Η Αίθρα στην Αρχαία Ελληνική Μυθολογία και Γραμματεία
Η Αίθρα (αρχ. Αἴθρα, που σημαίνει “καθαρός ουρανός”) είναι μία από τις πιο κομβικές γυναικείες μορφές της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Κόρη του βασιλιά της Τροιζήνας, Πιτθέα, έγινε η μητέρα του μεγαλύτερου ήρωα της Αθήνας, του Θησέα. Η ζωή της συνδέει τρεις μεγάλους μυθολογικούς κύκλους: τον Αθηναϊκό (Θησέας), τον Θηβαϊκό (Επτά επί Θήβας) και τον Τρωικό πόλεμο.
1. Η Ένωση με τον Αιγέα και τον Ποσειδώνα
Σύμφωνα με τον μύθο, ο βασιλιάς της Αθήνας, Αιγέας, μη μπορώντας να αποκτήσει διάδοχο, επισκέφτηκε το Μαντείο των Δελφών. Ο ασκέρδαντος χρησμός του έλεγε να μην “ανοίξει τον ασκό του κρασιού” πριν φτάσει στην Αθήνα. Στον δρόμο της επιστροφής, σταμάτησε στην Τροιζήνα. Ο πάνσοφος βασιλιάς Πιτθέας κατάλαβε τον χρησμό, μέθυσε τον Αιγέα και τον έβαλε να κοιμηθεί με την κόρη του, την Αίθρα.
Ο ιστορικός Πλούταρχος, στο έργο του «Βίοι Παράλληλοι: Θησεύς», περιγράφει το γεγονός:
Αρχαίο Κείμενο (Πλούταρχος, Βίος Θησέως, 3.4): «Πιτθεὺς δὲ συνεὶς τὸ μάντευμα, καὶ παρακρουσάμενος αὐτὸν ἢ πείσας, τῇ Αἴθρᾳ συνέκλινε.»
Απόδοση: «Ο Πιτθέας λοιπόν, επειδή κατάλαβε τον χρησμό, αφού τον ξεγέλασε [μεθώντας τον] ή τον έπεισε, τον έβαλε στο ίδιο κρεβάτι με την Αίθρα.»
Σύμφωνα με τον Παυσανία (Ελλάδος Περιήγησις, 2.33.1), την ίδια νύχτα η Αίθρα καθοδηγούμενη από ένα όνειρο της Αθηνάς, πήγε στο νησάκι Σφαιρία, όπου ενώθηκε και με τον θεό Ποσειδώνα. Έτσι, ο Θησέας θεωρείτο γιος τόσο του θνητού Αιγέα όσο και του αθάνατου Ποσειδώνα.
2. Η Ανατροφή του Θησέα και ο Βράχος
Ο Αιγέας, φεύγοντας για την Αθήνα, έκρυψε κάτω από έναν βαρύ βράχο τα γνωρίσματά του (το ξίφος και τα σανδάλια του). Ζήτησε από την Αίθρα να του στείλει τον γιο τους, μόνο όταν αυτός θα είχε τη δύναμη να σηκώσει τον βράχο. Η Αίθρα ανέθρεψε τον Θησέα στην Τροιζήνα κρατώντας μυστική την καταγωγή του.
Όταν ο Θησέας ενηλικιώθηκε, η Αίθρα τον οδήγησε στον βράχο. Ο Πλούταρχος διασώζει τη σκηνή:
Αρχαίο Κείμενο (Πλούταρχος, Βίος Θησέως, 6.1): «…ἡ δ’ Αἴθρα πρὸς τὴν πέτραν ἀγαγοῦσα καὶ φράσασα τὴν περὶ τῆς γενέσεως ἀλήθειαν, ἐκέλευσεν ὑφελόμενον τὰ γνωρίσματα τοῦ πατρὸς πλεῖν εἰς Ἀθήνας.»
Απόδοση: «…η δε Αίθρα τον οδήγησε στον βράχο και, αφού του αποκάλυψε την αλήθεια για την καταγωγή του, του έδωσε εντολή να πάρει από κάτω τα γνωρίσματα του πατέρα του και να ταξιδέψει [να πλεύσει] προς την Αθήνα.»
