Παυσανίας ο Περιηγητής: Τα Πάντα για το Μνημειώδες Έργο του
Ο Παυσανίας (περ. 110 – 180 μ.Χ.) ήταν Έλληνας περιηγητής, γεωγράφος και συγγραφέας, ο οποίος έζησε κατά τη διάρκεια της βασιλείας των Ρωμαίων αυτοκρατόρων Αδριανού, Αντωνίνου του Ευσεβούς και Μάρκου Αυρηλίου. Είναι παγκοσμίως γνωστός για το μνημειώδες έργο του «Ἑλλάδος Περιήγησις», έναν δεκάτομο ταξιδιωτικό και αρχαιολογικό οδηγό της αρχαίας Ελλάδας, ο οποίος αποτελεί μέχρι και σήμερα την πολυτιμότερη γραπτή πηγή για την τοπογραφία και τα μνημεία του αρχαίου ελληνικού κόσμου.
1. Το Μνημειώδες Έργο: «Ἑλλάδος Περιήγησις»
Το έργο του Παυσανία χωρίζεται σε 10 βιβλία, καθένα από τα οποία είναι αφιερωμένο σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή της ηπειρωτικής Ελλάδας (κυρίως της Πελοποννήσου και της Στερεάς Ελλάδας). Τα βιβλία έχουν ως εξής:
- Αττικά: Αθήνα, Πειραιάς, Σούνιο, Μέγαρα.
- Κορινθιακά: Κόρινθος, Σικυώνα, Φλιούντας, Τροιζήνα, Επίδαυρος.
- Λακωνικά: Σπάρτη και η ευρύτερη Λακωνία.
- Μεσσηνιακά: Μεσσηνία (με πολλές ιστορικές αναδρομές στους Μεσσηνιακούς Πολέμους).
- Ηλιακών Α’: Ηλεία και το ιερό της Ολυμπίας.
- Ηλιακών Β’: Ολυμπία (συνέχεια) και η υπόλοιπη Ήλιδα.
- Αχαϊκά: Αχαΐα (Πάτρα, Αίγιο κ.λπ.).
- Αρκαδικά: Αρκαδία (Μαντίνεια, Τεγέα, Μεγαλόπολη).
- Βοιωτικά: Θήβα, Πλαταιές, Λειβαδιά.
- Φωκικά (και Λοκρών Οζολών): Φωκίδα, με τεράστιο αφιέρωμα στο Μαντείο των Δελφών.
2. Μεθοδολογία και Ύφος
Ο Παυσανίας δεν έγραφε από το γραφείο του. Ήταν ίσως ο πρώτος συστηματικός ερευνητής πεδίου. Η μεθοδολογία του βασιζόταν σε δύο πυλώνες:
- Αυτοψία: Επισκεπτόταν τα μέρη ο ίδιος. Περιέγραφε μόνο ό,τι έβλεπε με τα μάτια του. Αν δεν μπορούσε να δει κάτι (π.χ. γιατί του απαγορεύτηκε η είσοδος σε ένα άβατο ιερό), το δήλωνε ρητά.
- Ακοή (Προφορικές Μαρτυρίες) & Έρευνα: Μιλούσε με τους ντόπιους «εξηγητές» (τους αρχαίους “ξεναγούς”) και τους ιερείς. Κατέγραφε τοπικούς μύθους, θρησκευτικές παραδόσεις και λαογραφικά στοιχεία.
Το ενδιαφέρον του δεν ήταν τόσο γεωγραφικό (όπως του Στράβωνα), όσο αρχαιογνωστικό και θρησκευτικό. Ενδιαφερόταν πάρα πολύ για τα αρχαία ξόανα (ξύλινα αγάλματα), τα ερείπια, τους ναούς και τα έργα τέχνης περασμένων εποχών, δείχνοντας μια νοσταλγία για το ένδοξο ελληνικό παρελθόν, την εποχή που η Ελλάδα ήταν υπό ρωμαϊκή κυριαρχία.
3. Αυτούσια Αρχαία Κείμενα (Επιλογές από το Έργο του)
Για να κατανοήσουμε το ύφος του, παρατίθενται δύο από τα πιο διάσημα αποσπάσματα του έργου του στο πρωτότυπο Αρχαίο Ελληνικό κείμενο.
Α. Η Περιγραφή του Παρθενώνα (Βιβλίο 1: Αττικά, 24.5)
Ο Παυσανίας ανεβαίνει στην Ακρόπολη και περιγράφει το σπουδαιότερο μνημείο της, τον Παρθενώνα και το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς.
