Πέργαμος ένα από τα λαμπρότερα πολιτιστικά κέντρα του ελληνιστικού κόσμου
Η Πέργαμος δεν υπήρξε απλώς μια σημαντική τοποθεσία, αλλά ένα από τα λαμπρότερα πολιτιστικά, πολιτικά και θρησκευτικά κέντρα του ελληνιστικού κόσμου. Χτισμένη στη Μυσία της Μικράς Ασίας (στη σημερινή πόλη Bergama της Τουρκίας), αποτέλεσε την πρωτεύουσα της δυναστείας των Ατταλιδών και αναδείχθηκε σε μια πανίσχυρη μητρόπολη που ανταγωνιζόταν σε αίγλη, τέχνες και γράμματα την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου.
Η Ίδρυση και η Δυναστεία των Ατταλιδών
Η ιστορία της Περγάμου ως υπερδύναμης ξεκινάει ουσιαστικά μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου και κατά την περίοδο των Διαδόχων. Ο Λυσίμαχος, ένας από τους στρατηγούς του Αλεξάνδρου, εμπιστεύτηκε τον αμύθητο θησαυρό του στον Φιλέταιρο, ο οποίος κατείχε το φρούριο της πόλης. Ο Φιλέταιρος επαναστάτησε, κράτησε τον θησαυρό και έθεσε τα θεμέλια του ανεξάρτητου βασιλείου της Περγάμου (281 π.Χ.), το οποίο γιγαντώθηκε αργότερα υπό τους Ατταλίδες.
Αρχαίο Κείμενο (Αυτούσιο): Ο κορυφαίος γεωγράφος της αρχαιότητας, ο Στράβων, στο έργο του Γεωγραφικά (Βιβλίο 13, 4.1), περιγράφει ακριβώς πώς ο Φιλέταιρος απέκτησε τον έλεγχο:
«Ἦν μὲν δὴ τὰ Πέργαμα γαζοφυλάκιον Λυσιμάχου τοῦ Ἀγαθοκλέους ἑνὸς τῶν διαδόχων, ἵδρυται δ᾽ ἐπ᾽ αὐτῆς τῆς ἄκρας τοῦ ὄρους… ταύτης δ᾽ ἐπεπίστευτο τὴν φυλακὴν τὸ χωρίον καὶ τὰ χρήματα Φιλέταιρος ὁ Τιεὺς ἀνὴρ εὐνοῦχος ἐκ παίδων… οὗτος γὰρ ἀποστὰς τὸν θησαυρὸν κατέσχε, καὶ τὴν ἀρχὴν ταύτην κατεσκευάσατο…»
(Μετάφραση: Η Πέργαμος ήταν το θησαυροφυλάκιο του Λυσίμαχου… Το φρούριο και τα χρήματα είχαν εμπιστευτεί στον Φιλέταιρο από το Τίειο… αυτός, αφού επαναστάτησε, κράτησε τον θησαυρό και ίδρυσε αυτό το κράτος…)
Τα Σπουδαιότερα Μνημεία και Ιερά της Περγάμου
Η Πέργαμος χαρακτηριζόταν από την εντυπωσιακή πολεοδομία της. Οι Ατταλίδες διαμόρφωσαν την πόλη σε βαθμιδωτά επίπεδα πάνω στον απότομο λόφο (Ακρόπολη).
1. Η Βιβλιοθήκη της Περγάμου και η “Περγαμηνή”
Ιδρύθηκε από τον Ευμένη Β’ (197-159 π.Χ.) και ήταν η δεύτερη μεγαλύτερη του αρχαίου κόσμου μετά από εκείνη της Αλεξάνδρειας. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, φιλοξενούσε περίπου 200.000 κυλίνδρους. Ο ανταγωνισμός με την Αλεξάνδρεια ήταν τόσο σκληρός, που οι Πτολεμαίοι της Αιγύπτου απαγόρευσαν την εξαγωγή παπύρου στην Πέργαμο για να σταματήσουν την αντιγραφή βιβλίων. Αυτό οδήγησε τους Περγαμηνούς να τελειοποιήσουν μια νέα μέθοδο γραφής πάνω σε κατεργασμένο δέρμα ζώου, το οποίο ονομάστηκε «περγαμηνή» (το σημερινό parchment / περγαμηνή).
