Πώς η Επιστήμη Έφερε Ξανά στο Φως την Ξεχασμένη Αλεξάνδρεια
Ορισμένες ιστορικές περίοδοι συχνά περνούν εντελώς απαρατήρητες, τόσο από το ευρύ κοινό όσο και από την επιστημονική κοινότητα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η χιλιετία μεταξύ του τέλους της σφηνοειδούς γραφής και της ισλαμικής κατάκτησης της Μέσης Ανατολής. Μέσα σε αυτό το κενό, η άλλοτε ακμάζουσα «Αλεξάνδρεια στον Τίγρη» ξεχάστηκε κάτω από το χώμα. Ωστόσο, τον 21ο αιώνα, μια διεθνής ομάδα ερευνητών, στην οποία συμμετέχει ο αρχαιολόγος Stefan Hauser από το Πανεπιστήμιο του Konstanz, έφερε ξανά στο φως αυτόν τον σπουδαίο αρχαίο εμπορικό κόμβο.
Η Στρατηγική Επιλογή του Μεγάλου Αλεξάνδρου
Τον 4ο αιώνα π.Χ., ο Μέγας Αλέξανδρος κατέκτησε την Περσική Αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών. Επιστρέφοντας από τις εκστρατείες του στην Ινδία με κατεύθυνση τη Βαβυλώνα, παρατήρησε ένα σοβαρό περιβαλλοντικό πρόβλημα στη νότια Μεσοποταμία. Οι ποταμοί, και ειδικά ο αργός Ευφράτης, μετέφεραν τεράστιες ποσότητες λάσπης (προσχώσεις). Αυτό το φαινόμενο μετατόπιζε συνεχώς την ακτογραμμή του Περσικού Κόλπου, δημιουργούσε βάλτους και απέκοπτε τα παραδοσιακά λιμάνια από τη θάλασσα.
Για να λύσει το πρόβλημα, ο Αλέξανδρος αποφάσισε να ιδρύσει ένα ολοκαίνουργιο λιμάνι. Επέλεξε μια τοποθεσία στη συμβολή των ποταμών Καρούν και Τίγρη, μόλις δύο χιλιόμετρα από την ακτή. Η νέα πόλη ονομάστηκε «Αλεξάνδρεια στον Τίγρη» και ένωσε με επιτυχία την ανοιχτή θάλασσα με τους εσωτερικούς πλωτούς δρόμους. Στους αιώνες που ακολούθησαν, η περιοχή έγινε γνωστή και ως Χάραξ του Σπασίνου (Charax Spasinou).
Από τις Αεροφωτογραφίες στις Τεθωρακισμένες Αποστολές
Η ιστορία της ανακάλυψης θυμίζει περιπέτεια. Αρχικά, τη δεκαετία του 1960, ο ερευνητής John Hansman μελέτησε παλιές αεροφωτογραφίες της Βρετανικής Πολεμικής Αεροπορίας. Παρατήρησε μια τεράστια έκταση οχυρωμένη με τείχη στο σημερινό Τζεμπέλ Χαγιάμπερ (Jebel Khayyaber) του Ιράκ. Το σχέδιο ταίριαζε απόλυτα με τις περιγραφές του Ρωμαίου συγγραφέα Πλίνιου του Πρεσβύτερου.
Παρά τη σπουδαία ένδειξη, η περιοχή παρέμεινε απρόσιτη. Βρισκόταν μόλις 15 χιλιόμετρα από τα ιρανικά σύνορα και κατά τη διάρκεια του Πολέμου Ιράν-Ιράκ τη δεκαετία του 1980, μετατράπηκε σε πεδίο μάχης και στρατιωτικό καταυλισμό.
Χρειάστηκε να φτάσουμε στο 2013 για να αλλάξουν τα δεδομένα. Μια ομάδα Βρετανών αρχαιολόγων (Jane Moon, Robert Killick, Stuart Campbell) ταξίδεψε στην περιοχή με βαριά τεθωρακισμένα οχήματα λόγω των αυστηρών μέτρων ασφαλείας. Οι επιστήμονες αντίκρισαν εντυπωσιακά αμυντικά τείχη που έφταναν τα οκτώ μέτρα σε ύψος. Λίγο αργότερα, το 2016, ξεκίνησαν τις πρώτες συστηματικές έρευνες, προσκαλώντας τον ειδικό καθηγητή Hauser να ενταχθεί στην ομάδα.
