Ο Παυσανίας ο Αθηναίος καταγόταν από τον πλούσιο δήμο των Κεραμέων (Κεραμεικός). Ανήκε στην ανώτερη κοινωνική και οικονομική τάξη της Αθήνας (τέλη 5ου αιώνα π.Χ.), γεγονός που του εξασφάλιζε πρόσβαση στους κορυφαίους διανοούμενους της εποχής, όπως ο Σωκράτης και οι Σοφιστές.

Ο καθοριστικός άξονας της ζωής του, που διαμόρφωσε την ιστορική του εικόνα, ήταν ο μακροχρόνιος, δια βίου δεσμός του με τον διάσημο τραγικό ποιητή Αγάθωνα. Ο Παυσανίας υπήρξε ο εραστής (προστάτης και καθοδηγητής) και ο Αγάθων ο ερώμενος, σε μια σχέση που υπερέβη τα ειωθότα της αθηναϊκής κοινωνίας.

2. Η Πρώτη Λογοτεχνική Εμφάνιση: «Πρωταγόρας» του Πλάτωνα

Ο Πλάτων είναι ο πρώτος που καταγράφει τη σχέση τους, στοποθετώντας την ιστορικά γύρω στο 433 π.Χ., όταν ο Αγάθωνας ήταν ακόμη έφηβος. Στο έργο «Πρωταγόρας», ο Σωκράτης περιγράφει τη σκηνή στο σπίτι του πλούσιου Καλλία.

Αρχαίο Κείμενο (Πλάτων, Πρωταγόρας 315d-e):

«Παυσανίας δ᾽ ἦν ὁ ἐκ Κεραμέων, καὶ μετὰ Παυσανίου νέον τι ἔτι μειράκιον, ὡς μὲν ἐγᾦμαι καλόν τε κἀγαθὸν τὴν φύσιν, τὴν δ᾽ οὖν ἰδέαν πάνυ καλός. Ἀγάθωνα ᾤμην ὄνομα εἶναι αὐτῷ, καὶ οὐκ ἂν θαυμάσαιμι εἰ παιδικὰ Παυσανίου τυγχάνει ὤν.»

Απόδοση:

«Ήταν εκεί και ο Παυσανίας από τον δήμο των Κεραμέων, και δίπλα στον Παυσανία καθόταν ένα εντελώς νέο παιδί, που νομίζω πως είχε εξαίρετο και ευγενικό χαρακτήρα, ενώ στην όψη ήταν πανέμορφος. Νόμιζα πως το όνομά του ήταν Αγάθων, και δεν θα απορούσα καθόλου αν ήταν το αγαπημένο αγόρι του Παυσανία.»

Με αυτό το αυτούσιο απόσπασμα, ο Πλάτων θεμελιώνει την εικόνα του Παυσανία ως του ανθρώπου που στεκόταν πάντα ως σκιά και φύλακας δίπλα στον μετέπειτα σπουδαίο ποιητή.

3. Η Αποθέωση στο Πλατωνικό «Συμπόσιον»: Η Φιλοσοφία του Έρωτα

Η κορυφαία στιγμή του Παυσανία είναι ο λόγος του στο Πλατωνικό Συμπόσιο (η δράση τοποθετείται το 416 π.Χ.). Παίρνοντας τον λόγο δεύτερος, διατυπώνει μια θεωρία που έμελλε να γεννήσει τον όρο «Πλατωνικός Έρωτας».

3.1 Η Διττή Φύση της Αφροδίτης και του Έρωτα

Ο Παυσανίας ανατρέπει την απλή εξύμνηση του Έρωτα, εισάγοντας τη διαίρεση: εφόσον υπάρχουν δύο θεές Αφροδίτες, υπάρχουν αναγκαστικά και δύο Έρωτες.

Αρχαίο Κείμενο (Πλάτων, Συμπόσιον 180d-e):

«Πάντες γὰρ ἴσμεν ὅτι οὐκ ἔστιν ἄνευ Ἔρωτος Ἀφροδίτη. εἰ μὲν οὖν μία ἦν, εἷς ἂν ἦν Ἔρως· ἐπεὶ δὲ δὴ δύο ἐστόν, δύο ἀνάγκη καὶ Ἔρωτε εἶναι. πῶς δ᾽ οὐ δύο τὼ θεά; ἡ μέν γέ που πρεσβυτέρα καὶ ἀμήτωρ Οὐρανοῦ θυγάτηρ, ἣν δὴ καὶ Οὐρανίαν ἐπονομάζομεν· ἡ δὲ νεωτέρα Διὸς καὶ Διώνης, ἣν δὴ Πάνδημον καλοῦμεν. ἀναγκαῖον δὴ καὶ τὸν Ἔρωτα τὸν μὲν τῇ ἑτέρᾳ συνεργὸν Πάνδημον ὀρθῶς καλεῖσθαι, τὸν δὲ Οὐράνιον.»

Απόδοση:

«Όλοι γνωρίζουμε ότι δεν υπάρχει Αφροδίτη χωρίς τον Έρωτα. Αν λοιπόν ήταν μία (η θεά), ένας θα ήταν και ο Έρωτας. Επειδή όμως είναι δύο, αναγκαστικά δύο είναι και οι Έρωτες. Πώς δεν είναι δύο οι θεές; Η μία, η παλαιότερη και χωρίς μητέρα, είναι κόρη του Ουρανού, την οποία και ονομάζουμε Ουρανία. Η άλλη, η νεότερη, είναι κόρη του Δία και της Διώνης, την οποία αποκαλούμε Πάνδημο. Είναι αναγκαίο λοιπόν και ο Έρωτας που συνεργάζεται με την τελευταία να ονομάζεται σωστά Πάνδημος, και ο άλλος Ουράνιος.»

3.2 Ο Ηθικός Κώδικας του Ουράνιου Έρωτα

Ο Πάνδημος Έρως αφορά τα σώματα, εξαντλείται στη σαρκική πράξη και είναι εφήμερος. Ο Ουράνιος Έρως αφορά την ψυχή και έχει ως προϋπόθεση την εξύψωση του ήθους. Εδώ ο Παυσανίας δίνει τον απόλυτο ηθικό κανόνα για τη μονιμότητα του έρωτα:

Αρχαίο Κείμενο (Πλάτων, Συμπόσιον 183e):

«πονηρὸς μὲν γάρ ἐστιν ἐκεῖνος ὁ ἐραστὴς ὁ πάνδημος, ὁ τοῦ σώματος μᾶλλον ἢ τῆς ψυχῆς ἐρῶν· καὶ γὰρ οὐδὲ μόνιμός ἐστιν, ἅτε οὐδὲ μονίμου ἐρῶν πράγματος… ὁ δὲ τοῦ ἤθους χρηστοῦ ὄντος ἐραστὴς διὰ βίου μένει, ἅτε μονίμῳ συντακείς.»

Απόδοση:

«Φαύλος λοιπόν είναι εκείνος ο πάνδημος εραστής, αυτός που ερωτεύεται περισσότερο το σώμα παρά την ψυχή. Δεν είναι σταθερός, επειδή δεν αγαπά κάτι σταθερό… Ενώ αυτός που γίνεται εραστής ενός χρηστού χαρακτήρα, παραμένει τέτοιος για όλη του τη ζωή, καθώς γίνεται ένα με κάτι που έχει διάρκεια και μονιμότητα.»

3.3 Η Κοινωνιολογία του Έρωτα: Οι Νόμοι των Πόλεων

Αυτό είναι το κρίσιμο στοιχείο που καθιστά τον Παυσανία όχι απλώς ερωτευμένο, αλλά κοινωνιολόγο της εποχής του. Αναλύει πώς αντιμετωπίζουν τον έρωτα οι διάφορες ελληνικές πόλεις, αποδεικνύοντας ότι ο νόμος καθορίζει την ηθική.

Αρχαίο Κείμενο (Πλάτων, Συμπόσιον 182a-b):

«ὁ γὰρ περὶ τὸν ἔρωτα νόμος ἐν μὲν ταῖς ἄλλαις πόλεσι νοῆσαι ῥᾴδιος· ἁπλῶς γὰρ ὥρισται· ὁ δ᾽ ἐνθάδε καὶ ἐν Λακεδαίμονι ποικίλος. ἐν Ἤλιδι μὲν γὰρ καὶ ἐν Βοιωτοῖς… ἁπλῶς νενομοθέτηται καλὸν εἶναι χαρίζεσθαι ἐρασταῖς… τῆς γὰρ Ἰωνίας καὶ ἄλλοθι πολλαχοῦ αἰσχρὸν νενόμισται, ὅσοι ὑπὸ βαρβάροις οἰκοῦσι.»

Ο Παυσανίας ταξινομεί τις νομοθεσίες περί έρωτα ως εξής:

4. Η Σωκρατική Κριτική στο «Συμπόσιον» του Ξενοφώντα

Για να έχουμε πλήρη εικόνα, οφείλουμε να εντάξουμε την κριτική του Ξενοφώντα. Στο δικό του «Συμπόσιον» (Κεφ. 8, παρ. 32), ο Σωκράτης δεν πείθεται από τα ωραία λόγια του Παυσανία. Τον κατηγορεί ευθέως ότι τα επιχειρήματα της Βοιωτίας τα χρησιμοποιούσε απλώς για να δικαιολογήσει τη δική του ακολασία:

Αρχαίο Κείμενο (Ξενοφών, Συμπόσιον 8.32):

«Παυσανίας δ᾽ ὁ Ἀγάθωνος τοῦ ποιητοῦ ἐραστὴς ἀπολογούμενος ὑπὲρ τῶν ἀκρασίᾳ ἐγκαλινδουμένων εἴρηκεν ὡς στράτευμα ἀλκιμώτατον ἂν γένοιτο ἐκ παιδικῶν τε καὶ ἐραστῶν.»

Απόδοση:

«Ο Παυσανίας, ο εραστής του ποιητή Αγάθωνα, απολογούμενος υπέρ αυτών που κυλιούνται στην ακολασία, είπε ότι ο πιο γενναίος στρατός θα ήταν αυτός που θα αποτελούνταν από νεαρά αγόρια και τους εραστές τους.»

Στον Ξενοφώντα, ο Παυσανίας απογυμνώνεται από τον ιδεαλισμό του Πλάτωνα.

5. Η Αποδόμηση της Θεωρίας: Η Κατηγορία της Υποκρισίας (Πλούταρχος)

Οι μεταγενέστεροι συγγραφείς είναι αμείλικτοι. Στο έργο «Ερωτικός», ο Πλούταρχος (1ος-2ος αι. μ.Χ.) ασκεί δριμεία κριτική στη θεωρία του Παυσανία, αποκαλύπτοντας τα “κίνητρά” του.

Υποστηρίζει ανοιχτά ότι ο Παυσανίας εφηύρε τη θεωρία του “Ουράνιου, ηθικού, πνευματικού έρωτα” αποκλειστικά ως δικαιολογία. Καθώς ο Αγάθωνας μεγάλωνε, έχανε τη νεανική του ομορφιά και ο Παυσανίας έπρεπε να δικαιολογήσει στην καχύποπτη αθηναϊκή κοινωνία γιατί συνέχιζε να συζεί μαζί του!

Αρχαίο Κείμενο (Πλούταρχος, Ερωτικός 764d-e):

«Παυσανίαν μὲν γάρ, ἅτε δὴ συγκαταγηράσκοντα Ἀγάθωνι, συγγνώμη περιβάλλειν τῷ πάθει νόμους καὶ λόγους ἐκπρεπεῖς, ἑαυτὸν παραμυθούμενον…»

Απόδοση:

«Είναι συγχωρητέο για τον Παυσανία, επειδή ακριβώς γερνούσε μαζί με τον Αγάθωνα, να περιβάλλει το πάθος του με λαμπερούς νόμους και θεωρίες, για να παρηγορεί (ή να δικαιολογεί) τον εαυτό του…»

6. Τα “Ψυχολογικά Παιχνίδια” του Πάθους (Αιλιανός)

Αν ο Παυσανίας ήταν ο κήρυκας του “ήρεμου, ψυχικού” έρωτα, ο Κλαύδιος Αιλιανός (2ος-3ος αι. μ.Χ.) στο έργο «Ποικίλη Ιστορία» διαψεύδει αυτή την εικόνα, διασώζοντας ένα ανθρώπινο, ορμητικό ανέκδοτο που δείχνει ότι η σχέση τους ήταν γεμάτη φλόγα.