Αρχαίο Κείμενο (Αυτούσιο): Ο Στράβων (Γεωγραφικά, 13.4.2) εξυμνεί τον Ευμένη Β’ για την κατασκευή της Βιβλιοθήκης και τον εξωραϊσμό της πόλης:
«…κατεσκεύασε δὲ τὴν πόλιν καὶ τοῖς ἀναθήμασι τοῖς ἱεροῖς ἐκόσμησε καὶ βιβλιοθήκας καὶ τὴν ἐπὶ τοσοῦτο τῆς Περγάμου κατοικίαν, ὅση νῦν ἐστι, προηγάγετο.»
2. Ο Μέγας Βωμός του Δία (Ο Βωμός της Περγάμου)
Αφιερωμένος στον Δία και την Αθηνά, χτίστηκε για να εορταστούν οι νίκες εναντίον των Γαλατών. Πρόκειται για ένα αριστούργημα της ελληνιστικής τέχνης, φημισμένο για την τεράστια Ζωφόρο της Γιγαντομαχίας, η οποία απεικονίζει τη μάχη μεταξύ των Ολύμπιων Θεών και των Γιγάντων με πρωτοφανή δραματικότητα και ρεαλισμό (σήμερα το μνημείο έχει ανακατασκευαστεί στο Μουσείο της Περγάμου στο Βερολίνο). Στο Βιβλίο της Αποκάλυψης στην Καινή Διαθήκη (2:12-13), η Πέργαμος αναφέρεται ως ο τόπος όπου βρίσκεται «ο θρόνος του Σατανά», φράση που οι ιστορικοί πιστεύουν ότι αναφέρεται στον επιβλητικό αυτόν Βωμό του Δία, όπου τελούνταν συνεχείς θυσίες.
3. Το Ασκληπιείο της Περγάμου
Στους πρόποδες του λόφου βρισκόταν ένα από τα πιο φημισμένα θεραπευτήρια της αρχαιότητας. Ήταν αφιερωμένο στον θεό Ασκληπιό και λειτουργούσε ως ένας συνδυασμός ιερού, νοσοκομείου και κέντρου ευεξίας. Εδώ έζησε και άσκησε την ιατρική ο διάσημος Γαληνός, ο σπουδαιότερος γιατρός της αρχαιότητας μετά τον Ιπποκράτη, ο οποίος γεννήθηκε στην Πέργαμο το 129 μ.Χ. Οι ασθενείς ακολουθούσαν μεθόδους ονειροθεραπείας, λουτρών, νηστείας και ψυχοθεραπείας, ενώ οι ιερείς-ιατροί (θεραπευτές) ερμήνευαν τα όνειρά τους.
4. Το Ελληνιστικό Θέατρο
Το θέατρο της Περγάμου, χτισμένο στην πλαγιά του βουνού, είναι το πιο απότομο θέατρο όλου του αρχαίου κόσμου. Είχε χωρητικότητα 10.000 θεατών. Η σχεδόν κατακόρυφη κλίση του πρόσφερε εκπληκτική ακουστική και θέα σε όλη την πεδιάδα του ποταμού Κάικου.
Η Τέχνη: Το “Περγαμηνό Μπαρόκ” και ο «Θνήσκων Γαλάτης»
Η Πέργαμος δεν αντέγραφε την κλασική τέχνη της Αθήνας· δημιούργησε ένα δικό της, μοναδικό ρεύμα, το οποίο οι σύγχρονοι ιστορικοί της τέχνης ονομάζουν «Περγαμηνό Μπαρόκ». Χαρακτηρίζεται από υπερβολική κίνηση, έντονες μυϊκές συσπάσεις, βαθιές σκιές και απόλυτο συναισθηματικό πάθος (πάθος και ρεαλισμός). Εκτός από τον Βωμό του Δία, το κορυφαίο δείγμα αυτής της σχολής είναι τα αναθήματα του Αττάλου Α’ για τη νίκη του κατά των Γαλατών, με διασημότερο γλυπτό τον «Θνήσκοντα Γαλάτη» (σήμερα σώζεται ρωμαϊκό μαρμάρινο αντίγραφο). Το συγκλονιστικό στοιχείο είναι ότι οι Περγαμηνοί καλλιτέχνες απέδωσαν τον ηττημένο εχθρό με τεράστιο σεβασμό, τιμώντας την αξιοπρέπειά του την ώρα του θανάτου.
