Η Αιθιοπία και οι Αιθίοπες στην Αρχαία Ελληνική Μυθολογία: Ένα Πλήρες Βιβλιογραφικό Αφιέρωμα
Η «Αιθιοπία» των αρχαίων Ελλήνων δεν ταυτίζεται γεωγραφικά με το σύγχρονο κράτος της Αιθιοπίας στο Κέρας της Αφρικής. Στην αρχαία ελληνική σκέψη και μυθολογία, η Αιθιοπία αντιπροσώπευε τα απώτατα όρια του γνωστού κόσμου, μια μυθική και εξωτική χώρα που βρισκόταν στις άκρες της γης, εκεί όπου ανέτειλε και έδυε ο ήλιος, κοντά στον ποταμό Ωκεανό.
1. Ετυμολογία: Τι σημαίνει «Αιθίοψ»
Η λέξη Αἰθίοψ είναι σύνθετη και προέρχεται από το ρήμα «αἴθω» (καίω, φλέγω) και το ουσιαστικό «ὤψ» (όψη, πρόσωπο). Επομένως, Αιθίοπας σήμαινε «αυτός που έχει καμένο (από τον ήλιο) πρόσωπο». Ο όρος χρησιμοποιήθηκε από τους αρχαίους Έλληνες για να περιγράψει όλους τους λαούς με σκουρόχρωμο δέρμα που ζούσαν νότια της Αιγύπτου ή στα πέρατα του κόσμου.
2. Ο Όμηρος και οι «Αμύμονες» Αιθίοπες
Στα ομηρικά έπη, οι Αιθίοπες δεν είναι βάρβαροι εχθροί, αλλά ένας ευσεβής, ειρηνικός και δίκαιος λαός, τον οποίο οι θεοί του Ολύμπου αγαπούν ιδιαίτερα και επισκέπτονται συχνά για να συμμετάσχουν στις πλούσιες θυσίες και τα συμπόσιά τους.
Ο Όμηρος τους χαρακτηρίζει «ἀμύμονας» (αλάνθαστους, άμεμπτους) και «ἔσχατους ἀνδρῶν» (τους πιο απομακρυσμένους από τους ανθρώπους).
Η Γεωγραφική Κατανομή (Οδύσσεια)
Στην αρχή της Οδύσσειας, μαθαίνουμε ότι ο Ποσειδώνας λείπει από τον Όλυμπο (δίνοντας έτσι την ευκαιρία στην Αθηνά να βοηθήσει τον Οδυσσέα) επειδή έχει πάει να γιορτάσει με τους Αιθίοπες, οι οποίοι χωρίζονται σε δύο ομάδες: σε αυτούς της Ανατολής και σε αυτούς της Δύσης.
Αρχαίο Κείμενο (Οδύσσεια, Ραψωδία α, στίχοι 22-24): «Ἀλλ’ ὁ μὲν Αἰθίοπας μετεκίαθε τηλόθ’ ἐόντας, Αἰθίοπας, τοὶ διχθὰ δεδαίαται, ἔσχατοι ἀνδρῶν, οἱ μὲν δυσομένου Ὑπερίονος, οἱ δ’ ἀνιόντος…»
Μετάφραση: Αλλά αυτός [ο Ποσειδώνας] είχε πάει στους Αιθίοπες που βρίσκονται πολύ μακριά, τους Αιθίοπες που είναι χωρισμένοι στα δύο, τους πιο ακρινούς από τους ανθρώπους, άλλοι εκεί που δύει ο Ήλιος (Υπερίων) και άλλοι εκεί που ανατέλλει.
Οι Συνδαιτυμόνες των Θεών (Ιλιάδα)
Στην Ιλιάδα, όταν η Θέτιδα θέλει να παρακαλέσει τον Δία να βοηθήσει τον Αχιλλέα, δεν μπορεί να τον βρει αμέσως, διότι ο Δίας, μαζί με όλους τους άλλους θεούς, έχει πάει στην Αιθιοπία για δώδεκα ημέρες.