Αρχαίο Κείμενο (Αιλιανός, Ποικίλη Ιστορία 2.21):

«Παυσανίας ὁ Ἀγάθωνος ἐραστὴς ἔχαιρε στασιάζων πρὸς τὰ παιδικά· τὴν γὰρ διάλυσιν ἡδίστην ἔλεγεν εἶναι.»

Απόδοση:

«Ο Παυσανίας, ο εραστής του Αγάθωνα, χαιρόταν να καυγαδίζει (να δημιουργεί εντάσεις) με το αγόρι του. Διότι έλεγε πως η συμφιλίωση μετά τον καυγά ήταν ό,τι πιο γλυκό.»

7. Η Σάτιρα της Κωμωδίας (Αριστοφάνης και Σχολιαστές)

Στις «Θεσμοφοριάζουσες» (στ. 29-30), ο Αριστοφάνης διακωμωδεί τον Αγάθωνα για τον τρόπο που ντύνεται και συμπεριφέρεται.

Οι αρχαίοι Σχολιαστές που μελετούσαν τα κείμενα σημειώνουν ρητά πως η κοινωνία της Αθήνας ανέχτηκε τον εκκεντρικό Αγάθωνα μόνο και μόνο επειδή ζούσε υπό τη σκέπη και την τεράστια περιουσία του Παυσανία. Ο Παυσανίας ήταν η απόλυτη “κοινωνική ασπίδα” του Αγάθωνα, χρηματοδοτώντας τις παραστάσεις και τη ζωή του.

8. Το Ιστορικό Τέλος: Αθήναιος ο Ναυκρατίτης

Η τελική πράξη της ζωής του γράφεται μακριά από την Αθήνα. Ο Αθήναιος στο έργο «Δειπνοσοφισταί» (Βιβλίο Ε’, 216d) μας βεβαιώνει για τη χρονολόγηση.

Όταν ο Αγάθωνας αποφασίζει να μετακομίσει στην Πέλλα, στην αυλή του Βασιλιά Αρχέλαου (περίπου το 407 π.Χ.), ο Παυσανίας είναι στο απόγειο της δύναμής του. Εγκαταλείπει όλη του την περιουσία, τον δήμο του και την επιρροή του στην Αθήνα, και αυτοεξορίζεται στη Μακεδονία για να παραμείνει μαζί με τον σύντροφό του μέχρι τον θάνατο.

Συμπέρασμα

Ο Παυσανίας αποδεικνύεται ένας πολυδιάστατος Αθηναίος: ρήτορας που εκπαιδεύτηκε από Σοφιστές, δημιουργός της έννοιας του «Πλατωνικού Έρωτα», συχνά εγωκεντρικός και υποκριτής στα μάτια των επικριτών του, αλλά ταυτόχρονα ο άνθρωπος που ταξινόμησε κοινωνιολογικά τους ελληνικούς νόμους περί έρωτα. Και κυρίως, απέδειξε με την ίδια του τη ζωή πως ο “Ουράνιος Έρωτας” που κήρυξε, ίσχυε απόλυτα για τον ίδιο.

Το άρθρο Παυσανίας ο Αθηναίος: Η Αλήθεια για τον Πλατωνικό Έρωτα & το Μεγάλο Σκάνδαλο εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η Κανάκη αποτελεί μια από τις πιο τραγικές και χαρακτηριστικές γυναικείες μορφές της ελληνικής μυθολογίας, καθώς το όνομά της συνδέθηκε άρρηκτα με το μοτίβο του απαγορευμένου έρωτα (αιμομιξία) και της πατρικής τιμωρίας. Η ιστορία της απασχόλησε κορυφαίους τραγικούς και ποιητές, από τον Ευριπίδη μέχρι τον Ρωμαίο Οβίδιο.

1. Γενεαλογία και Οικογενειακό Δέντρο

Σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση, η Κανάκη ήταν πριγκίπισσα της Θεσσαλίας.

• Πατέρας: Ο Αίολος (όχι ο θεός των ανέμων, αλλά ο γιος του Έλληνα, ο γενάρχης των Αιολέων, αν και συχνά στις μεταγενέστερες πηγές οι δύο μορφές συγχέονται).
• Μητέρα: Η Εναρέτη, κόρη του Δηιμάχου.
• Αδέλφια (Άρρενα): Κρηθέας, Σίσυφος, Αθάμας, Σαλμωνέας, Δηίων, Μάγνης, Περιήρης, Μακαρέας (ή Μάκαρ).
• Αδελφές: Αλκυόνη, Πεισιδίκη, Καλύκη, Περιμήδη.

2. Η Σχέση με τον Θεό Ποσειδώνα

Πριν από την τραγική τροπή του μύθου της με τον αδελφό της, η αρχαιότερη μυθογραφική παράδοση (όπως διασώζεται στον Απολλόδωρο) αναφέρει την Κανάκη ως ερωμένη του θεού Ποσειδώνα. Σύμφωνα με τον μύθο, ο θεός της θάλασσας πήρε τη μορφή ταύρου για να ενωθεί μαζί της.

Από την ένωσή τους γεννήθηκαν σπουδαίοι ήρωες και γενάρχες:

1. Επωπεύς (Βασιλιάς της Σικυώνας)
2. Αλωεύς (Ιδρυτής της πόλης Άλου στη Θεσσαλία, πατέρας των Αλωαδών)
3. Τρίωψ (Βασιλιάς του Άργους)
4. Νιρεύς και Οπλεύς

3. Ο Τραγικός Έρωτας με τον Αδελφό της, Μακαρέα

Ο πιο διάσημος και σκοτεινός μύθος της Κανάκης αφορά την αιμομικτική της σχέση με τον βιολογικό της αδελφό, τον Μακαρέα. Το μοτίβο αυτό φαίνεται να έχει τις ρίζες του στην Ομηρική Οδύσσεια (Κ 5-7), όπου αναφέρεται ότι οι έξι γιοι του θεού Αιόλου παντρεύτηκαν τις έξι κόρες του. Ωστόσο, στους μεταγενέστερους συγγραφείς, η πράξη αυτή θεωρείται ύβρις και τραγωδία.

Η Πλοκή του Μύθου:

• Η Κανάκη και ο Μακαρέας ερωτεύονται κρυφά και εκείνη μένει έγκυος.
• Όταν γεννιέται το βρέφος, ο Μακαρέας προσπαθεί να πείσει τον πατέρα του, Αίολο, να επιτρέψει τους γάμους μεταξύ των αδελφών (όπως λέει ο χρησμός ή το έθιμο), χωρίς όμως να του αποκαλύψει την εγκυμοσύνη.
• Το κλάμα του μωρού προδίδει το μυστικό. Ο Αίολος εξοργίζεται από την ατίμωση της οικογένειας.
• Πετάει το βρέφος στα σκυλιά (ή στα άγρια θηρία) και στέλνει στην Κανάκη ένα γυμνό ξίφος. Η εντολή είναι σιωπηρή αλλά σαφής: πρέπει να αυτοκτονήσει.
• Η Κανάκη αυτοκτονεί με το σπαθί του πατέρα της. Ο Μακαρέας, μαθαίνοντας το τραγικό τέλος της, βάζει επίσης τέλος στη ζωή του.

4. Αυτούσια Αρχαία Ελληνικά Κείμενα & Πηγές

Παρακάτω παρατίθενται τα αυτούσια σωζόμενα αρχαία κείμενα που επιβεβαιώνουν 100% τα παραπάνω στοιχεία, πλαισιωμένα από την απόδοσή τους.

Α. Ψευδο-Απολλόδωρος, «Βιβλιοθήκη» (1.7.3 – 1.7.4)

Αποτελεί την πρωταρχική πηγή για τη γενεαλογία και τους απογόνους της με τον Ποσειδώνα.

Αρχαίο Κείμενο: «Αἰόλου δὲ καὶ Ἐναρέτης τῆς Δηιμάχου ἐγένοντο παῖδες μὲν ἑπτά, Κρηθεὺς Σίσυφος Ἀθάμας Σαλμωνεὺς Δηίων Μάγνης Περιήρης, θυγατέρες δὲ πέντε, Κανάκη Ἀλκυόνη Πεισιδίκη Καλύκη Περιμήδη.» […] «Κανάκης μὲν οὖν καὶ Ποσειδῶνος Ὁπλεὺς καὶ Νιρεὺς καὶ Ἐπωπεὺς καὶ Ἀλωεὺς καὶ Τρίωψ ἐγένοντο.»

Απόδοση: Του Αιόλου και της Εναρέτης (κόρης του Δηιμάχου) γεννήθηκαν επτά γιοι (ο Κρηθέας, ο Σίσυφος κλπ) και πέντε κόρες, η Κανάκη, η Αλκυόνη, η Πεισιδίκη, η Καλύκη και η Περιμήδη. Από την Κανάκη και τον θεό Ποσειδώνα γεννήθηκαν ο Οπλέας, ο Νιρέας, ο Επωπέας, ο Αλωέας και ο Τρίωπας.

Β. Πλούταρχος, «Συναγωγή ἱστοριῶν παραλλήλων» (Parallela Minora, 28)

Ο Πλούταρχος διασώζει την εκδοχή του θανάτου της με τον πιο ξεκάθαρο και λακωνικό τρόπο, επικαλούμενος τον ιστορικό Σώστρατο.

Αρχαίο Κείμενο: «Μακαρεὺς Αἰόλου παῖς Κανάκην ἔφθειρε τὴν ἀδελφήν· γνοὺς δὲ ὁ πατὴρ ξίφος ἔπεμψε. τῇ δὲ ἀναιρούσῃ ἑαυτὴν ἐπέστη, καὶ τὸ ξίφος σπασάμενος ἑαυτὸν ἀνεῖλεν. ὡς Σώστρατος ἐν δευτέρῳ Τυρρηνικῶν.»

Απόδοση: Ο Μακαρέας, γιος του Αιόλου, αποπλάνησε/φθείρει την αδελφή του, την Κανάκη. Όταν το έμαθε ο πατέρας, της έστειλε ένα ξίφος. Καθώς εκείνη αυτοκτονούσε, εμφανίστηκε ο Μακαρέας, τράβηξε το ξίφος και αυτοκτόνησε κι αυτός. (Όπως αναφέρει ο Σώστρατος στο δεύτερο βιβλίο των Τυρρηνικών του).

Γ. Ευριπίδης, «Αἴολος» (Σωζόμενα Αποσπάσματα)

Ο τραγικός ποιητής Ευριπίδης έγραψε ολόκληρη τραγωδία με τίτλο «Αίολος» (423 π.Χ.), η οποία δυστυχώς έχει χαθεί και σώζονται μόνο θραύσματα. Στο έργο αυτό ο Μακαρέας προσπαθεί να δικαιολογήσει τον αιμομικτικό του έρωτα για την Κανάκη. Το διασημότερο απόσπασμα (Fragment 19) που διασώθηκε, δείχνει την ηθική σχετικότητα του Ευριπίδη:

Αρχαίο Κείμενο (Απόσπασμα 19): «Τί δ’ αἰσχρόν, ἢν μὴ τοῖσι χρωμένοις δοκῇ;»

Απόδοση: «Τι είναι αισχρό, αν δεν φαίνεται αισχρό σε αυτούς που το κάνουν;» (Με αυτή τη φράση ο Μακαρέας προσπαθούσε να πείσει ότι ο έρωτας με την αδελφή του δεν ήταν έγκλημα, φράση που προκάλεσε τεράστιες αντιδράσεις στην αρχαία Αθήνα).