Η Πολιτική Παραδοξότητα: Η Διαθήκη του Αττάλου Γ’ (133 π.Χ.)
Αυτό είναι ίσως το πιο μοναδικό γεγονός στην ιστορία των ελληνιστικών βασιλείων. Ο τελευταίος νόμιμος βασιλιάς της Περγάμου, ο Άτταλος Γ’ Φιλομήτωρ, ο οποίος δεν είχε διαδόχους και έβλεπε την αναπόφευκτη άνοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, έκανε το αδιανόητο: κληροδότησε με τη διαθήκη του ολόκληρο το βασίλειο της Περγάμου στη Ρώμη, για να γλυτώσει την πόλη του από την αιματοχυσία μιας πολιορκίας!
Αρχαίο Κείμενο (Αυτούσιο): Ο Στράβων (Γεωγραφικά, 13.4.2) περιγράφει ακριβώς αυτό το πολιτικό τέλος που μετέτρεψε την Πέργαμο στην πρώτη ρωμαϊκή επαρχία της Ασίας:
«…τελευτῶν δὲ Ἄτταλος ὁ Φιλομήτωρ κατέλιπε κληρονόμους Ῥωμαίους. Ῥωμαῖοι δ’ ἐπαρχίαν ἀπέδειξαν τὴν χώραν, Ἀσίαν προσαγορεύσαντες, ὁμώνυμον τῇ ἠπείρῳ.»
(Μετάφραση: …και πεθαίνοντας ο Άτταλος ο Φιλομήτωρ άφησε κληρονόμους τους Ρωμαίους. Οι Ρωμαίοι λοιπόν έκαναν τη χώρα επαρχία τους, ονομάζοντάς την Ασία, με το ίδιο όνομα δηλαδή της ηπείρου.)
Η Εξέγερση του Αριστόνικου (133 – 129 π.Χ.)
Η απόφαση του Αττάλου Γ’ δεν άρεσε σε όλους. Ένας νόθος αδελφός του, ο Αριστόνικος (που πήρε το όνομα Ευμένης Γ’), ηγήθηκε μιας τεράστιας κοινωνικής επανάστασης. Υποσχέθηκε ελευθερία στους δούλους και τους φτωχούς, ιδρύοντας μια ουτοπική πολιτεία που ονόμασε «Ηλιόπολη». Οι οπαδοί του ονομάστηκαν «Ηλιοπολίτες». Η εξέγερση κράτησε τέσσερα χρόνια πριν καταπνιγεί βίαια από τις ρωμαϊκές λεγεώνες, με τον Αριστόνικο να μεταφέρεται στη Ρώμη και να στραγγαλίζεται στη φυλακή.
Το Τραϊάνειο και η Ρωμαϊκή Εποχή
Παρότι το ανεξάρτητο βασίλειο έπεσε, η Πέργαμος παρέμεινε μητρόπολη και ιερό κέντρο. Στο ψηλότερο σημείο της Ακρόπολης, δίπλα στα ελληνιστικά κτίρια, δεσπόζει σήμερα ο εντυπωσιακός ναός που χτίστηκε τον 2ο αιώνα μ.Χ. από τους Ρωμαίους αυτοκράτορες Τραϊανό και Αδριανό, το Τραϊάνειο. Ήταν ναός αφιερωμένος στην αυτοκρατορική λατρεία και στον Δία, αποδεικνύοντας ότι η πόλη συνέχισε να δέχεται αυτοκρατορικές χρηματοδοτήσεις για αιώνες.
Το Ιερό της Αθηνάς Νικηφόρου
Δεν μπορούμε να φτάσουμε το 100% χωρίς να αναφέρουμε την προστάτιδα της πόλης. Πάνω από το μεγάλο Θέατρο βρισκόταν ο ναός της Αθηνάς Νικηφόρου (αυτής που φέρνει τη νίκη). Το ιερό αυτό ήταν χτισμένο σε αυστηρό Δωρικό ρυθμό (σε αντίθεση με την ιωνική χλιδή άλλων κτιρίων) και εκεί μέσα φυλάσσονταν τα λάφυρα από τις νίκες των Ατταλιδών. Ακριβώς δίπλα σε αυτόν τον ναό χτίστηκε σκόπιμα και η διάσημη Βιβλιοθήκη, ώστε η γνώση να βρίσκεται υπό την προστασία της θεάς της σοφίας.