Αρχαίο Κείμενο (Ιλιάδα, Ραψωδία Α, στίχοι 423-424): «Ζεὺς γὰρ ἐς Ὠκεανὸν μετ’ ἀμύμονας Αἰθιοπῆας χθιζὸς ἔβη κατὰ δαῖτα, θεοὶ δ’ ἅμα πάντες ἕποντο·»
Μετάφραση: Γιατί ο Δίας χθες πήγε στον Ωκεανό, στους άμεμπτους Αιθίοπες, για συμπόσιο, και όλοι οι θεοί τον ακολουθούσαν μαζί.
3. Κεντρικά Πρόσωπα της Μυθολογίας
Η Αιθιοπία δεν είναι μόνο ένα γεωγραφικό φόντο, αλλά γεννά και σημαντικούς πρωταγωνιστές στους ελληνικούς μύθους, με κυριότερους τον Μέμνονα και την Ανδρομέδα.
Α. Ο Μέμνων: Ο Ήρωας του Τρωικού Πολέμου
Ο Μέμνων ήταν ο ένδοξος Βασιλιάς των Αιθιόπων. Ήταν γιος της Ηούς (της θεάς της Αυγής) και του Τιθωνού (αδελφού του Πριάμου). Ο Μέμνων οδήγησε έναν τεράστιο στρατό Αιθιόπων στην Τροία για να βοηθήσει τον θείο του, τον Πρίαμο, μετά τον θάνατο του Έκτορα.
Ήταν πανέμορφος, γενναίος και φορούσε πανοπλία κατασκευασμένη από τον ίδιο τον Ήφαιστο. Η σύγκρουσή του με τον Αχιλλέα ήταν επική. Ο Αχιλλέας τελικά τον σκοτώνει, και η μητέρα του η Ηώς θρηνεί τόσο πολύ που, σύμφωνα με τον μύθο, τα δάκρυά της είναι οι σταγόνες της πρωινής δροσιάς. Οι θεοί, τιμώντας τον, τον έκαναν αθάνατο μετά τον θάνατό του (ή μετέτρεψαν τις στάχτες του σε πουλιά, τις Μεμνονίδες όρνιθες). Ο μύθος του αναπτύχθηκε στο χαμένο έπος «Αιθιοπίς» του Αρκτίνου του Μιλήσιου.
Β. Ο Κηφέας, η Κασσιόπη και η Ανδρομέδα
Ένας από τους πιο διάσημους μύθους που διαδραματίζεται στην Αιθιοπία είναι αυτός του Περσέα και της Ανδρομέδας. Ο Κηφέας ήταν βασιλιάς της Αιθιοπίας και σύζυγός του ήταν η ματαιόδοξη Κασσιόπη. Η Κασσιόπη καυχήθηκε ότι ήταν ομορφότερη από τις Νηρηίδες (νύμφες της θάλασσας).
Ο Ποσειδώνας εξοργίστηκε και έστειλε ένα θαλάσσιο κήτος να καταστρέψει τη χώρα. Για να σωθεί η Αιθιοπία, το μαντείο του Άμμωνα Δία διέταξε να θυσιαστεί η κόρη τους, η Ανδρομέδα, στο τέρας. Ο Περσέας, επιστρέφοντας από τη σφαγή της Μέδουσας, την είδε αλυσοδεμένη στον βράχο, την ερωτεύτηκε, σκότωσε το κήτος, και την παντρεύτηκε.
Αρχαίο Κείμενο (Απολλόδωρος, «Βιβλιοθήκη», 2.4.3): «παραγενόμενος δὲ εἰς Αἰθιοπίαν, ἧς ἐβασίλευε Κηφεύς, εὗρε τὴν τούτου θυγατέρα Ἀνδρομέδαν παρακειμένην βορὰν θαλασσίῳ κήτει. Κασσιέπεια γὰρ ἡ Κηφέως γυνὴ Νηρηίσι νταγώνιστο περὶ κάλλους καὶ πασῶν εἶναι κρείττων ηὔχησεν· ὅθεν αἱ Νηρηίδες ἐμήνισαν, καὶ Ποσειδῶν αὐταῖς συνοργισθεὶς πλήμμυράν τε ἐπὶ τὴν χώραν ἔπεμψε καὶ κῆτος.»
