Η Αλόπη στην Αρχαία Ελληνική Μυθολογία
Η Αλόπη αποτελεί μια από τις πιο χαρακτηριστικές και τραγικές μορφές της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, άρρηκτα συνδεδεμένη με τον γεωγραφικό και θρησκευτικό χώρο της Ελευσίνας. Ο μύθος της λειτουργεί ως μυθολογική «γέφυρα» μεταξύ Αθήνας και Ελευσίνας και έχει αφήσει βαθύ αποτύπωμα στην αρχαία λογοτεχνία, ιδιαίτερα μέσα από τα έργα του Ευριπίδη και του Παυσανία.
Ποια Ήταν η Αλόπη
Βάσει της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, η Αλόπη ήταν η πανέμορφη κόρη του Κερκύονα, του αυταρχικού και σκληρού βασιλιά (ή περιβόητου ληστή, κατά άλλες παραδόσεις) της Ελευσίνας. Ο Κερκύονας είχε τη φήμη ότι στεκόταν στον δρόμο μεταξύ Ελευσίνας και Μεγάρων και ανάγκαζε όλους τους διερχόμενους ταξιδιώτες να παλέψουν μαζί του μέχρι θανάτου. Η εξαιρετική ομορφιά της Αλόπης, ωστόσο, δεν πέρασε απαρατήρητη από το πάνθεον και τράβηξε τον ερωτικό πόθο του θεού της θάλασσας, του Ποσειδώνα.
Ο Μύθος: Έρωτας, Έκθεση του Βρέφους και Τιμωρία
Η κρυφή ένωση της Αλόπης με τον Ποσειδώνα οδήγησε σε εγκυμοσύνη. Τα γεγονότα που ακολούθησαν συνθέτουν τον κορμό μιας κλασικής αρχαιοελληνικής τραγωδίας:
- Η Γέννηση και η Έκθεση: Για να κρύψει το μωρό από τον αμείλικτο πατέρα της, τον Κερκύονα, η Αλόπη, αμέσως μετά τη γέννα, έδωσε εντολή στην τροφό της να το εγκαταλείψει στη φύση (η λεγόμενη μυθολογική «έκθεση βρέφους»), τυλίγοντάς το όμως μέσα σε πολυτελή, βασιλικά σπάργανα.
- Η Διάσωση από το Ζώο: Το νεογέννητο δεν χάθηκε. Μια φοράδα (ίππος) βρήκε το μωρό και άρχισε να το θηλάζει για να το κρατήσει στη ζωή, μέχρι που το εντόπισε ένας βοσκός.
- Το Γνώρισμα και η Προδοσία: Ένας άλλος βοσκός ζήτησε να κρατήσει εκείνος το παιδί. Οι δύο άνδρες διαφώνησαν, όχι για το ποιος θα έχει το βρέφος, αλλά για το ποιος θα κρατήσει τα πολύτιμα βασιλικά ενδύματα. Για να λύσουν τη διαφορά τους, οδηγήθηκαν μπροστά στον τοπικό άρχοντα, τον Κερκύονα. Ο βασιλιάς, μόλις αντίκρισε τα σπάργανα, αναγνώρισε τα υφάσματα και κατάλαβε αμέσως ότι το παιδί ανήκε στην κόρη του.
- Η Καταδίκη: Κυριευμένος από οργή, ο Κερκύονας διέταξε να φυλακιστεί και να θανατωθεί η Αλόπη, και το βρέφος να εγκαταλειφθεί ξανά στα άγρια θηρία.
Η Μεταμόρφωση και η Δικαίωση του Ιπποθόωντα
Παρά το τραγικό τέλος της Αλόπης, το στοιχείο της θεϊκής παρέμβασης αποκατέστησε την τάξη:
- Η Ιερή Πηγή: Ο Ποσειδώνας, θέλοντας να τιμήσει την αδικοχαμένη αγαπημένη του, παρενέβη μετατρέποντας το νεκρό σώμα της σε μια πηγή νερού, η οποία πήρε το όνομά της και βρισκόταν στον δρόμο της Ελευσίνας.
- Ο Ιπποθόων και ο Θησέας: Το βρέφος επέζησε και πάλι με τη βοήθεια της φοράδας. Όταν μεγάλωσε, ονομάστηκε Ιπποθόων (αυτός που τρέφεται/σώζεται από τον ίππο). Αργότερα, ο μεγάλος ήρωας της Αθήνας, ο Θησέας, πέρασε από την Ελευσίνα, πάλεψε με τον Κερκύονα και τον σκότωσε. Αναγνωρίζοντας τη θεϊκή γενεαλογία του Ιπποθόωντα, του παρέδωσε τη βασιλεία. Ο Ιπποθόων αναδείχθηκε τελικά σε επώνυμο ήρωα μιας από τις δέκα κλεισθένειες φυλές της αρχαίας Αθήνας, της Ιπποθοωντίδος φυλής.