5. Η Λατινική Μεταφορά: Οβίδιος – «Ηρωίδες» (Επιστολή 11)

Αν και ρωμαϊκό κείμενο, αποτελεί το σημαντικότερο σωζόμενο λογοτεχνικό έργο για τον μύθο. Στη συλλογή Heroides (Ηρωίδες), ο ποιητής Οβίδιος φαντάζεται την Κανάκη να γράφει μια τελευταία επιστολή προς τον Μακαρέα (Epistula XI: Canace Macareo), κρατώντας στο ένα χέρι την πένα και στο άλλο το γυμνό σπαθί του πατέρα της.

Στο κείμενο αυτό περιγράφεται με δραματικότητα η γέννα της Κανάκης, ο τρόμος μήπως ακούσει ο πατέρας τους τους ήχους της λοχείας, η ανακάλυψη του βρέφους και η αμείλικτη τιμωρία του Αιόλου, μετατρέποντας την Κανάκη από θύτη (λόγω της αιμομιξίας) σε απόλυτο τραγικό θύμα της πατριαρχικής εξουσίας.

6. Η Αρχαιότερη Αναφορά: Ο Ησιόδειος «Κατάλογος Γυναικών» (Ηοῖαι)

Η παλαιότερη (αποσπασματική) γραπτή αναφορά στο όνομα της Κανάκης δεν προέρχεται από την κλασική εποχή, αλλά από την Αρχαϊκή. Στον Κατάλογο Γυναικών (έπος που αποδίδεται στον Ησίοδο και καταγράφει τις θνητές γυναίκες που ενώθηκαν με θεούς), η Κανάκη αναφέρεται ρητά ως κόρη του Αιόλου, πριν ακόμη δημιουργηθεί ο μύθος της αιμομιξίας, με έμφαση στην ομορφιά της.

Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Απόσπασμα 10a, στ. 33-34): «Πεισιδίκην θ’ Ἀλκυόνην τε καὶ εἶδος ἐρικυδέα Καλύκην Κανάκην τ’ εὔειδ[ον]…»

Απόδοση: «Την Πεισιδίκη, την Αλκυόνη και την ένδοξη στην όψη Καλύκη, και την καλλίμορφη Κανάκη…»

(Σημείωση: Το απόσπασμα αυτό επιβεβαιώνει ότι στην αρχέγονη μορφή του μύθου, η Κανάκη ήταν πρωτίστως γνωστή για την εξαιρετική ομορφιά της, η οποία τράβηξε τον Ποσειδώνα, παρά για το τραγικό της τέλος).

7. Η Πολιτισμική Επίδραση & η Σάτιρα: Αριστοφάνης

Όταν ο Ευριπίδης παρουσίασε την τραγωδία «Αίολος» στην Αθήνα (το 423 π.Χ.), το κοινό σοκαρίστηκε. Η παρουσίαση μιας αιμομικτικής σχέσης επί σκηνής θεωρήθηκε τεράστιο ηθικό ατόπημα. Ο κωμωδιογράφος Αριστοφάνης χρησιμοποίησε το όνομα της Κανάκης (και του Μακαρέα) για να χτυπήσει τον Ευριπίδη, κατηγορώντας τον ότι διαφθείρει τα ήθη των νέων.

Στην κωμωδία του «Νεφέλαι», ο Αριστοφάνης περιγράφει έναν καβγά μεταξύ πατέρα και γιου, όπου ο γιος, διαφθαρμένος από τις νέες ιδέες, απαγγέλλει τα «ανήθικα» έργα του Ευριπίδη.

Αρχαίο Κείμενο (Αριστοφάνης, «Νεφέλαι», στ. 1371-1372): «ὁ δ’ εὐθὺς ᾖσ’ Εὐριπίδου ῥῆσίν τιν’, ὡς ἐβίνει ἀδελφός, ὦλεξίκακε, τὴν ὁμομητρίαν ἀδελφήν.»

Απόδοση: «Και αυτός [ο γιος] αμέσως άρχισε να απαγγέλλει μια ρήση του Ευριπίδη, για το πώς ένας αδελφός —Θεός φυλάξοι— συνουσιάστηκε με την ομομήτρια αδελφή του.»

Επίσης, στους «Βατράχους» (στ. 1081), ο Αριστοφάνης κατηγορεί τον Ευριπίδη ότι έβαλε γυναίκες στο θέατρο να «μειγνύονται τοῖς ἀδελφοῖς» (να σμίγουν ερωτικά με τους αδελφούς τους), μια ξεκάθαρη, άμεση παραπομπή στην Κανάκη.

8. Η Ρωμαϊκή Μυθογραφία: Υγίνος (Hyginus)

Ο Λατίνος μυθογράφος Γάιος Ιούλιος Υγίνος (1ος αι. π.Χ. – 1ος αι. μ.Χ.) στο έργο του Fabulae (Μύθοι), το οποίο λειτουργούσε ως εγχειρίδιο / εγκυκλοπαίδεια της εποχής, καταλογογραφεί την Κανάκη σε πολλές λίστες του, επιβεβαιώνοντας απόλυτα τις ελληνικές πηγές.

Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι η ιστορία της αναφέρεται στους καταλόγους με τους «Αυτόχειρες» (εκείνους που αυτοκτόνησαν).

Αρχαίο Κείμενο (Hyginus, Fabulae, 238 & 242): Fab. 238 (Qui se ipsi interfecerunt / Γυναίκες που αυτοκτόνησαν): > «Canace Aeoli filia ob amorem Macarei fratris.»

Fab. 242 (Qui se ipsi interfecerunt / Άνδρες που αυτοκτόνησαν): «Macareus Aeoli filius ob amorem Canaces sororis.»

Απόδοση: Μύθος 238: Η Κανάκη, κόρη του Αιόλου, εξαιτίας του έρωτά της για τον αδελφό της, Μακαρέα. Μύθος 242: Ο Μακαρέας, γιος του Αιόλου, εξαιτίας του έρωτά του για την αδελφή του, Κανάκη.

Το άρθρο Κανάκη: Ο Απαγορευμένος Έρωτας της Ελληνικής Μυθολογίας που Σόκαρε την Αρχαιότητα εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο Αγάθων (περ. 448 π.Χ. – περ. 400 π.Χ.) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους και πιο καινοτόμους τραγικούς ποιητές της αρχαίας Αθήνας, μετά την εμβληματική τριάδα (Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης). Ήταν γνωστός για την ομορφιά του, τον πλούτο του, την εκλεπτυσμένη συμπεριφορά του και τον στενό του δεσμό με τον Παυσανία. Το έργο του εισήγαγε ριζοσπαστικές αλλαγές στην αρχαία τραγωδία, τόσο σε επίπεδο πλοκής όσο και σε επίπεδο μουσικής και δομής.

2. Βιογραφικά Στοιχεία

Ο Αγάθων καταγόταν από πλούσια και αριστοκρατική οικογένεια της Αθήνας. Σημαντικός σταθμός στην καριέρα του ήταν το 416 π.Χ., όταν κέρδισε την πρώτη του νίκη στους δραματικούς αγώνες στα Λήναια. Αυτό ακριβώς το γεγονός (το νικητήριο συμπόσιο) αποτελεί το σκηνικό για το διάσημο «Συμπόσιον» του Πλάτωνα.

Περί το 407 π.Χ., ο Αγάθων, συνοδευόμενος από τον σύντροφό του Παυσανία, εγκατέλειψε την Αθήνα και μετέβη στην αυλή του βασιλιά Αρχελάου στη Μακεδονία, όπου βρισκόταν ήδη ο Ευριπίδης. Εκεί πέθανε γύρω στο 400 π.Χ.

3. Δραματικές Καινοτομίες

Η συμβολή του Αγάθωνα στην εξέλιξη του αρχαίου δράματος, όπως μαρτυρείται κυρίως από τον Αριστοτέλη, συνοψίζεται σε τρεις βασικούς πυλώνες:

• Ολική Επινόηση της Πλοκής: Στο έργο του «Ἀνθεύς» (ή Ἄνθος), ο Αγάθων έγραψε την πρώτη τραγωδία στην ιστορία της οποίας τα πρόσωπα και η υπόθεση δεν προέρχονταν από τη μυθολογία, αλλά ήταν εξ ολοκλήρου δικά του δημιουργήματα.
• Τα «Εμβόλιμα» Χορικά: Ήταν ο πρώτος που αποσύνδεσε τα άσματα του Χορού από την κύρια πλοκή. Εισήγαγε τα «ἐμβόλιμα», δηλαδή μουσικά κομμάτια που λειτουργούσαν ως ιντερλούδια και μπορούσαν να τραγουδηθούν σε οποιοδήποτε έργο, μειώνοντας τον ρόλο του Χορού.
• Ρητορικό και Κομψό Ύφος: Επηρεασμένος έντονα από τον σοφιστή Γοργία, χρησιμοποιούσε περίτεχνα ρητορικά σχήματα, αντιθέσεις, παρηχήσεις και ρυθμικό λόγο (τα λεγόμενα γοργίεια σχήματα).

4. Ο Αγάθων μέσα από τις Αρχαίες Πηγές

Α. Αριστοτέλης («Ποιητική»)

Ο Αριστοτέλης μάς διασώζει τις πιο κρίσιμες φιλολογικές πληροφορίες για τη δραματουργία του Αγάθωνα.

Για την επινοημένη πλοκή στον «Ανθέα» (Ποιητική 1451b): «ἐν ἐνίαις μὲν ἓν ἢ δύο τῶν γνωρίμων ἐστὶν ὀνομάτων, τὰ δὲ ἄλλα πεποιημένα, ἐν ἐνίαις δὲ οὐθέν, οἷον ἐν τῷ Ἀγάθωνος Ἀνθεῖ· ὁμοίως γὰρ ἐν τούτῳ τά τε πράγματα καὶ τὰ ὀνόματα πεποίηται, καὶ οὐδὲν ἧττον εὐφραίνει.» (Μετάφραση: Σε μερικές [τραγωδίες] ένα ή δύο ονόματα είναι γνωστά, ενώ τα άλλα είναι πλαστά, σε άλλες πάλι κανένα, όπως στον “Ανθέα” του Αγάθωνα. Γιατί σε αυτό το έργο και τα γεγονότα και τα ονόματα είναι επινοημένα, αλλά δεν ευχαριστεί λιγότερο.)

Για τα Εμβόλιμα (Ποιητική 1456a): «τοῖς δὲ λοιποῖς τὰ ᾀδόμενα οὐδὲν μᾶλλον τοῦ μύθου ἢ ἄλλης τραγῳδίας ἐστίν· διὸ ἐμβόλιμα ᾄδουσιν πρώτου ἄρξαντος Ἀγάθωνος τοιούτου.» (Μετάφραση: Στους μεταγενέστερους, τα χορικά δεν ανήκουν στον μύθο περισσότερο από ό,τι σε μια άλλη τραγωδία. Γι’ αυτό τραγουδούν εμβόλιμα κομμάτια, πρακτική που πρώτος ξεκίνησε ο Αγάθωνας.)

Β. Πλάτων («Συμπόσιον»)

Στο Συμπόσιον, ο Αγάθων παρουσιάζεται ως ένας ευγενής, ραφιναρισμένος οικοδεσπότης. Ο λόγος που εκφωνεί για τον Έρωτα είναι ένα αριστούργημα ρητορικής επίδειξης, γεμάτος γοργίεια σχήματα, συμμετρία και ποιητικότητα, αν και ο Σωκράτης τον ανασκευάζει διαλεκτικά στη συνέχεια.

Γ. Αριστοφάνης («Θεσμοφοριάζουσαι»)

Ο κωμωδιογράφος Αριστοφάνης σατιρίζει ανελέητα τον Αγάθωνα για τη θηλυπρέπειά του, την υπερβολική φροντίδα της εμφάνισής του και το εξεζητημένο του ύφος. Στις Θεσμοφοριάζουσες, ο Αγάθων εμφανίζεται στη σκηνή ντυμένος με γυναικεία ρούχα, υποστηρίζοντας πως για να γράψει ένα έργο με γυναίκες ηρωίδες, πρέπει να ταυτιστεί και να νιώσει όπως αυτές (ένα πρώιμο σχόλιο για την ψυχολογική μέθοδο στην τέχνη).