Αρχαίο Κείμενο: “Ἐς δὲ τὸν ναὸν ὃν Παρθενῶνα ὀνομάζουσιν, ἐς τοῦτον ἐσιοῦσιν ὁπόσα ἐν τοῖς καλουμένοις ἀετοῖς κεῖται, πάντα ἐς τὴν Ἀθηνᾶς ἔχει γένεσιν, τὰ δὲ ὄπισθεν ἡ Ποσειδῶνος πρὸς Ἀθηνᾶν ἐστιν ἔρις ὑπὲρ τῆς γῆς. αὐτὸ δὲ ἔκ τε ἐλέφαντος τὸ ἄγαλμα καὶ χρυσοῦ πεποίηται. μέσῳ μὲν οὖν ἐπίκειταί οἱ τῷ κράνει Σφιγγὸς εἰκών […] ἄγαλμά τε ὀρθόν ἐστιν ἐν χιτῶνι ποδήρει καί οἱ κατὰ τὸ στέρνον ἡ κεφαλὴ Μεδούσης ἐλέφαντός ἐστιν ἐμπεποιημένη· καὶ Νίκην τε ὅσον τεσσάρων ποδῶν, ἐν δὲ τῇ χειρὶ δόρυ ἔχει…”
Απόδοση/Σημασία: Περιγράφει πως, μπαίνοντας στον ναό (Παρθενώνα), τα γλυπτά στο μπροστινό αέτωμα αναπαριστούν τη γέννηση της Αθηνάς, ενώ στο πίσω μέρος τη διαμάχη της με τον Ποσειδώνα για την Αττική. Στη συνέχεια περιγράφει το χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς: είναι όρθια με χιτώνα ως τα πόδια, φέρει το κεφάλι της Μέδουσας από ελεφαντόδοντο στο στήθος της, κρατάει μια Νίκη περίπου τεσσάρων ποδών (1,2 μέτρα) και στο άλλο χέρι ένα δόρυ.
Β. Το Μαντείο των Δελφών και το Ρητό “Γνῶθι Σαυτόν” (Βιβλίο 10: Φωκικά, 24.1)
Ο Παυσανίας περιγράφει τον πρόναο του Ναού του Απόλλωνα στους Δελφούς, διασώζοντας την τοποθεσία των διασημότερων αρχαίων ρητών.
Αρχαίο Κείμενο: “ἐν δὲ τῷ προνάῳ τῷ ἐν Δελφοῖς γεγραμμένα ἐστὶν ὠφελήματα ἀνθρώποις ἐς βίον, ἐγράφη δὲ ὑπὸ ἀνδρῶν οὓς γενέσθαι σοφοὺς Ἕλληνές φασιν. […] οὗτοι οὖν οἱ ἄνδρες ἀφικόμενοι ἐς Δελφοὺς ἀνέθεσαν τῷ Ἀπόλλωνι τὰ ᾀδόμενα ὑπὸ πάντων, τὸ Γνῶθι σαυτὸν καὶ τὸ Μηδὲν ἄγαν.”
Απόδοση/Σημασία: Αναφέρει πως στον πρόναο στους Δελφούς είναι γραμμένα ρητά ωφέλιμα για τη ζωή των ανθρώπων, γραμμένα από τους άνδρες που οι Έλληνες ονομάζουν «Σοφούς» (τους Επτά Σοφούς της αρχαιότητας). Αυτοί πήγαν στους Δελφούς και αφιέρωσαν στον Απόλλωνα αυτά που τραγουδιούνται (μνημονεύονται) από όλους: το “Γνώρισε τον εαυτό σου” και το “Τίποτα σε υπερβολή”.
4. Η Σημασία του στη Σύγχρονη Βιβλιογραφία & Αρχαιολογία
Χωρίς τον Παυσανία, οι περισσότεροι αρχαιολογικοί χώροι της Ελλάδας θα ήταν απλώς σωροί από ανώνυμες πέτρες. Η συνεισφορά του είναι απόλυτη (100% ταυτισμένη με την επιστήμη της Κλασικής Αρχαιολογίας):
- Ανασκαφή της Ολυμπίας: Το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο (Ερνστ Κούρτιους) αναέσκαψε την Ολυμπία τον 19ο αιώνα κρατώντας κυριολεκτικά στο ένα χέρι την τσάπα και στο άλλο το Βιβλίο 5 του Παυσανία. Χάρη σε αυτόν ξέρουμε ποιος ήταν ο Ναός του Διός, πού βρισκόταν ο Ερμής του Πραξιτέλη (τον βρήκαν ακριβώς εκεί που είπε ο Παυσανίας!) και πού γίνονταν τα αγωνίσματα.
- Ερμηνεία της Αθηναϊκής Αγοράς: Οι Αμερικανοί αρχαιολόγοι ταυτοποίησαν τη Στοά του Αττάλου, το Βουλευτήριο και τον Ναό του Ηφαίστου (Θησείο) ακολουθώντας βήμα-βήμα την περιγραφή του Παυσανία.
- Μυκήνες και Επίδαυρος: Ο Ερρίκος Σλήμαν αναζήτησε τους τάφους του Αγαμέμνονα εντός των Κυκλωπείων Τειχών βασιζόμενος στην ερμηνεία ενός χωρίου του Παυσανία, φέρνοντας στο φως τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό.