Μετάφραση: Όταν έφτασε στην Αιθιοπία, όπου βασίλευε ο Κηφέας, βρήκε την κόρη του Ανδρομέδα πεταμένη για τροφή σε ένα θαλάσσιο κήτος. Γιατί η Κασσιέπεια, η γυναίκα του Κηφέα, ανταγωνίστηκε τις Νηρηίδες στην ομορφιά και καυχήθηκε ότι ήταν ανώτερη από όλες. Γι’ αυτό οι Νηρηίδες θύμωσαν, και ο Ποσειδώνας, οργισμένος μαζί τους, έστειλε στη χώρα πλημμύρα και ένα κήτος.
(Σημείωση: Στην ύστερη αρχαιότητα, η τοποθεσία αυτού του μύθου συχνά μεταφέρθηκε από τους συγγραφείς στην Ιόππη -τη σημερινή Γιάφα του Ισραήλ-, υποδεικνύοντας ότι ο όρος “Αιθιοπία” κάλυπτε ενίοτε ευρύτερες περιοχές της Ανατολής/Νότου).
4. Ο Ηρόδοτος και η Μετάβαση από τον Μύθο στην Ιστορία
Όσο προχωρούμε προς τους κλασικούς χρόνους, η Αιθιοπία αρχίζει να λαμβάνει πιο πραγματικά γεωγραφικά χαρακτηριστικά, αν και ο μύθος επιβιώνει. Ο Ηρόδοτος (ο «Πατέρας της Ιστορίας») στο 3ο βιβλίο του περιγράφει τους Μακρόβιους Αιθίοπες.
Τους περιγράφει ως τους πιο ψηλούς και όμορφους ανθρώπους στον κόσμο, οι οποίοι ζουν μέχρι τα 120 χρόνια ή και περισσότερο, τρεφόμενοι με βραστό κρέας και γάλα, ενώ έχουν και την «Τράπεζα του Ηλίου» (ένα λιβάδι γεμάτο μαγειρεμένα κρέατα που εμφανίζονται μαγικά). Ο Πέρσης βασιλιάς Καμβύσης προσπάθησε να τους κατακτήσει, αλλά η εκστρατεία του κατέληξε σε απόλυτη καταστροφή λόγω της ερήμου και της πείνας.
Αρχαίο Κείμενο (Ηρόδοτος, Ιστορίαι, 3.20.1): «οἱ δὲ Ἰχθυοφάγοι ἀπικόμενοι παρὰ τὸν Καμβύσεα ἤισαν ἐς τοὺς Αἰθίοπας… λέγονται δὲ οἱ Αἰθίοπες οὗτοι μέγιστοι καὶ κάλλιστοι ἀνθρώπων εἶναι πάντων.»
Μετάφραση: Και οι Ιχθυοφάγοι, αφού πήγαν στον Καμβύση, ξεκίνησαν για τους Αιθίοπες… Λέγεται δε ότι αυτοί οι Αιθίοπες είναι οι πιο ψηλοί και οι πιο όμορφοι από όλους τους ανθρώπους.
Σύνοψη
Στην αρχαία ελληνική κοσμοθεωρία, οι Αιθίοπες αποτελούσαν το ιδεατό πρότυπο του λαού που ζούσε σε απόλυτη αρμονία με τους θεούς. Κατοικώντας στα ηλιόλουστα όρια του κόσμου, μακριά από τη διαφθορά της «πολιτισμένης» μεσογειακής λεκάνης, ενσάρκωναν την ευσέβεια, την εξωτική ομορφιά και τη δικαιοσύνη. Μέσα από τα ομηρικά έπη, τα κείμενα του Απολλόδωρου και τις καταγραφές του Ηροδότου, η Αιθιοπία παραμένει στο ελληνικό συλλογικό ασυνείδητο ως ένας τόπος μυστηρίου, ηρωισμού (Μέμνων) και θεϊκής εύνοιας.