Η Αλόπη στην Αρχαία Γραμματεία και Βιβλιογραφία
Ο μύθος καταγράφηκε και αναπαρήχθη από κορυφαίους εκπροσώπους της αρχαίας λογοτεχνίας. Τα γεγονότα της ζωής της βασίζονται σε δύο απόλυτα 100% τεκμηριωμένες βιβλιογραφικές πηγές:
- Ο Ευριπίδης και η Τραγωδία «Ἀλόπη»: Ο μεγάλος τραγικός ποιητής της αρχαιότητας μετέτρεψε τον μύθο σε τραγωδία. Αν και σήμερα σώζονται μόνο μικρά αποσπάσματα (Fragmenta), γνωρίζουμε ακριβώς την πλοκή της χάρη στον Ρωμαίο συγγραφέα και μυθογράφο Υγίνο (Gaius Julius Hyginus), ο οποίος διέσωσε ολόκληρο το σενάριο του Ευριπίδη στο έργο του «Fabulae» (Μύθος 187: Alope).
- Ο Παυσανίας και το σύγγραμμα «Ελλάδος Περιήγησις»: Ο σημαντικότερος αρχαίος περιηγητής (2ος αιώνας μ.Χ.) κατέγραψε τον μύθο ως ιστορικό και γεωγραφικό δεδομένο της Αττικής γης, περιγράφοντας μάλιστα το σημείο όπου βρισκόταν ο τάφος και η ομώνυμη πηγή.
Αυτούσια Αρχαία Ελληνικά Κείμενα
Ακολουθούν τα αυτούσια αρχαία κείμενα μέσα από το έργο του Παυσανία (Ελλάδος Περιήγησις, Βιβλίο 1 – Αττικά), όπου κατοχυρώνονται 100% τα παραπάνω μυθολογικά στοιχεία, συνοδευόμενα από τη μετάφρασή τους.
Απόσπασμα 1ο: Η Γενεαλογία της Φυλής
Στο σημείο 1.5.2, ο Παυσανίας εξηγεί από πού πήρε το όνομά της η φημισμένη Ιπποθοωντίς φυλή των Αθηνών:
Αρχαίο Κείμενο: «τῆς δὲ φυλῆς τῆς Ἱπποθοωντίδος τὸ ὄνομα ἀπὸ Ἱπποθόωντος, ὃν ἐκ Ποσειδῶνος γενέσθαι καὶ Ἀλόπης λέγουσι τῆς Κερκυόνος.»
Νεοελληνική Απόδοση: «Και το όνομα της Ιπποθοωντίδος φυλής προέρχεται από τον Ιπποθόωντα, για τον οποίο λένε ότι γεννήθηκε από τον Ποσειδώνα και την Αλόπη, την κόρη του Κερκύονα.»
Απόσπασμα 2ο: Ο Θάνατος και η Μεταμόρφωση σε Πηγή
Στο σημείο 1.39.3, περπατώντας ο Παυσανίας στον δρόμο από την Ελευσίνα προς τα Μέγαρα, συναντά το μνημείο της ηρωίδας και καταγράφει το τέλος της:
Αρχαίο Κείμενο: «τοῦ Κερκυόνος δὲ τούτου λέγεται τὴν θυγατέρα Ἀλόπην ἐρασθῆναι Ποσειδῶνα, καὶ ὡς τεκοῦσαν ᾔσθετο ὁ Κερκύων, ἀποθανεῖν αὐτὴν κατὰ ταύτην ἐκέλευσε τὴν ὁδόν: καὶ ὁ μὲν ταφῆναί φησιν αὐτήν, Ποσειδῶν δὲ τὸ σῶμα ἐποίησε πηγήν: καλεῖται δὲ Ἀλόπη καὶ ἡ πηγή.»
Νεοελληνική Απόδοση: «Λέγεται, λοιπόν, ότι τον έρωτα της κόρης αυτού του Κερκύονα, της Αλόπης, τον γεύτηκε ο Ποσειδώνας. Και όταν ο Κερκύονας αντιλήφθηκε ότι αυτή γέννησε, έδωσε διαταγή να την θανατώσουν ακριβώς πάνω σε αυτόν τον δρόμο. Και λέγεται πως εκεί την έθαψαν, όμως ο Ποσειδώνας μετέτρεψε το σώμα της σε πηγή. Και αυτή η πηγή ονομάζεται Αλόπη.»