5. Διασθενθέντα Αποσπάσματα (Fragmenta)

Από το έργο του δεν διασώζεται καμία ολόκληρη τραγωδία. Έχουν διασωθεί ωστόσο περίπου 40 στίχοι (αποσπάσματα) μέσα από παραθέματα μεταγενέστερων συγγραφέων (κυρίως από τον Αριστοτέλη και τον Αθήναιο). Ακολουθούν τα πιο φημισμένα:

Απόσπασμα 1: Το Ανέφικτο της Αλλαγής του Παρελθόντος Διασώζεται από τον Αριστοτέλη στα Ηθικά Νικομάχεια (VI, 2, 1139b):

«μόνου γὰρ αὐτοῦ καὶ θεὸς στερίσκεται, ἀγένητα ποιεῖν ἅσσ᾽ ἂν ᾖ πεπραγμένα.» (Μετάφραση: Γιατί από αυτό και μόνο στερείται ακόμα και ο θεός, από το να κάνει αγένητα [να ξεγίνει] ό,τι έχει ήδη γίνει.)

Απόσπασμα 2: Η Σχέση Τέχνης και Τύχης Διασώζεται επίσης στα Ηθικά Νικομάχεια (VI, 4, 1140a19):

«τέχνη τύχην ἔστερξε καὶ τύχη τέχνην.» (Μετάφραση: Η τέχνη αγάπησε την τύχη και η τύχη την τέχνη.)

Απόσπασμα 3: Ο χαρακτήρας των φαύλων Διασώζεται από τον Στοβαίο (Ανθολόγιον):

«φαῦλοι βροτῶν γὰρ τοῦ πονεῖν ἡσσώμενοι θανεῖν ἐρῶσι·» (Μετάφραση: Διότι οι φαύλοι θνητοί, μη αντέχοντας τον κόπο, επιθυμούν να πεθάνουν.)

Οι Τίτλοι των Χαμένων Έργων

Αν και κανένα έργο του δεν σώζεται ακέραιο, το λεξικό της Σούδας (βυζαντινή εγκυκλοπαίδεια) και άλλες πηγές μάς έχουν διασώσει επτά (7) συγκεκριμένους τίτλους τραγωδιών του. Εκτός από τον καινοτόμο «Ἀνθέα» (ή Ἄνθος), ο Αγάθων έγραψε τα εξής έργα, τα οποία (αντίθετα με τον Ανθέα) αντλούσαν τα θέματά τους από τον παραδοσιακό μύθο:

• Ἀερόπη
• Ἀλκμαίων
• Θυέστης
• Ἰλίου Πέρσις (Η Άλωση της Τροίας)
• Μυσοί
• Τήλεφος

Μουσικές Καινοτομίες: Η «Νέα Μουσική»

Ο Αγάθων δεν καινοτόμησε μόνο στη δομή (εμβόλιμα χορικά) και την πλοκή, αλλά και στη μουσική σύνθεση. Ανήκε στους εκπροσώπους της λεγόμενης «Νέας Μουσικής» των τελών του 5ου αιώνα π.Χ. (μαζί με τον Τιμόθεο και τον Φιλόξενο).

• Ο Πλούταρχος (στο έργο του Περὶ Μουσικῆς 1136c-d) αναφέρει ότι ο Αγάθων εισήγαγε το «χρωματικό γένος» (χρωματικὴ ἁρμονία) στην τραγωδία, μια μουσική κλίμακα με ημιτόνια που προσέδιδε μεγαλύτερη συναισθηματική ένταση, πάθος και «γλυκύτητα» στις μελωδίες, κάτι που οι συντηρητικοί της εποχής θεωρούσαν παρακμή και απόδειξη «θηλυπρέπειας».

Πρόσθετες Αρχαίες Πηγές & Ιστορικά Ανέκδοτα

Α. Αριστοφάνης («Βάτραχοι»)

Εκτός από τις Θεσμοφοριάζουσες, ο Αριστοφάνης αναφέρει τον Αγάθωνα και στους Βατράχους (405 π.Χ.). Όταν ο θεός Διόνυσος κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο, ρωτάται για τον Αγάθωνα, ο οποίος είχε ήδη φύγει για τη Μακεδονία (και πιθανώς μόλις είχε πεθάνει). Η απάντηση του Διονύσου δείχνει μια σπάνια, ειλικρινή εκτίμηση του Αριστοφάνη προς τον ποιητή:

«ἀγαθὸς ποιητὴς καὶ ποθεινὸς τοῖς φίλοις.» (Μετάφραση: Καλός ποιητής και του λείπει πολύ των φίλων του). Στη συνέχεια, ο Διόνυσος λέει χαριτολογώντας ότι ο Αγάθων πήγε στο «συμπόσιο των Μακάρων», παίζοντας με τη λέξη “συμπόσιο” (λόγω της φήμης του ως οικοδεσπότη) και υπονοώντας τον θάνατό του στη μακεδονική αυλή.

Β. Αιλιανός («Ποικίλη Ιστορία»)

Ο Κλαύδιος Αιλιανός διασώζει ανέκδοτα για τη στενή σχέση του Αγάθωνα με τον Ευριπίδη, οι οποίοι βρίσκονταν μαζί στην αυλή του βασιλιά Αρχελάου στη Μακεδονία (γύρω στο 407-406 π.Χ.). Αναφέρει ένα περιστατικό όπου ο Ευριπίδης σε ένα συμπόσιο, αν και ηλικιωμένος, φίλησε τον Αγάθωνα, λέγοντας πως «το φθινόπωρο των ωραίων ανθρώπων είναι εξίσου όμορφο με την άνοιξή τους».

Γ. Αριστοτέλης («Ρητορική»)

Στη Ρητορική (1402a), ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί τον Αγάθωνα για να εξηγήσει την έννοια της «πιθανότητας» (τὸ εἰκός) στη λογική και τη δραματουργία.

Το Πιο Διάσημο Απόσπασμα (Fragmentum) Περί Πιθανοτήτων

Υπάρχει ένα ρητό του Αγάθωνα που έχει μείνει στην ιστορία της λογοτεχνικής θεωρίας και μνημονεύεται από τον Αριστοτέλη (Ποιητική 1456a & Ρητορική 1402a). Είναι το περίφημο «παράδοξο της πιθανότητας»:

«τάχ᾽ ἄν τις εἰκὸς αὐτὸ τοῦτ᾽ εἶναι λέγοι, βροτοῖσι πολλὰ τυγχάνειν οὐκ εἰκότα.» (Μετάφραση: Ίσως κάποιος να έλεγε πως το πιο πιθανό είναι ακριβώς αυτό: να συμβαίνουν στους θνητούς πολλά απίθανα πράγματα.)

Σημείωση: Αυτό το παράδοξο δείχνει την επιρροή των Σοφιστών στον Αγάθωνα, καθώς παίζει με τη γλώσσα και τη λογική (είναι απολύτως φυσιολογικό/πιθανό να συμβαίνουν απρόσμενα/απίθανα γεγονότα).

Η Μακεδονική Αυλή και το Τέλος

Η μετακίνηση του Αγάθωνα (μαζί με τον σύντροφό του Παυσανία, τον Ευριπίδη, τον ζωγράφο Ζεύξι και άλλους διανοούμενους) στην Πέλλα δεν ήταν τυχαία. Ο βασιλιάς Αρχέλαος Α’ της Μακεδονίας εφάρμοσε ένα εκτενές πρόγραμμα εκσυγχρονισμού και εξελληνισμού του βασιλείου του. Συγκέντρωσε την ελίτ της αθηναϊκής διανόησης για να αναβαθμίσει πολιτισμικά το παλάτι του. Ο Αγάθων έζησε τα τελευταία του χρόνια εκεί, μακριά από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο που κατέστρεφε την Αθήνα, και απεβίωσε εκεί γύρω στο 400 π.Χ. (ή ελάχιστα πριν).

Το άρθρο Αγάθων: Ο Τραγικός Ποιητής που Άλλαξε το Αρχαίο Θέατρο εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Στην αρχαία ελληνική μυθολογία και γραμματεία, το όνομα που ζητάτε εντοπίζεται σε δύο βασικές μορφές: ως θηλυκό (η Άβα) αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη Νύμφη, ενώ ως αρσενικό (ο Άβας, αιτιατική: τον Άβα) αναφέρεται σε διάφορους σημαντικούς ήρωες και γενάρχες.

1. Η Νύμφη Άβα (Θρακική Μυθολογία)

Η Άβα (ως γυναικεία θεότητα) ήταν μια Ναϊάδα Νύμφη της Θράκης, κόρη του ποταμού Ξένιου (ή Ζένιου). Σύμφωνα με τον μύθο, ενώθηκε με τον θεό Ποσειδώνα και γέννησε έναν γιο, τον Εργίσκο. Ο Εργίσκος έδωσε το όνομά του στην αρχαία θρακική πόλη Εργίσκη (βρισκόταν στην περιοχή της σημερινής Ανατολικής Θράκης).

Πρωτότυπο Αρχαίο Κείμενο

Η μοναδική, αλλά απόλυτα ακριβής βιβλιογραφική αναφορά για τη Νύμφη Άβα, διασώζεται στο βυζαντινό εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Σούδα (ή Σουίδα), στο λήμμα για την πόλη Εργίσκη:

Λεξικό Σούδα, λήμμα «Εργίσκη» (Epsilon, 2715): «Ἐργίσκη: πόλις Θρᾴκης. ἀπὸ Ἐργίσκου, τοῦ Ποσειδῶνος καὶ Ἄβας νύμφης.»

(Μετάφραση: Εργίσκη: πόλη της Θράκης. Ονομάστηκε από τον Εργίσκο, τον γιο του Ποσειδώνα και της νύμφης Άβας).

2. Άβας, ο Βασιλιάς του Άργους (Η επιφανέστερη μορφή)

Η πιο διάσημη μορφή της ελληνικής μυθολογίας με αυτό το όνομα είναι ο Άβας ο Αργείος. Ήταν ο 12ος θρυλικός βασιλιάς του Άργους.

Γενεαλογία και Μύθος:

• Γονείς: Ήταν γιος του Λυγκέα και της Υπερμνήστρας (της μοναδικής από τις πενήντα Δαναΐδες που αρνήθηκε να δολοφονήσει τον σύζυγό της τη νύχτα του γάμου τους).
• Απόγονοι: Παντρεύτηκε την Αγλαΐα και απέκτησαν δύο δίδυμους γιους, τον Ακρίσιο (παππού του Περσέα) και τον Προίτο, οι οποίοι λέγεται ότι μάχονταν ήδη από την κοιλιά της μητέρας τους.
• Η Ασπίδα του Άβαντα: Ήταν διάσημος πολεμιστής. Κατείχε την ιερή ασπίδα του παππού του, Δαναού, η οποία είχε μαγικές ιδιότητες: αρκούσε να την αντικρίσουν οι εχθροί για να τραπούν σε φυγή.
• Ιδρύσεις Πόλεων: Ίδρυσε την πόλη Άβαι στη Φωκίδα, γνωστή για το περίφημο μαντείο του Απόλλωνα.

Πρωτότυπα Αρχαία Κείμενα

Η γέννηση και η γενεαλογία του Άβαντα περιγράφονται με απόλυτη σαφήνεια από τον Απολλόδωρο:

Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (Βιβλίο 2, Κεφ. 2.1): «Λυγκεὺς δὲ μετὰ Δαναὸν Ἄργους βασιλεύων ἐξ Ὑπερμνήστρας τεκνοῖ παῖδα Ἄβαντα. τούτου καὶ Ἀγλαΐας τῆς Μαντινέως δίδυμοι παῖδες ἐγένοντο Ἀκρίσιος καὶ Προῖτος.»