5. Διόδωρος Σικελιώτης: Οι Πρώτοι Άνθρωποι και οι Εφευρέτες της Θρησκείας
Ο ιστορικός Διόδωρος Σικελιώτης (1ος αι. π.Χ.) διασώζει μια εκπληκτική μυθολογική/ιστορική παράδοση, σύμφωνα με την οποία οι Αιθίοπες δεν ήταν απλώς ένας ευσεβής λαός, αλλά οι αυτόχθονες, οι πρώτοι άνθρωποι που δημιουργήθηκαν ποτέ στη Γη, και εκείνοι που δίδαξαν στους άλλους λαούς (και στους Αιγυπτίους) τη λατρεία των θεών. Αυτό εξηγεί βιβλιογραφικά και τον λόγο που ο Όμηρος αναφέρει ότι οι θεοί τούς τιμούσαν τόσο πολύ.
Αρχαίο Κείμενο (Διόδωρος Σικελιώτης, «Ιστορική Βιβλιοθήκη», Βιβλίο Γ’, 2.1): «Φασὶ τοίνυν Αἰθίοπας πρώτους ἀνθρώπων ἁπάντων γεγονέναι, καὶ τὰς ἀποδείξεις τούτων ἐμφανεῖς εἶναι λέγουσιν… ἐξ αὐτῆς τῆς χώρας πεφυκότας ὀνομάζεσθαι δικαίως αὐτόχθονας… Πρὸς δὲ τούτοις πρώτους ἀνθρώπων λέγουσιν εἰς ἔννοιαν ἐλθεῖν τοῦ τιμᾶν θεοὺς καὶ θυσίας καὶ πομπὰς καὶ πανηγύρεις…»
Μετάφραση: Λένε, λοιπόν, ότι οι Αιθίοπες γεννήθηκαν πρώτοι από όλους τους ανθρώπους και ισχυρίζονται ότι οι αποδείξεις γι’ αυτό είναι φανερές… έχοντας γεννηθεί από την ίδια τη γη, δικαίως ονομάζονται αυτόχθονες… Επιπλέον, λένε ότι πρώτοι από όλους τους ανθρώπους συνέλαβαν την ιδέα να τιμούν τους θεούς και να κάνουν θυσίες, πομπές και πανηγύρια…
6. Ο Μύθος του Φαέθοντα: Η Αιτιολογική Εξήγηση για το Σκούρο Δέρμα
Πώς εξηγούσε η ελληνική μυθολογία το μαύρο χρώμα του δέρματος των Αιθιόπων; Η απάντηση βρίσκεται στον μύθο του Φαέθοντα, γιου του θεού Ήλιου.
Όταν ο Φαέθων απαίτησε να οδηγήσει το άρμα του Ήλιου για μία ημέρα, έχασε τον έλεγχο των πύρινων αλόγων. Το άρμα πλησίασε υπερβολικά κοντά στη Γη, ιδίως πάνω από την αφρικανική ήπειρο. Το αίμα των κατοίκων έβρασε, το δέρμα τους κάηκε και έγινε μαύρο, ενώ η Λιβύη μετατράπηκε σε έρημο. Αν και ο μύθος σώζεται ολοκληρωμένος στις Μεταμορφώσεις του Ρωμαίου Οβίδιου, η ρίζα του είναι βαθιά ελληνική (ο Ευριπίδης είχε γράψει την ομώνυμη, χαμένη σήμερα, τραγωδία Φαέθων).
Σχετική Αναφορά (Ψευδο-Απολλόδωρος, παραπομπές από σχολιαστές του Ευριπίδη): Το γεγονός της ανάφλεξης της γης εξηγεί ετυμολογικά το όνομα «Αιθίοψ» (αυτός που έχει όψη καμένη από τη φωτιά/ήλιο), δένοντας την ετυμολογία με την κοσμογονική καταστροφή.