5. Το Ιδεολογικό Πλαίσιο: Η «Δεύτερη Σοφιστική»
Ο Παυσανίας δεν ήταν απλώς ένας “τουρίστας” της αρχαιότητας. Ανήκε στο πνευματικό κίνημα της Δεύτερης Σοφιστικής. Τι σημαίνει αυτό; Σε μια εποχή που η Ελλάδα ήταν μια ταπεινωμένη ρωμαϊκή επαρχία (Αχαΐα), οι Έλληνες διανοούμενοι στράφηκαν με έντονη νοσταλγία στο κλασικό παρελθόν.
- Η Επιλεκτική του Όραση: Ο Παυσανίας περπατούσε σε πόλεις γεμάτες ολοκαίνουργια ρωμαϊκά λουτρά και ωδεία, αλλά τα αγνοούσε επιδεικτικά. Το βλέμμα του έψαχνε μόνο τον Χρυσό Αιώνα. Σπάνια αναφέρει ρωμαϊκά κτίρια, παρά μόνο αν ανήκαν στον φιλέλληνα αυτοκράτορα Αδριανό, τον οποίο θαύμαζε.
6. Η Μεγάλη Φιλολογική Διαμάχη: Απατεώνας ή Πρωτοπόρος;
Στη βιβλιογραφία, ο Παυσανίας πέρασε από “δίκη”.
- Οι Κατήγοροι (19ος – αρχές 20ού αιώνα): Ο κορυφαίος Γερμανός φιλόλογος Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff τον κατηγόρησε σκληρά. Υποστήριξε ότι ο Παυσανίας δεν πήγε ποτέ στα μέρη που περιγράφει, αλλά αντέγραψε παλαιότερους ελληνιστικούς οδηγούς (όπως τον Πολέμωνα) μέσα από τη βιβλιοθήκη του, όντας ένας «απατεώνας της λογοτεχνίας».
- Η Δικαίωση (τέλη 20ού αιώνα): Το 1985, ο τεράστιος ιστορικός Christian Habicht εξέδωσε το βιβλίο “Pausanias’ Guide to Ancient Greece”. Εκεί απέδειξε περίτρανα, συνδυάζοντας το κείμενο με νεότερες αρχαιολογικές ανακαλύψεις και επιγραφές, ότι ο Παυσανίας είχε απόλυτο δίκιο. Όσα έγραψε ήταν αδύνατον να τα ξέρει αν δεν είχε πατήσει ο ίδιος το πόδι του εκεί. Η σύγχρονη επιστήμη πλέον τον έχει αθωώσει πανηγυρικά.
7. Θρησκευτική Ευλάβεια και η “Σιωπή των Μυστηρίων”
Ο Παυσανίας ήταν ένας βαθιά θρησκευόμενος άνθρωπος. Πίστευε στους θεούς, στους οιωνούς και στην ιερότητα των αρχαίων λατρειών. Αυτό φαίνεται έντονα όταν επισκέπτεται ιερά όπου τελούνται «Μυστήρια» (όπως τα Ελευσίνια). Αρνείται κατηγορηματικά να αποκαλύψει τα μυστικά τους στους αναγνώστες του, από φόβο μήπως προκαλέσει την οργή των θεών.
Αρχαίο Κείμενο (Βιβλίο 1: Αττικά, 14.3 – Ελευσίνια Μυστήρια): “τὰ δὲ ἐντὸς τοῦ τείχους τοῦ ἱεροῦ τό τε ὄνειρον ἀπεῖπε γράφειν, καὶ τοῖς οὐ τελεσθεῖσιν, ὁπόσων θέα εἴργονται, δῆλα δήπου μηδὲ πυθέσθαι μετεῖναί σφισιν.”
Απόδοση/Σημασία: “Όσο για το τι υπάρχει μέσα στα τείχη του ιερού, ένα όνειρο μου απαγόρευσε να το γράψω. Και φυσικά, για όσους δεν έχουν μυηθεί (και τους απαγορεύεται να τα δουν), είναι ολοφάνερο πως δεν έχουν καν το δικαίωμα να τα ακούσουν/μάθουν.”
8. Η Λαογραφική και Ανθρωπολογική του Αξία
Ενώ όλοι εστιάζουν στους ναούς, η βιβλιογραφία (π.χ. το έργο του J.G. Frazer) τονίζει την τεράστια ανθρωπολογική του αξία. Ο Παυσανίας διέσωσε:
- Παράξενες τοπικές λατρείες (όπως λατρείες δαιμόνων ή ζώων).
- Τοπικές συνταγές για βότανα και δηλητήρια.
- Δοξασίες για φαντάσματα (π.χ. γράφει ότι στον κάμπο του Μαραθώνα, τα βράδια, μπορείς ακόμα να ακούσεις τα άλογα και τις ιαχές των νεκρών πολεμιστών).
