Εισαγωγή
Ο Ονησίκριτος (περ. 360 π.Χ. – περ. 290 π.Χ.) υπήρξε μια από τις πιο ιδιαίτερες και πολυδιάστατες προσωπικότητες που ακολούθησαν τον Μέγα Αλέξανδρο στην εκστρατεία του στην Ασία. Συνδύαζε την ιδιότητα του Κυνικού φιλοσόφου, του ναυτικού διοικητή (ως αρχικυβερνήτης του μακεδονικού στόλου) και του ιστορικού συγγραφέα. Το έργο του, αν και αμφισβητήθηκε έντονα στην αρχαιότητα για τις υπερβολές του, αποτελεί μια από τις πολυτιμότερες –έστω και χαμένες στο μεγαλύτερο μέρος τους– πηγές για την επαφή του ελληνικού κόσμου με τον πολιτισμό της Ινδίας.
Καταγωγή και Φιλοσοφική Παιδεία
Η ακριβής καταγωγή του Ονησίκριτου αποτελούσε αντικείμενο διαφωνίας ήδη από την αρχαιότητα. Άλλοι υποστήριζαν ότι καταγόταν από την Αίγινα και άλλοι από την Αστυπάλαια. Υπήρξε μαθητής του περίφημου Διογένη του Σινωπέως (του επονομαζόμενου «Κυνικού»), γεγονός που καθόρισε βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν και κατέγραφε τον κόσμο.
Αρχαίο Κείμενο (Διογένης Λαέρτιος, Βίοι Φιλοσόφων, 6.84): “Ονησίκριτος. οἱ μὲν Αἰγινήτην αὐτόν φασιν, οἱ δὲ Ἀστυπαλαιέα… καί τις τῶν Διογένους γνωρίμων καὶ οὗτος ἦν.”
Μετάφραση: Ονησίκριτος. Κάποιοι λένε ότι ήταν Αιγινήτης, και άλλοι Αστυπαλαιεύς… Ήταν και αυτός ένας από τους γνώριμους (μαθητές) του Διογένη.
Η Συμμετοχή στην Εκστρατεία και ο Ρόλος του Στόλου
Κατά την εκστρατεία του Αλεξάνδρου, ο Ονησίκριτος δεν ήταν απλώς ένας παρατηρητής, αλλά είχε ενεργό στρατιωτικό ρόλο. Όταν ο Αλέξανδρος ναυπήγησε τον στόλο του στον ποταμό Υδάσπη της Ινδίας (326 π.Χ.), διόρισε τον Ονησίκριτο «ἀρχικυβερνήτην» (επικεφαλής πλοηγό/κυβερνήτη του στόλου), υπό τις διαταγές του ναυάρχου Νεάρχου. Μαζί, εξερεύνησαν τις ακτές της Αραβικής Θάλασσας και του Περσικού Κόλπου, ένα από τα σπουδαιότερα εξερευνητικά εγχειρήματα της αρχαιότητας. Για τις υπηρεσίες του, τιμήθηκε από τον Αλέξανδρο στα Σούσα με χρυσό στέφανο.
Το Συγγραφικό του Έργο: “Πῶς Ἀλέξανδρος Ἤχθη”
Ο Ονησίκριτος έγραψε ένα εκτενές έργο για τον Μακεδόνα στρατηλάτη, πιθανότατα με τον τίτλο «Πῶς Ἀλέξανδρος Ἤχθη» (Πώς ανατράφηκε/εκπαιδεύτηκε ο Αλέξανδρος). Το έργο αυτό είχε ως πρότυπο την «Κύρου Παιδεία» του Ξενοφώντα.
Βασικό χαρακτηριστικό του έργου του ήταν η εξιδανίκευση του Αλεξάνδρου, τον οποίο παρουσίαζε ως έναν «ένοπλο φιλόσοφο» που σκοπό είχε να εκπολιτίσει την ανθρωπότητα. Παράλληλα, ως Κυνικός φιλόσοφος, ο Ονησίκριτος έδινε τεράστια έμφαση στα εξωτικά έθιμα, περιγράφοντας την Ινδία ως μια ουτοπία όπου οι άνθρωποι ζούσαν σύμφωνα με τη φύση, μακριά από τη διαφθορά του δυτικού πολιτισμού.
Η Συνάντηση με τους Γυμνοσοφιστές
Το πιο διάσημο απόσπασμα από το έργο του (το οποίο διασώθηκε μέσω του Στράβωνα) είναι η περιγραφή της συνάντησής του με τους Ινδούς Γυμνοσοφιστές (Ινδούς ασκητές/φιλοσόφους). Ο Αλέξανδρος έστειλε τον Ονησίκριτο να συνομιλήσει μαζί τους, καθώς ο ίδιος δεν μπορούσε να τους αναγκάσει να προσέλθουν σε αυτόν. Εκεί, ο Ονησίκριτος συνομίλησε με τον σοφό Κάλανο και τον Μάνδανι (ή Δάνδαμι), αναγνωρίζοντας στη διδασκαλία τους στοιχεία της δικής του Κυνικής φιλοσοφίας (εγκράτεια, αντοχή στον πόνο, απόρριψη του πλούτου).