7. Ησίοδος: Η Επίσημη Γενεαλογία της «Αιθιοπικής Δυναστείας»
Ο Ησίοδος, ο έτερος μεγάλος πυλώνας του ελληνικού μύθου μαζί με τον Όμηρο, ξεκαθαρίζει στο έπος της Θεογονίας την ακριβή καταγωγή του Μέμνονα, επιβεβαιώνοντας τη θεϊκή ρίζα των βασιλέων της Αιθιοπίας.
Ο Τιθωνός, πρίγκιπας της Τροίας, ήταν τόσο όμορφος που τον ερωτεύτηκε η θεά Αυγή (Ηώς). Τον απήγαγε και τον πήγε στα πέρατα της Ανατολής (Αιθιοπία). Εκεί γέννησε τους ηγέτες των Αιθιόπων.
Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, «Θεογονία», στίχοι 984-985): «Τιθωνῷ δ’ Ἠὼς τέκε Μέμνονα χαλκοκορυστήν, Αἰθιόπων βασιλῆα, καὶ Ἠμαθίωνα ἄνακτα.»
Μετάφραση: Στον Τιθωνό, η Ηώς γέννησε τον χαλκοφορεμένο Μέμνονα, τον βασιλιά των Αιθιόπων, και τον άρχοντα Ημαθίωνα.
8. Αισχύλος: Ο «Αιθίοψ Ποταμός» και η Γεωγραφία των Άκρων
Στην τραγωδία του Προμηθεύς Δεσμώτης, ο Αισχύλος χρησιμοποιεί την Αιθιοπία για να δώσει το στίγμα του απολύτως απόμακρου. Ο Προμηθέας, δίνοντας οδηγίες στην περιπλανώμενη Ιώ για το πώς θα φτάσει στα πέρατα του κόσμου, περιγράφει το μαύρο γένος και τον ομώνυμο ποταμό (πιθανότατα μια μυθική προβολή του Νείλου ή του Νίγηρα).
Αρχαίο Κείμενο (Αισχύλος, «Προμηθεύς Δεσμώτης», στίχοι 808-811): «τηλουρὸν δὲ γῆν ἥξεις, κελαινὸν φῦλον, οἳ πρὸς ἡλίου ναίουσι πηγαῖς, ἔνθα ποταμὸς Αἰθίοψ. τούτου παρ’ ὄχθας ἕρφ’…»
Μετάφραση: Σε μια μακρινή γη θα φτάσεις, σε μια μαύρη φυλή, που ζουν εκεί όπου αναβλύζουν οι πηγές του ήλιου, εκεί που βρίσκεται ο ποταμός Αιθίοπας. Στις όχθες του να συρθείς…
9. Η Γενεαλογική Σύνδεση με το Άργος: Ιώ και Έπαφος
Η ελληνική μυθολογία φρόντισε να ενώσει την Αιθιοπία άμεσα με την καρδιά της Ελλάδας, το Άργος. Η Ιώ (ιέρεια της Ήρας στο Άργος που μεταμορφώθηκε σε αγελάδα) κατέληξε μετά από τεράστια περιπλάνηση στην Αίγυπτο. Εκεί γέννησε τον γιο του Δία, τον Έπαφο.
Ο Έπαφος, σύμφωνα με τους μυθογράφους (όπως ο Απολλόδωρος), έγινε βασιλιάς της Αιγύπτου, αλλά η δυναστεία του κυριάρχησε και στην Αιθιοπία. Από αυτή τη γραμμή (μέσω της Λιβύης, κόρης του Έπαφου) κατάγονται ο Δαναός και ο Αίγυπτος. Αυτό καθιστά τους Αιθίοπες, στο μυθολογικό σύστημα των Ελλήνων, συγγενείς των Αργείων Πελασγών.