Χαρτογραφώντας τη Μητρόπολη με Σύγχρονη Τεχνολογία
Η ανασκαφή στο Ιράκ έκρυβε πολλούς κινδύνους. Όταν οι αρχαιολόγοι ξεκίνησαν την έρευνα, η τρομοκρατική οργάνωση ISIS ήλεγχε τεράστια τμήματα της χώρας. Οι ερευνητές επιθεώρησαν την επιφάνεια υπό τη στενή συνοδεία στρατού και αστυνομίας, περπατώντας πάνω από 500 χιλιόμετρα για να συλλέξουν κομμάτια από αρχαία κεραμικά.
Στη συνέχεια, η ομάδα επιστράτευσε την τεχνολογία:
- Drones: Αποτύπωσαν την περιοχή από ψηλά, αποκαλύπτοντας το πραγματικό, γιγαντιαίο μέγεθος της πόλης. Όπως δήλωσε ο Hauser, βρήκαν το ασιατικό «αδερφάκι» της διάσημης Αλεξάνδρειας της Αιγύπτου.
- Γεωφυσικά Ραντάρ (Μαγνητόμετρα): Ο γεωφυσικός Jörg Faßbinder σάρωσε το υπέδαφος χωρίς να χρειαστεί να σκάψει. Οι μετρήσεις αποκάλυψαν ένα εκπληκτικό, οργανωμένο πολεοδομικό σχέδιο.
Οι επιστήμονες εντόπισαν τεράστια οικοδομικά τετράγωνα διατεταγμένα σε τέλειο κάνναβο, συγκροτήματα ναών, ένα εσωτερικό λιμάνι, δίκτυο καναλιών, καθώς και βιοτεχνίες με καμίνια. Μάλιστα, εντόπισαν και ένα ανακτορικό συγκρότημα χωρίς δρόμους, το οποίο πιθανότατα φιλοξενούσε εντυπωσιακούς κήπους.
Η Εποχή της Ακμής και η Τελική Πτώση
Η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη γνώρισε τεράστια ακμή μεταξύ του 300 π.Χ. και του 300 μ.Χ. Καθώς ο ποταμός Ευφράτης γέμιζε με βάλτους, ο Τίγρης μετατράπηκε στην κύρια υδάτινη λεωφόρο. Η πόλη λειτούργησε ως το απόλυτο διαμετακομιστικό κέντρο. Όλα τα εμπορεύματα που ταξίδευαν από την Ινδία, το Αφγανιστάν και την Κίνα προς τις μεγάλες πρωτεύουσες της εποχής, περνούσαν υποχρεωτικά από τα λιμάνια της.
Γιατί όμως εγκαταλείφθηκε; Η φύση, που της έδωσε ζωή, προκάλεσε και την πτώση της. Η επιβίωση της πόλης εξαρτιόταν απόλυτα από το ποτάμι. Ωστόσο, ο Τίγρης άλλαξε σταδιακά πορεία προς τα δυτικά. Ταυτόχρονα, οι συνεχείς προσχώσεις απομάκρυναν τη θάλασσα.
Ο Ρωμαίος συγγραφέας Πλίνιος αναφέρει χαρακτηριστικά ότι, μέχρι το 65 μ.Χ., η πόλη απείχε ήδη 180 χιλιόμετρα από τον Περσικό Κόλπο. Χωρίς πρόσβαση στο νερό και αποκομμένη από το εμπόριο, η Αλεξάνδρεια έχασε τη σημασία της και οι κάτοικοι την εγκατέλειψαν οριστικά τον 3ο αιώνα μ.Χ. Σήμερα, θεωρούμε τη σύγχρονη πόλη της Βασόρας (Basra) ως τον κοντινότερο ιστορικό της διάδοχο.
Τι Επιφυλάσσει το Μέλλον
Το ερευνητικό πρόγραμμα έχει λάβει σημαντική υποστήριξη από ιδρύματα όπως το Gerda Henkel Foundation, το Γερμανικό Ίδρυμα Ερευνών (DFG) και το Cultural Protection Fund του Βρετανικού Συμβουλίου. Η ομάδα σχεδιάζει να προχωρήσει σε νέες, στοχευμένες ανασκαφές μόλις εξασφαλίσει τους απαραίτητους πόρους.
Το μόνο σίγουρο είναι ότι η τεράστια μητρόπολη που ίδρυσε ο Μακεδόνας στρατηλάτης έχει ακόμη πολλά θαμμένα μυστικά που περιμένουν να βγουν στο φως.