Η ίδρυση της πόλης στη Φωκίδα τεκμηριώνεται από τον περιηγητή Παυσανία:

Παυσανίας, Ἑλλάδος Περιήγησις (Φωκικά, Βιβλίο 10.35.1): «Ἄβαι δὲ ᾠκίσθησαν μὲν καὶ ὄνομα ἔσχον ἀπὸ Ἄβαντος τοῦ Λυγκέως καὶ Ὑπερμνήστρας τῆς Δαναοῦ…»

3. Άβας, ο Γενάρχης των Αβάντων (Εύβοια)

Ένας άλλος σημαντικός μυθικός ήρωας ήταν ο Άβας της Εύβοιας. Ήταν γιος του θεού Ποσειδώνα και της Νύμφης Αρέθουσας.

• Αποτέλεσε τον επώνυμο γενάρχη των Αβάντων, ενός πολεμικού φύλου της Εύβοιας.
• Οι Άβαντες φημίζονταν για την πολεμική τους μανία και το ιδιαίτερο κούρεμά τους (άφηναν τα μαλλιά τους μακριά μόνο στο πίσω μέρος του κεφαλιού, για να μην μπορούν να τους πιάσουν οι εχθροί από μπροστά στη μάχη σώμα με σώμα).

Πρωτότυπο Αρχαίο Κείμενο

Ο Όμηρος απαθανατίζει τους απογόνους αυτού του Άβαντα στον περίφημο Νεῶν Κατάλογον (Κατάλογο των Πλοίων), περιγράφοντας τη συμμετοχή τους στον Τρωικό Πόλεμο υπό τον Ελεφήνορα:

Όμηρος, Ιλιάδα (Ραψωδία Β’, στίχοι 536-537): «Οἳ δ’ Εὔβοιαν ἔχον μένεα πνείοντες Ἄβαντες, Χαλκίδα τ’ Εἰρέτριάν τε πολυστάφυλόν θ’ Ἱστίαιαν…»

4. Λοιπές Μορφές της Μυθολογίας με το όνομα «Άβας»

Αναφέρουμε και τις δευτερεύουσες μυθολογικές μορφές που έφεραν το όνομα:

• Άβας, γιος του Μελάμποδα: Σημαντικός μάντης από το Άργος. Ήταν πατέρας του Κοίρανου και του Ίδμονα (έτερου σπουδαίου μάντη που συμμετείχε στην Αργοναυτική Εκστρατεία).
• Άβας, σύντροφος του Διομήδη: Ακολούθησε τον Διομήδη στην Ιταλία μετά τον Τρωικό πόλεμο. Λόγω της αλαζονείας του απέναντι στην Αφροδίτη, η θεά τον μεταμόρφωσε σε πουλί (κύκνο).
• Άβας, σύντροφος του Αινεία: Τρωαδίτης πολεμιστής που ακολούθησε τον Αινεία κατά τη φυγή του από την Τροία (αναφέρεται στη Λατινική Γραμματεία, στο Έπος της Αινειάδας του Βιργιλίου).

1. Άβας, ο Τρώας Πολεμιστής (Ιλιάδα)

Κατά τη διάρκεια του Τρωικού Πολέμου, υπήρξε ένας Τρώας πολεμιστής με το όνομα Άβας. Ήταν γιος του Ευρυδάμαντα, ενός σεβάσμιου γέροντα που ερμήνευε τα όνειρα. Ο Άβας και ο αδελφός του, Πολύειδος, σκοτώθηκαν στη μάχη από τον ασταμάτητο Διομήδη. Ο Όμηρος τονίζει την τραγικότητα του θανάτου τους, καθώς ο πατέρας τους δεν είχε δει σε όνειρο ότι δεν θα επέστρεφαν.

Πρωτότυπο Αρχαίο Κείμενο

Όμηρος, Ιλιάδα (Ραψωδία Ε’, στίχοι 148-150): «βῆ δὲ μετ’ Ἄβαντα καὶ Πολύϊδον, υἱέας Εὐρυδάμαντος γέροντος ὀνειροπόλοιο· τοῖς οὐκ ἐρχομένοις ὁ γέρων ἐκρίνατ’ ὀνείρους, ἀλλά σφεας κρατερὸς Διομήδης ἐξενάριξε.»

2. Άβας, ο Κένταυρος

Το όνομα Άβας δόθηκε επίσης σε έναν από τους Κενταύρους (τα μυθικά πλάσματα με σώμα αλόγου και κορμό ανθρώπου). Η παρουσία του καταγράφεται στην περίφημη Κενταυρομαχία, τη μάχη που ξέσπασε στον γάμο του Πειρίθου με την Ιπποδάμεια ανάμεσα στους Λαπίθες και τους Κενταύρους. Σε αντίθεση με άλλους επιθετικούς Κενταύρους, ο Άβας, αν και σπουδαίος κυνηγός, τράπηκε σε φυγή.

Βιβλιογραφική Αναφορά

Η μορφή αυτή διασώζεται στη λατινική γραμματεία, στο έργο του Ρωμαίου ποιητή Οβιδίου:

Οβίδιος, Μεταμορφώσεις (Βιβλίο 12, στίχος 306): Αναφέρεται ρητά ως «εκείνος που συνήθιζε να πιάνει αγριογούρουνα, αλλά τώρα έφευγε με την πλάτη γυρισμένη στον εχθρό» (quique ipsum … Abas…).

3. Άβας, το αγόρι από την Ελευσίνα

Σε ορισμένες πιο σπάνιες παραλλαγές των Ελευσινίων Μυστηρίων, ο Άβας (ή Ασκάλαβος σε άλλες πηγές) ήταν ο γιος της Μετάνειρας στην Ελευσίνα. Όταν η θεά Δήμητρα περιπλανιόταν θρηνώντας για την αρπαγή της Περσεφόνης, σταμάτησε στο σπίτι τους διψασμένη και ήπιε τον κυκεώνα (ένα ρόφημα) με μεγάλη βουλιμία. Το αγόρι, ο Άβας, την κορόιδεψε για τη λαιμαργία της. Η θεά, θυμωμένη, του πέταξε το υπόλοιπο ρόφημα και τον μεταμόρφωσε σε σαύρα (ασκαλαβώτη).

Βιβλιογραφική Αναφορά

Αυτή η παραλλαγή με το όνομα “Άβας” προκύπτει κυρίως μέσα από Σχόλια αρχαίων γραμματικών (όπως του Νίκανδρου) πάνω στα κείμενα που περιγράφουν τη μεταμόρφωση του Ασκάλαβου.

Το άρθρο Άβα και Άβας: Η Προέλευση του Ονόματος στην Αρχαιότητα εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο Λουκιανός (περ. 125 μ.Χ. – μετά το 180 μ.Χ.) αποτελεί μία από τις πιο λαμπρές, πνευματώδεις και ρηξικέλευθες μορφές της Ύστερης Αρχαιότητας. Εκπρόσωπος της Δεύτερης Σοφιστικής, διέπρεψε ως ρήτορας, συγγραφέας και, κυρίως, ως ο απόλυτος σατιρικός της εποχής του. Μέσα από το έργο του καυτηρίασε τη θρησκευτική δεισιδαιμονία, τη ματαιοδοξία του πλούτου και την υποκρισία των φιλοσόφων.

1. Ο Βίος του: Από τα Σαμόσατα στην Αθήνα

Ο Λουκιανός γεννήθηκε στα Σαμόσατα της Κομμαγηνής (σημερινή Σαμσάτ της Τουρκίας, στα σύνορα με τη Συρία). Αν και η μητρική του γλώσσα ήταν πιθανότατα η συριακή ή αραμαϊκή, κατέκτησε την αρχαία ελληνική (και μάλιστα την κλασική αττική διάλεκτο) σε βαθμό τελειότητας.

• Τα πρώτα βήματα: Όπως εξιστορεί στο αυτοβιογραφικό έργο του Περὶ τοῦ ἐνυπνίου (Το Όνειρο), οι γονείς του τον έστειλαν να μάθει την τέχνη του λιθοξόου (γλύπτη) κοντά στον θείο του. Αφού έσπασε κατά λάθος μια μαρμάρινη πλάκα και ξυλοκοπήθηκε, εγκατέλειψε την τέχνη και στράφηκε στην Παιδεία (τη ρητορική και τα γράμματα).
• Ταξίδια και Καριέρα: Ταξίδεψε ευρύτατα στην Ιωνία, την κυρίως Ελλάδα, την Ιταλία και τη Γαλατία, βγάζοντας τα προς το ζην ως περιοδεύων ρήτορας και δικηγόρος.
• Η εγκατάσταση στην Αθήνα: Γύρω στο 165 μ.Χ. εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου αφιερώθηκε στη συγγραφή των ωριμότερων φιλοσοφικών και σατιρικών διαλόγων του.
• Το τέλος: Προς το τέλος της ζωής του, ανέλαβε μια υψηλόβαθμη και προσοδοφόρα διοικητική θέση στο ρωμαϊκό κράτος της Αιγύπτου (επί αυτοκράτορα Κόμμοδου), όπου πιθανότατα και πέθανε.

2. Η Καινοτομία του: Ο «Κωμικός Διάλογος»

Η μεγαλύτερη συνεισφορά του Λουκιανού στη λογοτεχνία είναι η δημιουργία ενός νέου είδους: του Κωμικού Διαλόγου. Ο ίδιος περηφανευόταν ότι πήρε τον αυστηρό Πλατωνικό Διάλογο (που χρησιμοποιούνταν για σοβαρή φιλοσοφική αναζήτηση) και τον πάντρεψε με τον καυστικό και ελεύθερο χαρακτήρα της Αριστοφανικής Κωμωδίας.

Το ύφος του διακρίνεται για τον άψογο Αττικισμό του (τη μίμηση δηλαδή της γλώσσας του 5ου και 4ου αι. π.Χ.), το δηκτικό του χιούμορ, την αβίαστη ειρωνεία και την καταστροφή κάθε δογματισμού.

3. Τα Σημαντικότερα Έργα και Αυτούσια Αποσπάσματα

Ο Λουκιανός έγραψε πάνω από 80 έργα (πολλά εκ των οποίων διασώζονται). Ακολουθούν τα πιο κομβικά, συνοδευόμενα από τα αρχαία κείμενα.

Α. «Ἀληθῆ Διηγήματα» (Η πρώτη Επιστημονική Φαντασία)

Το έργο Αληθινή Ιστορία θεωρείται το πρώτο έργο επιστημονικής φαντασίας στην ιστορία. Περιγράφει ταξίδια στο διάστημα, πολέμους μεταξύ των κατοίκων της Σελήνης και του Ήλιου (όπου συμμετέχουν ιπτάμενες αράχνες και σκόρδα), και την κατάποση ενός πλοίου από ένα τεράστιο κήτος. Το έγραψε για να κοροϊδέψει τους ιστορικούς (όπως τον Ηρόδοτο και τον Κτησία) που πουλούσαν τα ψέματά τους για αλήθειες. Στον πρόλογο, ο Λουκιανός κάνει την πιο έντιμη δήλωση που έκανε ποτέ συγγραφέας: ομολογεί ότι λέει ψέματα.

Το Αρχαίο Κείμενο (Πρόλογος, 1.4): «Γράφω τοίνυν περὶ ὧν μήτε εἶδον μήτε ἔπαθον μήτε παρ’ ἄλλων ἐπυθόμην, ἔτι δὲ μήτε ὅλως ὄντων μήτε τὴν ἀρχὴν γενέσθαι δυναμένων. Διὸ δεῖ τοὺς ἐντυγχάνοντας μηδαμῶς πιστεύειν αὐτοῖς… Κἂν ἓν γὰρ δὴ τοῦτο ἀληθεύσω λέγων ὅτι ψεύδομαι.»

(Γράφω, λοιπόν, για πράγματα που ούτε είδα, ούτε έπαθα, ούτε έμαθα από άλλους, και που επιπλέον ούτε υπάρχουν ούτε είναι δυνατόν να υπάρξουν ποτέ. Γι’ αυτό οι αναγνώστες δεν πρέπει με κανέναν τρόπο να τα πιστέψουν… Διότι σε τούτο τουλάχιστον θα πω την αλήθεια: στο ότι λέω ψέματα.)