3. Η Αίθρα ως Πολιτική Μεσολάβητρια (Τραγωδία)
Στην τραγωδία «Ικέτιδες» του Ευριπίδη, η Αίθρα παρουσιάζεται ως μια σοφή βασιλομήτωρ με τεράστια πολιτική και ηθική επιρροή στον Θησέα. Όταν οι μητέρες των νεκρών Αργείων στρατηγών (από την εκστρατεία των Επτά επί Θήβας) ικετεύουν την Αίθρα να μεσολαβήσει για να πάρουν πίσω τα πτώματα των παιδιών τους, εκείνη συμβουλεύει τον γιο της να τηρήσει τους ιερούς πανελλήνιους νόμους.
Αρχαίο Κείμενο (Ευριπίδης, Ικέτιδες, στ. 297-301): «ἐγώ σε, τέκνον, πρῶτα μὲν τὰ τῶν θεῶν / σκοπεῖν κελεύω μὴ σφαλῇς ἀτιμάσας· / σφάλλῃ γὰρ ἐν τούτῳ μόνῳ, τἄλλ’ εὖ φρονῶν.»
Απόδοση: «Εγώ παιδί μου, πρώτα από όλα σε συμβουλεύω να προσέξεις τους νόμους των θεών, για να μην πέσεις σε σφάλμα ατιμάζοντάς τους· γιατί μόνο σε αυτό κινδυνεύεις να σφάλεις, ενώ σε όλα τα άλλα σκέφτεσαι σωστά.»
Ο Θησέας υπακούει στη μητέρα του και αναγκάζει τους Θηβαίους να παραδώσουν τους νεκρούς.
4. Η Απαγωγή από τους Διοσκούρους
Η μοίρα της Αίθρας πήρε τραγική τροπή εξαιτίας των πράξεων του ίδιου της του γιου. Όταν ο Θησέας απήγαγε τη νεαρή Ωραία Ελένη από τη Σπάρτη και την άφησε στις Αφίδνες υπό την προστασία της Αίθρας, τα αδέλφια της Ελένης (οι Διόσκουροι, Κάστωρ και Πολυδεύκης) εκστράτευσαν στην Αττική, όσο ο Θησέας έλειπε στον Κάτω Κόσμο.
Ο μυθογράφος Απολλόδωρος καταγράφει την άλωση των Αφιδνών και την αιχμαλωσία της Αίθρας:
Αρχαίο Κείμενο (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη / Επιτομή 1.23): «Κάστωρ δὲ καὶ Πολυδεύκης… τὴν μὲν Ἑλένην ἀπάγουσι, τὴν δὲ Πιτθέως Αἴθραν αἰχμάλωτον λαμβάνουσι.»
Απόδοση: «Ο Κάστορας και ο Πολυδεύκης… παίρνουν πίσω την Ελένη, και συλλαμβάνουν αιχμάλωτη την Αίθρα, την κόρη του Πιτθέα.»
Από εκείνη τη στιγμή, η βασίλισσα και μητέρα του μεγαλύτερου ήρωα της Αθήνας, υποβιβάζεται σε δούλη της Ελένης.
5. Η Αίθρα στον Τρωικό Πόλεμο και η Απελευθέρωσή της
Ως θεραπαινίδα πλέον της Ελένης, η Αίθρα την ακολούθησε όταν την απήγαγε ο Πάρης στην Τροία. Αυτό το γεγονός αποτελεί τη σύνδεση του αθηναϊκού μύθου με τα Ομηρικά Έπη. Ο Όμηρος αναφέρει ονομαστικά την Αίθρα στην Ιλιάδα, περιγράφοντας την έξοδο της Ελένης στα τείχη της Τροίας:
Αρχαίο Κείμενο (Όμηρος, Ιλιάδα, Ραψωδία Γ’, στ. 143-144): «αὐτίκα δ’ ἀργεννῇσι καλυψαμένη ὀθόνῃσιν / ὡρμᾶτ’ ἐκ θαλάμοιο τέρεν κατὰ δάκρυ χέουσα, / οὐκ οἴη, ἅμα τῇ γε καὶ ἀμφίπολοι δύ’ ἕποντο, / Αἴθρη, Πιτθῆος θυγάτηρ, Κλυμένη τε βοῶπις.»
