Γίγαντας-Φάντασμα Effra
Το όνομα Effra (ή Έφρα) στην πραγματικότητα δεν ανήκει σε υπαρκτό πρόσωπο της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Πρόκειται για ένα τυπογραφικό ή μεταφραστικό σφάλμα (lapsus calami) που εντοπίζεται στα χειρόγραφα του Λατίνου συγγραφέα Υγίνου (Gaius Julius Hyginus).
Η Προέλευση του Σφάλματος: Ο Υγίνος και ο Muncker
Το γερμανικό κείμενο αναφέρει: “Θεωρείται ένας από τους Γίγαντες, γιους του Τάρταρου και της Γης: Hygin. Præf. p. 5. Ωστόσο, το όνομά του είναι αδιαμφισβήτητα λανθασμένο και πιθανότατα θα ήταν καλύτερο να ονομαστεί Εχίων (Echion). Muncker. ad l. c.”
- Η Πηγή (Hyginus, Fabulae): Στον πρόλογο (Praefatio) του έργου Fabulae (Μύθοι), ο Υγίνος καταγράφει τη γενεαλογία των θεών και των τεράτων. Στη λίστα με τους Γίγαντες, τους οποίους αναφέρει ως παιδιά της Γης (Terra) και του Ταρτάρου (Tartarus), υπάρχει μια σειρά από παρηφθαρμένα ονόματα. Το λατινικό κείμενο γράφει: “Ex Terra et Tartaro Gigantes… alcyoneus, earthus, effra, abseus…”
- Η Διόρθωση του Muncker: Ο Thomas Muncker (17ος αιώνας), ένας από τους σημαντικότερους σχολιαστές των Λατίνων μυθογράφων (Mythographi Latini, 1681), παρατήρησε ότι η λέξη “effra” δεν βγάζει κανένα νόημα και δεν υπάρχει σε καμία ελληνική πηγή. Στο υπόμνημά του (ad locum citatum = στο παρατιθέμενο χωρίο), πρότεινε τη φιλολογική διόρθωση (emendatio) του ονόματος σε Echion (Εχίων), θεωρώντας ότι ο αντιγραφέας του χειρογράφου διάβασε λάθος τα γράμματα.
Οι Γίγαντες στην Αρχαία Ελληνική Γραμματεία
Επειδή ο Υγίνος έγραφε στα Λατινικά, για να δούμε την αυθεντική ελληνική παράδοση γύρω από τους Γίγαντες (τους «αδελφούς» του υποτιθέμενου Effra/Εχίονα), πρέπει να ανατρέξουμε στα αρχαία ελληνικά κείμενα.
Η ελληνική παράδοση (σε αντίθεση με τον Υγίνο που τους θέλει παιδιά του Τάρταρου), αναφέρει ότι οι Γίγαντες γεννήθηκαν από τη Γαία (Γη) και τις σταγόνες αίματος του Ουρανού, ή απευθείας από τη Γαία.
Ησιόδου Θεογονία (Στίχοι 183-186)
Ο Ησίοδος περιγράφει τη γέννησή τους από το αίμα του Ουρανού που έπεσε στη Γαία μετά τον ευνουχισμό του από τον Κρόνο:
«ὅσσαι γὰρ ῥαθάμιγγες ἀπέσσυθεν αἱματόεσσαι, πάσας δέξατο Γαῖα· περιπλομένων δ’ ἐνιαυτῶν γείνατ’ Ἐρινῦς τε κρατερὰς μεγάλους τε Γίγαντας, τεύχεσι λαμπομένους, δολίχ’ ἔγχεα χερσὶν ἔχοντας»
(Μετάφραση: Όσες ματωμένες σταγόνες πετάχτηκαν, τις δέχτηκε όλες η Γαία· και με το πέρασμα των χρόνων, γέννησε τις κραταιές Ερινύες και τους μεγάλους Γίγαντες, που έλαμπαν με τις πανοπλίες τους και κρατούσαν μακριά δόρατα στα χέρια).
Απολλόδωρου Βιβλιοθήκη (Βιβλίο Α’, 1.6.1)
Ο Απολλόδωρος δίνει την πιο αναλυτική περιγραφή για τη Γιγαντομαχία και τα χαρακτηριστικά των Γιγάντων:
«Γῆ δὲ περὶ Τιτάνων ἀγανακτήσασα γεννᾷ ἐξ Οὐρανοῦ Γίγαντας, ἀνυπερβλήτους μὲν τοῖς μεγέθεσιν, ἀκαταγωνίστους δὲ ταῖς δυνάμεσιν, οἳ φοβερὰς μὲν ὄψεις εἶχον, καθειμένοι βαθεῖαν κόμην ἐκ κεφαλῆς καὶ γενείων, εἶχον δὲ τὰς βάσεις φολίδας δρακόντων.»
(Μετάφραση: Η Γη (Γαία), εξοργισμένη για ό,τι έπαθαν οι Τιτάνες, γεννά από τον Ουρανό τους Γίγαντες, οι οποίοι ήταν αξεπέραστοι στο μέγεθος και ανίκητοι στη δύναμη, είχαν τρομακτική όψη, με μακριά μαλλιά να πέφτουν από το κεφάλι και τα γένια τους, και αντί για πόδια είχαν λέπια δρακόντων).