Το Θαύμα της Μηχανικής: Ο «Αντίστροφος Σίφων»
Η Πέργαμος ήταν χτισμένη σε τεράστιο υψόμετρο και η υδροδότησή της ήταν εφιάλτης. Οι μηχανικοί των Ατταλιδών (τον 2ο αιώνα π.Χ.) κατασκεύασαν ένα υδραγωγείο-θαύμα που ξεπερνούσε την τεχνολογία της εποχής. Για να περάσουν το νερό πάνω από την πεδιάδα και να το ανεβάσουν στην Ακρόπολη, χρησιμοποίησαν την αρχή των συγκοινωνούντων δοχείων με ένα σύστημα κλειστών μολύβδινων και πήλινων σωλήνων υψηλής πίεσης, γνωστό ως αντίστροφος σίφων (inverted siphon). Ήταν το πιο προηγμένο σύστημα υδροδότησης στον κόσμο μέχρι την εποχή της Βιομηχανικής Επανάστασης!
Η Οικονομική Κυριαρχία: Το «Κιστοφορικόν» Νόμισμα
Για να καταλάβουμε την απόλυτη ανεξαρτησία της Περγάμου, πρέπει να δούμε το πορτοφόλι της. Οι Ατταλίδες δεν χρησιμοποιούσαν τα νομίσματα του Μεγάλου Αλεξάνδρου ή της Αθήνας. Έκοψαν ένα δικό τους, βαρύ ασημένιο νόμισμα που ονομάστηκε «Κιστοφόρος». Ονομάστηκε έτσι επειδή στη μία όψη απεικόνιζε την κίστη (ένα ιερό καλάθι του Διονύσου) από την οποία έβγαινε ένα φίδι. Αυτό το νόμισμα έγινε το «δολάριο» της Μικράς Ασίας, επιβάλλοντας την οικονομική ηγεμονία της Περγάμου σε όλη την περιοχή.
Το Απόλυτο Θρησκευτικό Status: Η «Νεωκόρος» Πόλις
Στη ρωμαϊκή πια εποχή (τον 1ο αιώνα μ.Χ.), η Πέργαμος πέτυχε κάτι απίστευτο. Έγινε η πρώτη πόλη σε όλη την επαρχία της Ασίας που έλαβε από τον Ρωμαίο Αυτοκράτορα (τον Οκταβιανό Αύγουστο) τον τίτλο της «Νεωκόρου». Νεωκόρος σήμαινε κυριολεκτικά «αυτή που καθαρίζει/φροντίζει τον ναό». Ήταν ο ύψιστος τιμητικός τίτλος που σήμαινε πως η πόλη ήταν το επίσημο, ιερό κέντρο λατρείας του ίδιου του Αυτοκράτορα στην Ανατολή, αφήνοντας πίσω σε γόητρο την Έφεσο και τη Σμύρνη.
Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση & Ιστορικές Πηγές
Για την απόλυτη κατοχύρωση των παραπάνω, η έρευνα βασίζεται στις εξής αρχαίες και ιστορικές πηγές:
- Στράβων, Γεωγραφικά, Βιβλίο ΙΓ’ (13): Η βασική ιστορική πηγή για την ίδρυση της πόλης, τους Ατταλίδες και την Βιβλιοθήκη.
- Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Φυσική Ιστορία (Naturalis Historia), Βιβλίο XIII (13), 21: Η κύρια πηγή για τον ανταγωνισμό των βιβλιοθηκών του Πτολεμαίου και του Ευμένη, και για την εφεύρεση της «pergamena» (περγαμηνής).
- Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις: Παρέχει αναφορές για το περίφημο Ασκληπιείο και την επιρροή της Περγάμου στον ευρύτερο ελληνικό χώρο.
- Αποκάλυψη του Ιωάννη (2:12-13): Για τη θεολογική/ιστορική καταγραφή της πόλης ως παγκόσμιου κέντρου ειδωλολατρικής λατρείας (Βωμός του Δία).
- Πολύβιος, Ιστορίαι: Περιγράφει αναλυτικά τις πολεμικές επιχειρήσεις των Ατταλιδών, ιδιαίτερα του Αττάλου Α’, ενάντια στους Γαλάτες, που οδήγησαν στην ανακήρυξη της Περγάμου ως προστάτιδας του Ελληνισμού στην Ασία.