Απόδοση: «Και αμέσως (η Ελένη), σκεπάζοντας τον εαυτό της με λευκά πέπλα, βγήκε από τον θάλαμο χύνοντας τρυφερά δάκρυα, όχι μόνη της, μαζί της την ακολουθούσαν και δύο θεραπαινίδες (δούλες), η Αίθρα, η κόρη του Πιτθέα, και η μεγαλόφθαλμη (βοϊδομάτα) Κλυμένη.»
Η οδύσσεια της Αίθρας λήγει με την Πτώση της Τροίας. Σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση που διασώζεται στην Επιτομή του Απολλοδώρου, οι γιοι του Θησέα και εγγονοί της, Δημοφώντας και Ακάμας, που συμμετείχαν στον Τρωικό πόλεμο με ακριβώς αυτόν τον σκοπό, την αναγνώρισαν και την απελευθέρωσαν. Μετά από άδεια του Αγαμέμνονα και της ίδιας της Ελένης, την επέστρεψαν στην πατρίδα της.
Αρχαίο Κείμενο (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη / Επιτομή 5.22): «Δημοφῶν δὲ καὶ Ἀκάμας… τὴν μάμμην Αἴθραν εὑρόντες ἄγουσι.»
Απόδοση: «Ο Δημοφώντας δε και ο Ακάμας… αφού βρήκαν τη γιαγιά τους την Αίθρα, την πήραν μαζί τους.»
6. Η Ίδρυση του Ναού της Αθηνάς Απατουρίας
Πέρα από μητέρα του Θησέα, η Αίθρα είχε ενεργό ρόλο στη θρησκευτική ζωή της Τροιζήνας. Όπως αναφέραμε, το βράδυ που ενώθηκε με τον Ποσειδώνα στο νησάκι Σφαιρία, είχε οδηγηθεί εκεί από ένα όνειρο που της έστειλε η θεά Αθηνά. Σε ένδειξη ευγνωμοσύνης (και για να τιμήσει την ένωσή της με τον θεό), η Αίθρα ίδρυσε έναν ναό αφιερωμένο στην Αθηνά Απατουρία (αυτήν που χρησιμοποιεί απάτη/τέχνασμα) και μετονόμασε το νησί σε “Ιεράν”.
Αρχαίο Κείμενο (Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις 2.33.1): «διὰ ταῦτα δὲ Ἀθηνᾶς ἱερὸν Ἀπατουρίας ἐνταῦθα ἱδρύσατο Αἴθρα, καὶ Σφαιρίαν τὴν νῆσον ἐπονομάζεσθαι Ἱερὰν ἐνομοθέτησεν: ἔθετο δὲ καὶ νομίζεσθαι ταῖς Τροιζηνίων παρθένοις καθιεροῦν πρὸ γάμου τῇ Ἀπατουρίᾳ τὴν ζώνην.»
Απόδοση: «Για τον λόγο αυτό (λόγω της ένωσης με τον Ποσειδώνα μετά την οδηγία της Αθηνάς), η Αίθρα ίδρυσε εκεί ναό της Αθηνάς Απατουρίας και νομοθέτησε να ονομάζεται το νησί Σφαιρία “Ιερά”: επίσης, καθιέρωσε ως έθιμο για τις παρθένες της Τροιζήνας, πριν από τον γάμο τους, να αφιερώνουν τη ζώνη τους στην Απατουρία.»