Η Κριτική των Αρχαίων Ιστορικών
Παρά την ιστορική αξία του ως αυτόπτη μάρτυρα, ο Ονησίκριτος δέχτηκε σφοδρότατη κριτική από μεταγενέστερους συγγραφείς όπως ο Στράβων, ο Αρριανός και ο Πλούταρχος. Τον κατηγόρησαν ότι αναμείγνυε την αλήθεια με μύθους, ρομαντικές υπερβολές και φιλοσοφικές φαντασιώσεις (όπως οι ιστορίες για γιγάντια φίδια, τέρατα και ουτοπικές κοινωνίες).
Χαρακτηριστική είναι η κριτική του γεωγράφου Στράβωνα, ο οποίος έπαιξε με τον τίτλο του (αρχικυβερνήτης) για να τον ειρωνευτεί:
Αρχαίο Κείμενο (Στράβων, Γεωγραφικά, 15.1.28): “Πάντες μὲν οὖν οἱ περὶ Ἀλέξανδρον τὸ θαυμαστὸν ἀντὶ τἀληθοῦς ἀπεδέχοντο μᾶλλον, ὑπερβάλλεσθαι δὲ δοκεῖ τοὺς πάντας Ὀνησίκριτος, ὃν ἀρχικυβερνήτην ἄν τις εἴποι οὐ τῶν νεῶν, ἀλλὰ τῶν ψευσμάτων.”
Μετάφραση: Όλοι λοιπόν από το περιβάλλον του Αλεξάνδρου προτιμούσαν περισσότερο το θαυμαστό αντί για το αληθινό, αλλά φαίνεται πως ο Ονησίκριτος τους ξεπερνά όλους, τον οποίο θα μπορούσε να αποκαλέσει κανείς αρχικυβερνήτη όχι των πλοίων, αλλά των ψεμάτων.
Το Ανέκδοτο με τον Λυσίμαχο και τις Αμαζόνες
Μία από τις μεγαλύτερες μυθοπλασίες του Ονησίκριτου ήταν η αφήγησή του ότι ο Αλέξανδρος συναντήθηκε δήθεν με τη Βασίλισσα των Αμαζόνων, τη Θάληστρι. Ο Πλούταρχος διασώζει ένα απολαυστικό ιστορικό ανέκδοτο που δείχνει πόσο αναξιόπιστη θεωρούνταν αυτή η καταγραφή ακόμη και από τους συγχρόνους του.
Όταν, χρόνια μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, ο Ονησίκριτος διάβασε αυτό το κομμάτι του βιβλίου του στον Λυσίμαχο (στρατηγό του Αλεξάνδρου και πλέον βασιλιά της Θράκης), ο Λυσίμαχος τον ειρωνεύτηκε:
Αρχαίο Κείμενο (Πλούταρχος, Βίος Αλεξάνδρου, 46.4): “Ταῦτα δ’ ὕστερον ἔτεσι πολλοῖς Ὀνησίκριτον ἱστοροῦσι Λυσιμάχῳ βασιλεύοντι παραναγινώσκειν τὸ τέταρτον βιβλίον, ἐν ᾧ περὶ τῆς Ἀμαζόνος γέγραπται· τὸν δὲ Λυσίμαχον ἠρέμα μειδιάσαντα ‘Καὶ ποῦ γὰρ ἤμην’ φάναι ‘τότ’ ἐγώ;'”
Μετάφραση: Λένε πως αυτά, πολλά χρόνια αργότερα, τα διάβαζε ο Ονησίκριτος από το τέταρτο βιβλίο του στον Λυσίμαχο που ήταν πια βασιλιάς, στο οποίο είχε γράψει για την Αμαζόνα. Και ο Λυσίμαχος χαμογελώντας ελαφρά είπε: “Και πού ήμουν λοιπόν εγώ τότε;” (υπονοώντας ότι, εφόσον ήταν συνεχώς στο πλευρό του Αλεξάνδρου, θα το θυμόταν αν είχε συμβεί).
Βιβλιογραφική Σύνοψη και Αποτίμηση
Τα αποσπάσματα (fragments) του έργου του Ονησίκριτου έχουν συγκεντρωθεί από τον μεγάλο φιλόλογο Felix Jacoby στο μνημειώδες έργο “Die Fragmente der griechischen Historiker” (FGrHist 134).
Παρά τις υπερβολές και τον χαρακτηρισμό του ως παραμυθά («αρχικυβερνήτης των ψευσμάτων»), η σύγχρονη ιστοριογραφία του πιστώνει τεράστια αξία. Μέσω του έργου του διασώθηκε η πρώτη πραγματική επαφή της δυτικής ελληνικής φιλοσοφικής σκέψης με τον ινδικό ασκητισμό. Ο Ονησίκριτος δεν ήταν ένας στείρος στρατιωτικός καταγραφέας, αλλά ένας στοχαστής που χρησιμοποίησε την εκστρατεία στα πέρατα του γνωστού κόσμου ως καμβά για να εξερευνήσει και να προωθήσει τα φιλοσοφικά του ιδεώδη περί της φυσικής και απέριττης ζωής.