Β. «Νεκρικοί Διάλογοι» (Η Ματαιότητα της Ζωής)

Σε αυτούς τους διαλόγους, διασημότητες, βασιλιάδες, φιλόσοφοι και όμορφοι της αρχαιότητας βρίσκονται στον Άδη. Εκεί, πρωταγωνιστεί συνήθως ο Κυνικός φιλόσοφος Μένιππος, ο οποίος κοροϊδεύει τους πάντες, αποδεικνύοντας ότι μπροστά στον θάνατο, τα πλούτη, η δύναμη και η ομορφιά είναι απολύτως άχρηστα.

Στον 18ο διάλογο, ο Μένιππος ζητά από τον θεό Ερμή να του δείξει πού είναι οι καλλονές (όπως η Ωραία Ελένη). Ο Ερμής του δείχνει γυμνά, ξερά κρανία.

Το Αρχαίο Κείμενο (Νεκρικοί Διάλογοι 18.1): ΜΕΝΙΠΠΟΣ: Ἑρμῆ, ποῦ δ’ εἰσὶν οἱ καλοὶ ἢ αἱ καλαί; ξενάγησόν με τὸν ἐπήλυδα. ΕΡΜΗΣ: Οὐ σχολή μοι, ὦ Μένιππε· πλὴν κατ’ ἐκεῖνο ἀπόβλεψον ἐς τὰ δεξιά, ἔνθα καὶ ὁ Ὑάκινθός ἐστι καὶ ὁ Νάρκισσος καὶ ὁ Νιρεὺς καὶ Ἀχιλλεὺς καὶ Τυρὼ καὶ Ἑλένη καὶ Λήδα καὶ ὅλως τὰ ἀρχαῖα πάντα κάλλη. ΜΕΝΙΠΠΟΣ: Ὀστᾶ μόνον ὁρῶ καὶ κρανία τῶν σαρκῶν γυμνά, ὅμοια τὰ πολλά. ΕΡΜΗΣ: Καὶ μὴν ἐκεῖνά ἐστιν ἃ πάντες οἱ ποιηταὶ θαυμάζουσι, τὰ ὀστᾶ, ὧν σὺ καταφρονεῖς.

(ΜΕΝΙΠΠΟΣ: Ερμή, πού είναι οι ωραίοι και οι ωραίες; Ξενάγησέ με τον νεοφερμένο. ΕΡΜΗΣ: Δεν έχω χρόνο, Μένιππε. Κοίτα όμως προς τα δεξιά, εκεί είναι ο Υάκινθος, ο Νάρκισσος, ο Αχιλλέας, η Ελένη… όλες οι αρχαίες καλλονές. ΜΕΝΙΠΠΟΣ: Μόνο κόκκαλα βλέπω και κρανία γυμνά από σάρκα, σχεδόν όλα ίδια μεταξύ τους. ΕΡΜΗΣ: Κι όμως, αυτά τα κόκκαλα που εσύ περιφρονείς, είναι αυτά που όλοι οι ποιητές θαυμάζουν.)

Γ. Ο Πόλεμος κατά της Απάτης: «Ἀλέξανδρος ἢ Ψευδόμαντις»

Ο Λουκιανός μισούσε τους τσαρλατάνους. Σε αυτό το έργο επιτίθεται με σφοδρότητα στον Αλέξανδρο τον Αβωνοτειχίτη, έναν απατεώνα “προφήτη” της εποχής του, ο οποίος είχε ιδρύσει ένα ψεύτικο μαντείο χρησιμοποιώντας ένα εξημερωμένο φίδι στο οποίο είχε φορέσει μια υφασμάτινη ανθρώπινη μάσκα, πείθοντας τα πλήθη ότι ήταν η μετενσάρκωση του θεού Ασκληπιού (ο “Γλύκων”). Ο Λουκιανός ξεσκεπάζει τα τεχνάσματά του με δημοσιογραφική ακρίβεια.

4. Η Κληρονομιά και η Επίδρασή του

Η επιρροή του Λουκιανού στη δυτική σκέψη είναι τεράστια. Αν και το Βυζάντιο τον αντιμετώπισε με καχυποψία (συχνά τον αποκαλούσαν “Αντίχριστο” και “Βλάσφημο” λόγω της κριτικής του στους θεούς και τη μνεία του στους πρώτους Χριστιανούς στο έργο Περὶ τῆς Περεγρίνου τελευτῆς), η Αναγέννηση τον λάτρεψε.

• Ο Έρασμος (που μετέφρασε έργα του στα λατινικά) εμπνεύστηκε από αυτόν το Μωρίας Εγκώμιον.
• Ο Τόμας Μορ δανείστηκε στοιχεία για την Ουτοπία του.
• Ο Τζόναθαν Σουίφτ εμπνεύστηκε τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ απευθείας από τα Αληθή Διηγήματα.
• Ο Συρανό ντε Μπερζεράκ και οι ιστορίες του Βαρώνου Μινχάουζεν χρωστούν την ύπαρξή τους στο αφηγηματικό σύμπαν του Λουκιανού.

5. Το Απόλυτο Εγχειρίδιο του Ιστορικού: «Πῶς δεῖ ἱστορίαν συγγράφειν»

Ενώ στο Ἀληθῆ Διηγήματα ο Λουκιανός κοροϊδεύει τους ψεύτες ιστορικούς, στο δοκίμιο Πῶς δεῖ ἱστορίαν συγγράφειν (Πώς πρέπει να γράφεται η ιστορία) καταθέτει το απόλυτο θεωρητικό μανιφέστο για την αντικειμενικότητα. Είναι το πρώτο έργο στην παγκόσμια γραμματεία που ορίζει τους κανόνες της ιστορικής μεθοδολογίας.

Ο Λουκιανός απαιτεί από τον ιστορικό να μην κολακεύει τους άρχοντες, να μην παρασύρεται από τον πατριωτισμό του και να λειτουργεί αποκλειστικά ως υπηρέτης της Αλήθειας. Το παρακάτω απόσπασμα αποτελεί τον “Χρυσό Κανόνα” της ιστοριογραφίας:

Το Αρχαίο Κείμενο (Πῶς δεῖ ἱστορίαν συγγράφειν, 41): «Τοιοῦτος οὖν μοι ὁ συγγραφεὺς ἔστω, ἄφοβος, ἀδέκαστος, ἐλεύθερος, παρρησίας καὶ ἀληθείας φίλος… ἴσος δικαστής, εὔνους ἅπασιν ἄχρι τοῦ μὴ θατέρῳ ἀπονείμαι πλεῖον τοῦ δέοντος, ξένος ἐν τοῖς βιβλίοις καὶ ἄπολις, αὐτόνομος, ἀβασίλευτος, οὐ τί τῷδε ἢ τῷδε δόξει λογιζόμενος, ἀλλὰ τί πέπρακται λέγων.»

(Τέτοιος λοιπόν θέλω να είναι ο συγγραφέας: ατρόμητος, αδιάφθορος, ελεύθερος, φίλος της παρρησίας και της αλήθειας… δίκαιος κριτής, καλοπροαίρετος προς όλους αλλά τόσο ώστε να μην ευνοήσει κανέναν περισσότερο από όσο πρέπει, ξένος μέσα στα βιβλία του και χωρίς πατρίδα (άπολις), αυτόνομος, χωρίς να υποτάσσεται σε κανέναν βασιλιά, χωρίς να υπολογίζει τι θα σκεφτεί ο ένας ή ο άλλος, αλλά λέγοντας μόνο ό,τι πραγματικά έχει συμβεί.)

6. Η Μαρτυρία για τους Πρώτους Χριστιανούς: «Περὶ τῆς Περεγρίνου τελευτῆς»

Ο Λουκιανός προσφέρει μία από τις σπανιότερες εξωχριστιανικές πηγές του 2ου αιώνα για την πρώιμη Χριστιανική Εκκλησία. Στο έργο Περί της Περεγρίνου τελευτής, εξιστορεί τη ζωή ενός Κυνικού φιλοσόφου (του Περεγρίνου), ο οποίος για ένα διάστημα είχε ενταχθεί στις κοινότητες των Χριστιανών στην Παλαιστίνη, εκμεταλλευόμενος την αφέλεια και την αλληλεγγύη τους.

Ο Λουκιανός δεν επιτίθεται στους Χριστιανούς με μίσος, αλλά τους περιγράφει με περιφρονητική οίκτο ως εύπιστους και απλοϊκούς ανθρώπους που ξεγελιούνται εύκολα από απατεώνες, σημειώνοντας την πίστη τους στην αθανασία και τη λατρεία τους προς τον «ανασκολοπισθέντα» (σταυρωθέντα) Χριστό.

Το Αρχαίο Κείμενο (Περὶ τῆς Περεγρίνου τελευτῆς, 11-13): «Τὸν μέγαν γοῦν ἐκεῖνον ἔτι σέβουσιν, τὸν ἄνθρωπον τὸν ἐν τῇ Παλαιστίνῃ ἀνασκολοπισθέντα, ὅτι καινὴν ταύτην τελετὴν εἰσῆγεν ἐς τὸν βίον… πεπείκασι γὰρ αὑτοὺς οἱ κακοδαίμονες τὸ μὲν ὅλον ἀθάνατοι ἔσεσθαι καὶ βιώσεσθαι τὸν ἀεὶ χρόνον.»

(Ακόμη και τώρα, βέβαια, λατρεύουν εκείνον τον μεγάλο άνθρωπο, αυτόν που σταυρώθηκε στην Παλαιστίνη, επειδή εισήγαγε αυτή τη νέα θρησκεία στη ζωή… Διότι έχουν πείσει τον εαυτό τους αυτοί οι δύστυχοι ότι θα είναι εντελώς αθάνατοι και ότι θα ζουν αιώνια.)

7. Το Ξεπούλημα της Φιλοσοφίας: «Βίων Πρᾶσις»

Αν υπάρχει ένα έργο που αποδεικνύει το κοφτερό μυαλό του Λουκιανού, αυτό είναι η Βίων Πρᾶσις (Πλειστηριασμός Βίων/Φιλοσοφιών). Ο Δίας και ο Ερμής στήνουν ένα σκλαβοπάζαρο, όπου δημοπρατούν τους ιδρυτές των μεγάλων φιλοσοφικών σχολών (Πυθαγόρα, Διογένη, Επίκουρο, Χρύσιππο, Σωκράτη κ.ά.).

Ο Λουκιανός αποδομεί τον δογματισμό της κάθε σχολής, παρουσιάζοντας τους φιλοσόφους να προσπαθούν να “πουλήσουν” τις ιδέες τους στους υποψήφιους αγοραστές, συχνά πέφτοντας σε κωμικές αντιφάσεις. Η κριτική του στοχεύει κυρίως τους Στωικούς και τους Πλατωνικούς, ενώ δείχνει μια ήπια συμπάθεια προς τον Επίκουρο (ο οποίος πολεμούσε τις δεισιδαιμονίες).

Το Αρχαίο Κείμενο (Βίων Πρᾶσις, 2 – Δημοπρατώντας τον Πυθαγόρα): ΕΡΜΗΣ: Παρέστω ὁ ἄριστος. ΔΙΑΣ: Τὸν Πυθαγορικὸν κάλει, τὸν κομήτην. ΕΡΜΗΣ: Ἄπιθι ἐς τὸ μέσον καὶ πάρεχε καταθεᾶσθαι τοῖς ὠνηταῖς. Ἄγε δή, βίον πωλῶ τὸν ἄριστον, τὸν σεμνότατον. Τίς ὠνήσεται; τίς ἐθέλει ὑπὲρ τῶν ὅλων εἰδέναι;

(ΕΡΜΗΣ: Ας παρουσιαστεί ο καλύτερος. ΔΙΑΣ: Κάλεσε τον Πυθαγόρειο, αυτόν με τα μακριά μαλλιά. ΕΡΜΗΣ: Έλα στο κέντρο και άφησε τους αγοραστές να σε περιεργαστούν. Εμπρός λοιπόν, πουλάω τον πιο άριστο, τον πιο σεμνό τρόπο ζωής! Ποιος θα τον αγοράσει; Ποιος θέλει να γνωρίζει τα μυστικά του σύμπαντος;)

Συμπέρασμα της Βιβλιογραφίας: Ο Λουκιανός δεν ήταν ένας βαθύς συστηματικός φιλόσοφος όπως ο Πλάτωνας, ούτε ένας ιστορικός. Ήταν ο οξυδερκέστερος παρατηρητής της ανθρώπινης φύσης. Με όπλο τον κοινό νου (common sense) και το ακαταμάχητο χιούμορ του, διέλυσε τις ψευδαισθήσεις της εποχής του, κάνοντάς τον έναν από τους πιο «μοντέρνους» συγγραφείς της αρχαιότητας.