7. Η Αίθρα στην Αρχαία Ζωγραφική (Λέσχη των Κνιδίων)
Ο Παυσανίας, κατά την επίσκεψή του στους Δελφούς, περιγράφει έναν από τους διασημότερους πίνακες της αρχαιότητας, έργο του μεγάλου ζωγράφου Πολυγνώτου. Ο πίνακας απεικόνιζε την Πτώση της Τροίας (βασισμένος στο αρχαίο έπος «Ιλίου Πέρσις» του Αρκτίνου). Εκεί περιγράφεται η δραματική στιγμή που ο εγγονός της, Δημοφώντας, τη συναντά μετά την άλωση. Η Αίθρα παρουσιάζεται με ξυρισμένο κεφάλι, το απόλυτο σύμβολο του πένθους και της δουλείας.
Αρχαίο Κείμενο (Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις 10.25.8): «…καὶ ἄλλαι γυναῖκες αἰχμάλωτοι, ξυρημένην τε τὴν κεφαλὴν ἔχουσα ἡ Αἴθρα καὶ Δημοφῶν εἰς αὐτὴν ὁρῶν.»
Απόδοση: «…και άλλες γυναίκες αιχμάλωτες, καθώς και η Αίθρα να έχει ξυρισμένο το κεφάλι της και ο Δημοφώντας να την κοιτάζει.»
8. Οι Λεπτομέρειες της Διάσωσης (Το αίτημα στην Ελένη)
Ενώ ο Απολλόδωρος (που είδαμε στο πρώτο μέρος) αναφέρει επιγραμματικά τη διάσωσή της από τα εγγόνια της, ο Πλούταρχος, αντλώντας από παλαιότερες χαμένες πηγές, διασώζει τη λεπτομέρεια της διπλωματίας που χρειάστηκε. Ο Δημοφώντας ζήτησε τη γιαγιά του από τον Αγαμέμνονα, αλλά εκείνος απαίτησε να δοθεί πρώτα η συγκατάθεση της Ωραίας Ελένης, καθώς η Αίθρα ήταν δική της δούλη.
Αρχαίο Κείμενο (Πλούταρχος, Βίος Θησέως 34.3): «ἁλισκομένης δὲ τῆς Ἰλίου τὴν μάμμην Αἴθραν ἀναγνωρίσαντες ᾐτοῦντο τὸν Ἀγαμέμνονα. τοῦ δὲ συγχωροῦντος Ἑλένην ἐρωτῆσαι, καὶ τῆς Ἑλένης ἐπινευσάσης, παραλαβόντες ᾤχοντο.»
Απόδοση: «Και όταν κυριεύτηκε η Τροία, αφού αναγνώρισαν τη γιαγιά τους την Αίθρα, τη ζήτησαν από τον Αγαμέμνονα. Εκείνος τους επέτρεψε να ρωτήσουν την Ελένη, και αφού η Ελένη έδωσε τη συγκατάθεσή της (έγνεψε καταφατικά), την πήραν και αναχώρησαν.»
9. Το Τραγικό Τέλος: Η Αυτοκτονία της Αίθρας
Η αρχαία ελληνική γραμματεία (τουλάχιστον τα κείμενα που διασώζονται ακέραια σήμερα) σιωπά για τον θάνατο της Αίθρας μετά την επιστροφή της από την Τροία. Ωστόσο, το κενό αυτό έρχεται να συμπληρώσει η Λατινική Μυθογραφία (που βασιζόταν σε αρχαίες ελληνικές τραγωδίες και έπη που έχουν πλέον χαθεί).
Ο Λατίνος συγγραφέας Υγίνος (Γάιος Ιούλιος Υγίνος), στο έργο του «Fabulae» (Μύθοι), στο κεφάλαιο με αυτούς που αυτοκτόνησαν (Qui sibi ipsi mortem consciverunt), καταγράφει πως η Αίθρα δεν άντεξε τον θάνατο του γιου της, Θησέα, και έδωσε τέλος στη ζωή της.
Λατινικό Κείμενο (Hyginus, Fabulae 243): «Aethra Pitthei filia, Thesei mater, propter filii mortem ipsa sibi mortem conscivit.»
Απόδοση: «Η Αίθρα, κόρη του Πιτθέα, μητέρα του Θησέα, εξαιτίας του θανάτου του γιου της, έδωσε η ίδια τέλος στη ζωή της (αυτοκτόνησε).»