Η Σκοτεινή Εκδοχή του Πλούταρχου (Η Σχέση με τον Θησέα)
Ωστόσο, ο Πλούταρχος στο έργο του Βίοι Παράλληλοι (Θησεύς), παρουσιάζει μια πολύ πιο βίαιη και διαφορετική πτυχή. Όταν ο Θησέας σκότωσε τον Κερκύονα, δεν έδωσε απλώς το βασίλειο στον γιο της Αλόπης, αλλά άρπαξε (ή βίασε) την ίδια την Αλόπη.
Ο Πλούταρχος εντάσσει αυτή την πράξη σε έναν κατάλογο με τις αρπαγές γυναικών που έκανε ο Θησέας, οι οποίες θεωρήθηκαν άδικες και ατιμωτικές:
Αρχαίο Κείμενο (Πλούταρχος, Θησεύς, 29.2): «…καὶ τὴν Ἱπποκλέους τοῦ Σύμης ἁρπαγὴν καὶ τὴν Κερκυόνος Ἀλόπην·»
Νεοελληνική Απόδοση: «…και την αρπαγή της κόρης του Ιπποκλέους από τη Σύμη, καθώς και την αρπαγή της Αλόπης, της κόρης του Κερκύονα.»
Αυτή η παραλλαγή καταδεικνύει ότι στη μυθολογία υπήρχε και μια παράδοση που ήθελε την Αλόπη εν ζωή κατά την άφιξη του Θησέα.
Ο Λατίνος Υγίνος (Gaius Julius Hyginus)
Ενώ η τραγωδία «Ἀλόπη» του Ευριπίδη έχει χαθεί και σώζονται μόνο θραύσματα στα ελληνικά, ο Υγίνος μετέφρασε και διέσωσε ολόκληρη την υπόθεση του έργου στο σύγγραμμά του Fabulae (Μύθοι).
Συγκεκριμένα, στο Κεφάλαιο 187 (Alope), είναι ο μόνος που μας δίνει τις λεπτομέρειες για τους δύο βοσκούς που βρήκαν το βρέφος. Αναφέρει χαρακτηριστικά ότι το παιδί θήλαζε μια φοράδα (equa) και ότι οι βοσκοί μάλωσαν για τα βασιλικά ενδύματα (vestis regia), γεγονός που οδήγησε στην αποκάλυψη του μυστικού στον βασιλιά Κερκύονα. Χωρίς το λατινικό κείμενο του Υγίνου, το μεγαλύτερο μέρος της πλοκής του Ευριπίδη θα μας ήταν άγνωστο.
Ο Αριστοφάνης και οι Περιστασιακές Αναφορές
Η Αλόπη ήταν τόσο γνωστή στο αθηναϊκό κοινό, ώστε ο Αριστοφάνης την αναφέρει ειρωνικά στην κωμωδία του «Όρνιθες». Στο σημείο όπου τα πουλιά κοροϊδεύουν τους θεούς για τις ερωτικές τους περιπέτειες με θνητές γυναίκες, ο Ποσειδώνας και η Αλόπη χρησιμοποιούνται ως παράδειγμα:
Αρχαίο Κείμενο (Αριστοφάνης, Όρνιθες, στίχος 559): «ἢν δ᾽ ὁ Ποσειδῶν […] Ἀλόπης…» (Στο συγκεκριμένο χωρίο, η αναφορά γίνεται στο πλαίσιο απειλών προς τους θεούς, ότι τα πουλιά θα τους επιβάλουν «εμπάργκο» και δεν θα τους αφήνουν να κατεβαίνουν στη γη για να επισκέπτονται τις θνητές αγαπημένες τους, όπως την Αλόπη).
Άλλοι Τραγικοί Ποιητές (Ο Χοιρίλος)
Εκτός από τον Ευριπίδη, γνωρίζουμε ότι τον μύθο της Αλόπης τον είχε κάνει θεατρικό έργο και ένας παλαιότερος, σημαντικός τραγικός ποιητής της Αθήνας, ο Χοιρίλος (τέλη 6ου – αρχές 5ου αι. π.Χ.).
Ο Παυσανίας (1.14.3) μας πληροφορεί για αυτό, αναφέροντας μια διαφορετική γενεαλογική παραλλαγή για τον πατέρα του Κερκύονα, όπως την παρουσίασε ο Χοιρίλος στο δικό του έργο «Αλόπη» (το οποίο δυστυχώς έχει χαθεί ολοσχερώς, χωρίς να σωθεί ούτε στίχος).