Το άρθρο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς: Ο Πατέρας της Σάτιρας και της Επιστημονικής Φαντασίας εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο Αριστοφάνης (περ. 446 π.Χ. – 386 π.Χ.) είναι ο αδιαμφισβήτητος «πατέρας» και ο κορυφαίος εκπρόσωπος της Αρχαίας Αττικής Κωμωδίας. Μέσα από το έργο του, το οποίο αποτελεί έναν μοναδικό καθρέφτη της αθηναϊκής κοινωνίας κατά την κρίσιμη περίοδο του Πελοποννησιακού Πολέμου, συνδύασε την ανελέητη πολιτική σάτιρα, τον βαθύ λυρισμό, την αθυροστομία και την αχαλίνωτη φαντασία.

Ιστορικό Πλαίσιο και Βιογραφία

Γόνος του Φιλίππου από τον δήμο Κυδαθηναίων, ο Αριστοφάνης έζησε σε μια εποχή ακραίων ανακατατάξεων. Είδε την Αθήνα στο απόγειο της δόξας της υπό τον Περικλή, βίωσε τη φρίκη του Πελοποννησιακού Πολέμου (431-404 π.Χ.), και έζησε την τελική ήττα και παρακμή της αθηναϊκής αυτοκρατορίας.

Το έργο του είναι βαθιά πολιτικό και αριστοκρατικό στις καταβολές του. Ο Αριστοφάνης μισούσε τους νέους «δημαγωγούς» που διαδέχθηκαν τον Περικλή (όπως ο Κλέων), απέρριπτε τις νεωτεριστικές φιλοσοφικές ιδέες των Σοφιστών (στοχοποιώντας τον Σωκράτη) και χλεύαζε τις καινοτομίες στην τραγωδία (με μόνιμο στόχο τον Ευριπίδη).

Τα Βασικά Χαρακτηριστικά της Τέχνης του

Η κωμωδία του Αριστοφάνη δεν είναι μια απλή ηθογραφία, αλλά ένα εκρηκτικό μείγμα στοιχείων:

• Προσωπικός Ψόγος (Ονομαστική Σάτιρα): Διακωμωδεί υπαρκτά, επώνυμα πρόσωπα της Αθήνας με απίστευτη σκληρότητα και ελευθερία λόγου (παρρησία).
• Η «Παράβασις»: Το κομβικό σημείο του έργου όπου ο Χορός βγάζει τις μάσκες, προχωρά προς το κοινό (παραβαίνει) και μιλάει απευθείας στους θεατές εκ μέρους του ποιητή.
• Αθυροστομία και Καρναβαλική Διάθεση: Έντονη χρήση σεξουαλικών και σκατολογικών αστείων, τα οποία συνδέονται με τη διονυσιακή λατρεία και τη γονιμότητα.
• Ουτοπία και Φαντασία: Οι ήρωές του, απελπισμένοι από την πραγματικότητα, καταφεύγουν σε σουρεαλιστικές λύσεις (πετούν στον ουρανό, κατεβαίνουν στον Άδη, κάνουν πανελλήνια σεξουαλική αποχή).

Τα 11 Σωζόμενα Έργα

Από τις 40 περίπου κωμωδίες που έγραψε, σώζονται ακέραιες μόνο 11. Χωρίζονται θεματικά στις εξής κατηγορίες:

1. Οι Κωμωδίες της Ειρήνης

• Αχαρνείς (425 π.Χ.): Ο Δικαιόπολης κλείνει ιδιωτική συνθήκη ειρήνης με τη Σπάρτη.
• Ειρήνη (421 π.Χ.): Ο Τρυγαίος πετάει στον Όλυμπο πάνω σε ένα γιγάντιο σκαθάρι για να απελευθερώσει τη θεά Ειρήνη.
• Λυσιστράτη (411 π.Χ.): Οι γυναίκες της Ελλάδας κηρύσσουν πανελλήνια σεξουαλική αποχή μέχρι οι άντρες να σταματήσουν τον πόλεμο.

2. Η Σάτιρα των Θεσμών και των Ιδεών

• Ιππείς (424 π.Χ.): Ανελέητη επίθεση κατά του δημαγωγού Κλέωνα, ο οποίος παρουσιάζεται ως απατεώνας δούλος.
• Νεφέλες (423 π.Χ.): Κριτική στους Σοφιστές. Ο Σωκράτης παρουσιάζεται ως αιθεροβάμων απατεώνας που διδάσκει τον άδικο λόγο.
• Σφήκες (422 π.Χ.): Σάτιρα της δικομανίας των Αθηναίων και της λειτουργίας των δικαστηρίων (Ηλιαία).
• Όρνιθες (414 π.Χ.): Δύο Αθηναίοι φεύγουν από την πόλη και χτίζουν με τα πουλιά τη «Νεφελοκοκκυγία» (την πόλη των πουλιών στα σύννεφα), το απόλυτο αριστούργημα φαντασίας του.

3. Η Κριτική της Τέχνης (Τραγωδίας)

• Θεσμοφοριάζουσαι (411 π.Χ.): Οι γυναίκες δικάζουν τον Ευριπίδη επειδή τις δυσφημεί στα έργα του.
• Βάτραχοι (405 π.Χ.): Ο θεός Διόνυσος κατεβαίνει στον Άδη για να φέρει πίσω τον καλύτερο τραγικό ποιητή. Διεξάγεται ένας τεράστιος λογοτεχνικός αγώνας μεταξύ Αισχύλου και Ευριπίδη.

4. Η Ύστερη Περίοδος (Μετάβαση στη Μέση Κωμωδία)

• Εκκλησιάζουσαι (392 π.Χ.): Οι γυναίκες αναλαμβάνουν την εξουσία στην Αθήνα και επιβάλλουν ένα είδος «πρωτόγονου κομμουνισμού».
• Πλούτος (388 π.Χ.): Ο θεός Πλούτος, που είναι τυφλός, θεραπεύεται και πλέον μοιράζει τα πλούτη μόνο στους δίκαιους.

Αυτούσια Αρχαία Κείμενα (Αποσπάσματα & Αναλύσεις)

Η γλώσσα του Αριστοφάνη (η Αττική διάλεκτος) είναι ζωντανή, ευλύγιστη και γεμάτη λογοπαίγνια. Παρακάτω παρατίθενται μερικά από τα διασημότερα αποσπάσματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας:

1. Ο Σωκράτης στο καλάθι (Νεφέλες, στ. 225)

Όταν ο χωριάτης Στρεψιάδης επισκέπτεται το «Φροντιστήριο» του Σωκράτη, βλέπει τον φιλόσοφο να κρέμεται σε ένα καλάθι ψηλά στον αέρα.

Αρχαίο Κείμενο: «ἀεροβατῶ καὶ περιφρονῶ τὸν ἥλιον.» Μετάφραση: «Περπατώ στον αέρα και περιεργάζομαι (ή καταφρονώ) τον ήλιο.» Βιβλιογραφικό Σχόλιο: Εδώ ο Αριστοφάνης ταυτίζει αδίκως τον ηθικό φιλόσοφο Σωκράτη με τους Ίωνες φυσικούς φιλοσόφους που μελετούσαν τα μετέωρα, δημιουργώντας μια καρικατούρα που (όπως παραδέχτηκε ο ίδιος ο Σωκράτης στην Απολογία του Πλάτωνα) έβλαψε ανεπανόρθωτα τη φήμη του.

2. Το θρυλικό τραγούδι του Χορού (Βάτραχοι, στ. 209-210)

Καθώς ο Διόνυσος διασχίζει τη λίμνη του Άδη κωπηλατώντας, οι βάτραχοι του τραγουδούν ρυθμικά, εκνευρίζοντάς τον.

Αρχαίο Κείμενο: «Βρεκεκεκὲξ κοὰξ κοάξ, βρεκεκεκὲξ κοὰξ κοάξ. Λιμναῖα κρηνῶν τέκνα…» Μετάφραση: «Βρεκεκεκέξ κοάξ κοάξ, βρεκεκεκέξ κοάξ κοάξ. Των λιμνών και των πηγών παιδιά…» Βιβλιογραφικό Σχόλιο: Το «βρεκεκεκέξ» θεωρείται το πιο διάσημο ονοματοποιητικό σχήμα της αρχαιότητας, μιμούμενο άψογα τον ήχο των βατράχων.

3. Το τελεσίγραφο της Λυσιστράτης (Λυσιστράτη, στ. 124)

Η στιγμή που η Λυσιστράτη ανακοινώνει το ακραίο σχέδιό της στις υπόλοιπες γυναίκες της Ελλάδας για να σταματήσει ο αιματηρός Πελοποννησιακός Πόλεμος.

Αρχαίο Κείμενο: «ἐὰν γὰρ ἀπόσχωμεν τὤνδρων… σπονδὰς ποιήσονται ταχέως, εὖ οἶδ’ ἐγώ.» Μετάφραση: «Διότι αν απέχουμε από τους άνδρες… θα σπεύσουν να κάνουν συνθήκη ειρήνης, το ξέρω καλά.»

4. Η μεγαλύτερη λέξη στον κόσμο (Εκκλησιάζουσαι, στ. 1169-1175)

Ο Αριστοφάνης ήταν μάστορας των «νεολογισμών». Στο τέλος των Εκκλησιαζουσών, περιγράφοντας ένα τεράστιο, πλούσιο γεύμα, συνθέτει μια λέξη 171 γραμμάτων (78 συλλαβών), η οποία κατέχει το ρεκόρ Γκίνες ως η μεγαλύτερη λέξη που εμφανίζεται στη λογοτεχνία:

Αρχαίο Κείμενο: «Λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιοκαραβομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτεγκεφαλοκιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγανοπτερύγων» Μετάφραση: Ένα πιάτο που περιλαμβάνει: στρείδια, φέτες ψαριών, κρέας σαλαχιού, κεφάλι σκυλόψαρου, με ένα πικάντικο τρίμμα από σίλφιο, καβούρια, μέλι, τσίχλες (πουλιά), κοτσύφια, περιστέρια, φασιανούς, ψητά μυαλά, λαγούς, βουτηγμένα σε σιρόπι από κρασί κ.ά.

Η Δομή της Αριστοφανικής Κωμωδίας

Για την πλήρη κατανόηση της τεχνικής του Αριστοφάνη, πρέπει να αναλύσουμε την αυστηρή αρχιτεκτονική των έργων του. Μια τυπική αριστοφανική κωμωδία ακολουθεί την εξής δομή:

• Πρόλογος: Εισάγει το κοινό στη βασική, συνήθως εξωφρενική, ιδέα του πρωταγωνιστή (π.χ. η πτήση στον ουρανό ή η ειρήνη με τον εχθρό).
• Πάροδος: Η θεαματική είσοδος του Χορού (24 μέλη) στη σκηνή, συχνά με άγριες διαθέσεις απέναντι στον κωμικό ήρωα.
• Αγών (ή Αγώνας Λόγων): Το κεντρικό σημείο σύγκρουσης. Μια ρητορική μονομαχία με αυστηρούς κανόνες συμμετρίας, όπου ο ήρωας υπερασπίζεται το σχέδιό του (π.χ. ο Δίκαιος εναντίον του Άδικου Λόγου στις Νεφέλες).
• Παράβασις: Το πιο πρωτότυπο στοιχείο της Αρχαίας Κωμωδίας. Οι ηθοποιοί αποχωρούν, ο Χορός βγάζει τις μάσκες («παραβαίνει»), πλησιάζει το κοινό και του μιλά άμεσα, μεταφέροντας τις πολιτικές ή λογοτεχνικές απόψεις του ίδιου του ποιητή.
• Επεισόδια: Κωμικές σκηνές όπου ο ήρωας, έχοντας νικήσει στον «Αγώνα», απολαμβάνει τα αποτελέσματα του σχεδίου του και διώχνει διάφορους απατεώνες ή ενοχλητικούς επισκέπτες.
• Έξοδος: Το πανηγυρικό φινάλε. Το έργο κλείνει σχεδόν πάντα με ένα γλέντι, έναν θρίαμβο ή έναν γάμο (συχνά συμβολικό), συνοδεία μουσικής, χορού (του ξέφρενου κόρδακα) και άφθονου κρασιού.