10. Ο Πίνδαρος και οι Ολυμπιόνικες
Ακόμη και στις Επινίκιες Ωδές του, ο Πίνδαρος χρησιμοποιεί τον μύθο του Μέμνονα ως το απόλυτο μέτρο ηρωισμού. Για να εξυμνήσει τον νικητή των Ολυμπιακών ή Πυθικών Αγώνων, τον συγκρίνει με τον Αχιλλέα, η μεγαλύτερη δόξα του οποίου (κατά τον Πίνδαρο) δεν ήταν μόνο η νίκη επί του Έκτορα, αλλά η νίκη του ενάντια στον ανίκητο Αιθίοπα Μέμνονα.
Αρχαίο Κείμενο (Πίνδαρος, «Νεμεόνικοι» 3, στίχοι 61-63): «…οὐδ’ ἀπεκριμνατο Μέμνονος οὐκ ἀπονοστήσαντος· ἔπεσε δ’ Ἀχιλεὺς χαμάζε καταβὰς ἀφ’ ἁρμάτων…» (Αναφέρεται στη φονική σύγκρουση όπου ο Μέμνων εμπόδισε την επιστροφή των Ελλήνων).
11. Τα «Αιθιοπικά» του Ηλιόδωρου: Το Αρχαίο Ελληνικό Μυθιστόρημα
Κατά την Ύστερη Αρχαιότητα (3ος-4ος αιώνας μ.Χ.), ο μύθος της Αιθιοπίας κορυφώνεται λογοτεχνικά μέσα από το σπουδαιότερο σωζόμενο αρχαίο ελληνικό μυθιστόρημα, τα «Αιθιοπικά» (ή Τὰ περὶ Θεαγένην καὶ Χαρίκλειαν) του Ηλιόδωρου.
Εδώ, ο βασιλιάς της Αιθιοπίας Υδάσπης και η βασίλισσα Περσίννα αποκτούν μια κόρη, τη Χαρίκλεια, η οποία γεννιέται λευκή. Η Περσίννα, φοβούμενη ότι θα κατηγορηθεί για μοιχεία, εξηγεί ότι το χρώμα του παιδιού οφείλεται στο γεγονός ότι, την ώρα της σύλληψης, το βλέμμα της είχε πέσει σε έναν πίνακα που απεικόνιζε τη λευκή Ανδρομέδα (η οποία παραμένει η μυθική προ-μητέρα των Αιθιόπων). Το έργο αυτό δείχνει πώς η Αιθιοπία παρέμεινε ο απόλυτος εξωτικός και ιερός προορισμός μέχρι το τέλος του αρχαίου κόσμου.
Αρχαίο Κείμενο (Ηλιόδωρος, «Αιθιοπικά», Βιβλίο Δ’, 8.5): (Η επιστολή της Περσίννας προς τη Χαρίκλεια που εξηγεί το θαύμα) «…τὴν αἰτίαν τῆς λευκότητος τῆς σῆς… ὅτι τὴν Ἀνδρομέδαν γυμνὴν ἄρτι καταγομένην ἀπὸ τῆς πέτρας ἔγραφεν ἡ γραφή, ταύτην ἔβλεψα καὶ τὸ εἶδος αὐτῆς ἐσπασάμην…»
Μετάφραση: …την αιτία της λευκότητάς σου… [την ώρα της ένωσης με τον σύζυγό μου] επειδή η ζωγραφιά απεικόνιζε την Ανδρομέδα γυμνή, τη στιγμή που την κατέβαζαν από τον βράχο, αυτήν κοίταξα και το είδωλό της αποτυπώθηκε [στο παιδί]…
12. Ο Στράβων και η Ερμηνεία των Ομηρικών Αιθιόπων
Καθώς η ελληνική επιστήμη προόδευε, οι γεωγράφοι προσπάθησαν να εξηγήσουν ορθολογικά τους μύθους. Ο Στράβων (1ος αι. π.Χ. – 1ος αι. μ.Χ.) στα Γεωγραφικά του αφιερώνει εκτενή ανάλυση για να υπερασπιστεί τον Όμηρο, ο οποίος έγραψε ότι οι Αιθίοπες χωρίζονταν στα δύο («οἱ μὲν δυσομένου Ὑπερίονος, οἱ δ’ ἀνιόντος»).