Ποιος ήταν ο Εχίων (Echion);
Αν αποδεχτούμε τη διόρθωση του Muncker ότι το “Effra” ήταν γραφικό λάθος αντί για το “Εχίων”, ποιος ήταν αυτός; Στην ελληνική μυθολογία, το όνομα Εχίων (από τη λέξη ἔχις = οχιά) συνήθως δεν αποδίδεται σε Γίγαντα, αλλά σε δύο άλλες σημαντικές μορφές, οι οποίες όμως συνδέονται στενά με τη Γη:
- Ένας από τους Σπαρτούς: Ήταν ένας από τους πέντε άνδρες που φύτρωσαν από τη γη (γηγενείς), όταν ο Κάδμος έσπειρε τα δόντια του δράκοντα στη Θήβα.
- Ένας από τους Αργοναύτες: Γιος του θεού Ερμή και της Αντιάνειρας.
Η σύγχυση στους Λατίνους συγγραφείς μεταξύ των “Γηγενών” (Σπαρτών) και των “Γιγάντων” ήταν συχνή, γεγονός που εξηγεί γιατί ο Muncker θεώρησε λογικό να βρίσκεται το όνομα του Εχίονα στη λίστα με τα παιδιά της Γης.
1. Το Χαμένο Χειρόγραφο (Codex Freisingensis) και ο Micyllus
Για να κατανοήσουμε πώς προέκυψε η λέξη “Effra”, πρέπει να δούμε πώς έφτασε στα χέρια μας το κείμενο του Υγίνου.
Το έργο Fabulae διασώθηκε ουσιαστικά από ένα και μοναδικό, κακογραμμένο χειρόγραφο, το οποίο φυλασσόταν στο αβαείο του Freising στη Βαυαρία (Codex Freisingensis). Το 1535, ο Ουμανιστής λόγιος Jacob Micyllus εξέδωσε την πρώτη έντυπη μορφή του έργου (editio princeps), αντιγράφοντας αυτό το χειρόγραφο. Αμέσως μετά την έκδοση, το αρχικό χειρόγραφο χάθηκε (πιθανώς διαλύθηκε στα τυπογραφεία).
Ο ίδιος ο Micyllus σημείωσε στον πρόλογό του ότι το χειρόγραφο ήταν γεμάτο φθορές, δυσανάγνωστα γράμματα και αλλοιωμένα ελληνικά ονόματα, καθώς ο μεσαιωνικός αντιγραφέας προφανώς δεν γνώριζε ελληνική μυθολογία. Το “Effra” γεννήθηκε ακριβώς εκεί: στο κακοφωτισμένο δωμάτιο ενός μοναστηριού.
2. Παλαιογραφικές Εναλλακτικές: Ήταν όντως ο Εχίων;
Ο Thomas Muncker τον 17ο αιώνα πρότεινε πως το “Effra” είναι φθορά του Echion. Ωστόσο, η σύγχρονη φιλολογία εξετάζει τα σχήματα των γραμμάτων στις μεσαιωνικές γραφές (π.χ. Καρολίγγεια μικρογράμματη) και προτείνει άλλες, πιο πιθανές διορθώσεις:
- Εφιάλτης (Ephialtes): Ο Εφιάλτης είναι ένας από τους διασημότερους και ισχυρότερους Γίγαντες της ελληνικής μυθολογίας. Σε ένα δυσανάγνωστο λατινικό χειρόγραφο, το Ephial ή Ephialt θα μπορούσε εύκολα να διαβαστεί λανθασμένα από τον Micyllus (ή τον προηγούμενο αντιγραφέα) ως Effra, λόγω της ομοιότητας του ψηλού “l” (ή “h”) με το “f”, και του “t” με το “r”.
- Εύρυτος (Eurytus): Ένας άλλος γνωστός Γίγαντας που σκότωσε ο Διόνυσος με τον θύρσο του. Η κατάληξη μπορεί να παρερμηνεύτηκε.
3. Η Στάση της Σύγχρονης Φιλολογίας (Crux Desperationis)
Αν ανοίξεις μια σύγχρονη, αυστηρή κριτική έκδοση του Υγίνου (π.χ. την έκδοση του Peter K. Marshall του 1993 από τον οίκο Teubner), δεν θα βρεις το όνομα διορθωμένο ούτε σε Echion ούτε σε Ephialtes.
Οι σύγχρονοι φιλόλογοι προτιμούν την επιστημονική ειλικρίνεια και χρησιμοποιούν τους οβελούς (σταυρούς φθοράς), ένα σύμβολο που ονομάζεται crux desperationis (σταυρός της απελπισίας). Αυτό δηλώνει ότι το κείμενο είναι ανίατα αλλοιωμένο και κάθε διόρθωση είναι απλώς εικασία.
Το κείμενο του Υγίνου (Praefatio 4) τυπώνεται σήμερα ως εξής:
«Ex Terra et Tartaro Gigantes: Enceladus, Coeus, elides, opheltes, astreus, pelorus, pallas, empolonus, porphyrion, alcyoneus, earthus, †effra†, abseus…»