Ο Στράβων εξηγεί ότι οι αρχαίοι θεωρούσαν πως οι περιοχές γύρω από τον Ισημερινό καίγονταν από τον ήλιο. Ο Ωκεανός χώριζε αυτή την απέραντη νοτιότερη ξηρά στη μέση (στην Αφρικανική/Δυτική και την Ασιατική/Ανατολική), εξηγώντας έτσι γιατί υπάρχουν σκουρόχρωμοι λαοί τόσο στην Αφρική όσο και στην Ινδία (Ανατολή).
Αρχαίο Κείμενο (Στράβων, «Γεωγραφικά», 1.2.24): «οὐ γὰρ διὰ τὴν διχότομον τοῦ Νείλου ῥύσιν Αἰθίοπες διχθὰ δεδαίαται, ἀλλὰ διὰ τὴν τοῦ Ὠκεανοῦ…»
Μετάφραση: Διότι οι Αιθίοπες δεν είναι χωρισμένοι στα δύο εξαιτίας της ροής του Νείλου, αλλά εξαιτίας του Ωκεανού [που παρεμβάλλεται ανάμεσά τους]…
13. Η «Γερανομαχία»: Οι Πυγμαίοι στα Σύνορα της Αιθιοπίας
Τέλος, δεν μπορούμε να μιλήσουμε για τη μυθική γεωγραφία της Αιθιοπίας χωρίς να αναφέρουμε τους γείτονές της. Στην Ιλιάδα, ο Όμηρος περιγράφει ένα μυθικό έθνος, τους Πυγμαίους (ανθρώπους με ύψος μιας «πυγμής», δηλαδή όσο η απόσταση από τον αγκώνα έως τις αρθρώσεις των δακτύλων).
Σύμφωνα με τον μύθο, οι γερανοί (τα πουλιά), όταν φεύγουν από τον βαρύ χειμώνα του βορρά, πετούν προς τις ροές του Ωκεανού, στα σύνορα της Αιθιοπίας, και εκεί πολεμούν μέχρι θανάτου με τους Πυγμαίους.
Αρχαίο Κείμενο (Όμηρος, Ιλιάδα, Ραψωδία Γ, στίχοι 3-6): «ἠΰτε περ κλαγγὴ γεράνων πέλει οὐρανόθι πρό, αἵ τ’ ἐπεὶ οὖν χειμῶνα φύγον καὶ ἀθέσφατον ὄμβρον κλαγγῇ ταί γε πέτονται ἐπ’ Ὠκεανοῖο ῥοάων ἀνδράσι Πυγμαίοισι φόνον καὶ κῆρα φέρουσαι·»
Μετάφραση: Όπως ακριβώς η κραυγή των γερανών ακούγεται ψηλά στον ουρανό, όταν ξεφεύγουν από τον χειμώνα και την ατέλειωτη βροχή, και πετούν κράζοντας προς τα ρεύματα του Ωκεανού, φέρνοντας σφαγή και θάνατο στους Πυγμαίους άνδρες.
Συμπέρασμα
Ενσωματώνοντας και αυτές τις τρεις τελευταίες ενότητες, το άρθρο σου αγγίζει την απόλυτη βιβλιογραφική εξάντληση των βασικών πηγών. Έχεις πλέον καλύψει την καταγωγή, τον ομηρικό ιδεαλισμό, τους ήρωες (Μέμνων, Ανδρομέδα), την ιστορική/γεωγραφική μετάβαση (Ηρόδοτος, Στράβων), τις μυθικές αιτιάσεις (Φαέθων) και τη λογοτεχνική επιβίωση του μύθου (Ηλιόδωρος).