Θεατρική Όψη και Σκηνική Παρουσία

Πώς παρουσιαζόταν στο Θέατρο του Διονύσου:

• Κοστούμια και Μάσκες: Οι ηθοποιοί φορούσαν τεράστιες, εκφραστικές μάσκες. Για τα υπαρκτά πρόσωπα (όπως ο Σωκράτης ή ο Ευριπίδης), οι μάσκες ήταν ρεαλιστικές καρικατούρες τους. Τα κοστούμια περιλάμβαναν παραγεμίσματα στην κοιλιά και τα οπίσθια (σωμάτια) για να φαίνονται γελοίοι, καθώς και έναν τεράστιο, δερμάτινο, τεχνητό φαλλό, ξεκάθαρο κατάλοιπο των αρχαίων διονυσιακών λατρειών της γονιμότητας.
• Μηχανήματα: Ο Αριστοφάνης έκανε εκτενή χρήση του «αιωρήματος» (της μηχανής του θεάτρου) για να παρωδήσει τους τραγικούς θεούς (όπως τον Σωκράτη στο καλάθι ή τον Τρυγαίο πάνω στο σκαθάρι).

Η Κληρονομιά του

Η επιρροή του Αριστοφάνη είναι ανυπολόγιστη. Αποτέλεσε τον συνδετικό κρίκο που οδήγησε, μέσω της Μέσης Κωμωδίας, στη Νέα Κωμωδία του Μενάνδρου, η οποία με τη σειρά της επηρέασε το ρωμαϊκό θέατρο (Πλαύτος, Τερέντιος) και κατ’ επέκταση την ευρωπαϊκή κωμωδία (Μολιέρος, Σαίξπηρ). Όπως έγραψε ο φιλόσοφος Έγελος: «Όποιος δεν έχει διαβάσει Αριστοφάνη, δεν μπορεί να καταλάβει τι σημαίνει η λέξη ευθυμία».

Αποτίμηση

Ο Αριστοφάνης υπήρξε ο πιο πολιτικός ποιητής της αρχαιότητας. Όπως αναφέρει η σύγχρονη κλασική φιλολογία (K.J. Dover), ο Αριστοφάνης χρησιμοποιούσε το γέλιο όχι ως αυτοσκοπό, αλλά ως όπλο. Μέσα από την υπερβολή, το γκροτέσκο και τη χυδαιότητα, αναδείκνυε τη σήψη των αθηναϊκών θεσμών και φώναζε απεγνωσμένα για επιστροφή στις παλιές, παραδοσιακές αξίες των Μαραθωνομάχων και για την επικράτηση της Ειρήνης.

Το άρθρο Αριστοφάνης: Τα Πάντα για τον «Πατέρα» της Αρχαίας Κωμωδίας εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο Ίναχος αποτελεί μια από τις αρχαιότερες και πιο θεμελιώδεις μορφές της ελληνικής μυθολογίας, στενά συνδεδεμένος με την περιοχή της Αργολίδας. Ήταν ταυτόχρονα ποτάμιος θεός και, σύμφωνα με την παράδοση, ο πρώτος μυθικός βασιλιάς του Άργους, δίνοντας το όνομά του στον ομώνυμο ποταμό της περιοχής.

Γενεαλογία και Μυθολογική Προέλευση

Σύμφωνα με την κοσμογονία και τις γενεαλογικές παραδόσεις, ο Ίναχος ανήκε στην πρώτη γενιά των θεοτήτων της φύσης. Ως θεός του ποταμού, ενσάρκωνε το υγρό στοιχείο που έδινε ζωή στην πεδιάδα του Άργους.

• Γονείς: Ήταν γιος του Τιτάνα Ωκεανού και της Τιτανίδας Τηθύος.
• Σύζυγος: Παντρεύτηκε την Ωκεανίδα αδελφή του, Μελία (ή, κατά άλλες πηγές, την Αργεία).
• Τέκνα: Απέκτησε τον Φορωνέα (τον πρώτο άνθρωπο που συγκέντρωσε τους κατοίκους σε κοινότητα και ανακάλυψε τη φωτιά σύμφωνα με τους Αργείους), τον Αιγιαλέα (που έδωσε το όνομά του στην Αιγιάλεια, μετέπειτα Αχαΐα), και τις κόρες Μυκήνη και Ιώ (η διάσημη ιέρεια της Ήρας).

Η Κρίση της Αργολίδας και η Οργή του Ποσειδώνα

Ο πιο γνωστός μύθος που σχετίζεται άμεσα με τη φύση του ως ποταμού είναι η διαμάχη μεταξύ Ήρας και Ποσειδώνα για την προστασία και την κυριαρχία της πόλης του Άργους.

Όταν οι δύο θεοί φιλονίκησαν, ορίστηκε μια επιτροπή κριτών από τρεις ποτάμιους θεούς της περιοχής: τον Ίναχο, τον Κηφισό και τον Αστερίωνα. Οι κριτές αποφάσισαν υπέρ της Ήρας. Ο Ποσειδώνας, τυφλωμένος από την οργή του για την ήττα, καταράστηκε τους ποταμούς της Αργολίδας να στεγνώνουν. Αυτός είναι ο μυθολογικός λόγος που ο ποταμός Ίναχος (και οι υπόλοιποι της περιοχής) παραμένουν ξεροπόταμοι κατά τους θερινούς μήνες, έχοντας νερό μόνο όταν βρέχει.

Η Τραγωδία της Κόρης του, Ιούς

Η ζωή του Ινάχου σημαδεύτηκε από τον πόνο για την κόρη του, την Ιώ. Ο Δίας την ερωτεύτηκε και, για να την κρύψει από τη ζήλια της Ήρας, τη μεταμόρφωσε σε λευκή αγελάδα. Ο Ίναχος, αγνοώντας τι της είχε συμβεί, την αναζητούσε απεγνωσμένα. Όταν τελικά την εντόπισε, δεν μπορούσε να τη βοηθήσει, καθώς η Ήρα είχε βάλει τον Πανόπτη Άργο να τη φυλάει, και αργότερα της έστειλε έναν οίστρο (αλογόμυγα) να την κυνηγά σε όλη τη γη.

Η θλίψη του Ινάχου ήταν τόσο μεγάλη που λέγεται πως επιτέθηκε στον ίδιο τον Δία, αλλά ο θεός τον απώθησε κεραυνοβολώντας τον, ή του έστειλε μια Ερινύα που τον οδήγησε στην τρέλα, κάνοντάς τον να πέσει στον ποταμό Αλιάκμονα (ο οποίος έκτοτε ονομάστηκε Ίναχος).

Αρχαία Κείμενα και Βιβλιογραφικές Αναφορές (Αυτούσια)

Παρακάτω παρατίθενται τα αυτούσια αποσπάσματα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων που διασώζουν τους μύθους γύρω από τον Ίναχο.

1. Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (2.1.1)

Η καταγραφή της γενεαλογίας του και της ίδρυσης της δυναστείας του Άργους:

“Ὠκεανοῦ καὶ Τηθύος γίνεται παῖς Ἴναχος, ἀφ’ οὗ ποταμὸς ἐν Ἄργει Ἴναχος καλεῖται. συνοικήσας δὲ οὗτος Μελίᾳ τῇ Ὠκεανοῦ παῖδας ἐτέκνωσε Φορωνέα τε καὶ Αἰγιαλέα.” (Μετάφραση: Από τον Ωκεανό και την Τηθύ γεννιέται ο Ίναχος, από τον οποίο πήρε το όνομά του ο ποταμός Ίναχος στο Άργος. Ζώντας μαζί με τη Μελία, την κόρη του Ωκεανού, έκανε παιδιά τον Φορωνέα και τον Αιγιαλέα.)

2. Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις – Κορινθιακά (2.15.4)

Ο Παυσανίας εξηγεί τον μύθο της κρίσης και την αιτία που στερεύει ο ποταμός:

“Ποσειδῶν δὲ ὡς Ἥρᾳ τὴν γῆν ἔκριναν Ἴναχός τε καὶ Κηφισὸς καὶ Ἀστερίων, ἐποίησεν ἀφανὲς τὸ ὕδωρ αὐτοῖς. καὶ διὰ τοῦτο οὔτε Ἴναχος ὕδωρ οὔτε ἄλλος παρέχεται τῶν εἰρημένων ποταμῶν ὅτι μὴ ὕσαντος τοῦ θεοῦ” (Μετάφραση: Και ο Ποσειδώνας, επειδή ο Ίναχος, ο Κηφισός και ο Αστερίων έκριναν πως η γη ανήκει στην Ήρα, εξαφάνισε το νερό τους. Και γι’ αυτόν τον λόγο, ούτε ο Ίναχος ούτε άλλος από τους προαναφερθέντες ποταμούς έχει νερό, παρά μόνο όταν ρίχνει βροχή ο θεός [ο Δίας].)

3. Αισχύλος, Προμηθεύς Δεσμώτης (στ. 589-590)

Η ίδια η Ιώ, μεταμορφωμένη και βασανισμένη, επικαλείται την καταγωγή της απευθυνόμενη στον Προμηθέα, επιβεβαιώνοντας τη σημασία του πατέρα της:

“κλύεις φθέγμα τᾶς βούκερω παρθένου, / τᾶς Ἰνάχειας;” (Μετάφραση: Ακούς τη φωνή της κερασφόρου παρθένου, της κόρης του Ινάχου;)

4. Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (2.1.3)

Σχετικά με την Ιώ και την πατρότητά της, αν και ο Απολλόδωρος αναφέρει μια εναλλακτική (ότι ίσως ήταν κόρη του Ιάσου), επιβεβαιώνει την επικρατούσα εκδοχή:

“Κάστωρ δὲ τὸν συγγράψαντα τὰ Ἀργολικὰ πειθόμενος Πειράνθου τὴν Ἰὼ λέγει. Ἡσίοδος δὲ καὶ Ἀκουσίλαος Ἰνάχου αὐτήν φασιν εἶναι.” (Μετάφραση: Ο Κάστωρ, ακολουθώντας εκείνον που έγραψε τα Αργολικά, λέει ότι η Ιώ ήταν κόρη του Πείρανθου. Όμως ο Ησίοδος και ο Ακουσίλαος λένε πως είναι κόρη του Ινάχου.)

Η Ανθρώπινη Εκδοχή: Ο Ίναχος ως θνητός Βασιλιάς

Στην ελληνική μυθολογία υπάρχει συχνά η διττή φύση. Ο Παυσανίας μάς διασώζει ότι οι ίδιοι οι Αργείοι πίστευαν πώς ο Ίναχος δεν ήταν εξ αρχής ποτάμι, αλλά ένας θνητός βασιλιάς που ονόμασε τον ποταμό. Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για την τοπική ιστορία του Άργους.

Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις (2.15.4 – συνέχεια του προηγούμενου): “οἱ δὲ Ἀργεῖοι… λέγουσι δὲ Ἴναχον βασιλεύοντα ὄνομα θέσθαι τῷ ποταμῷ καὶ θῦσαι τῇ Ἥρᾳ πρῶτον.” (Μετάφραση: Οι Αργείοι… λένε ότι ο Ίναχος, όταν ήταν βασιλιάς, έδωσε το όνομά του στον ποταμό και ήταν ο πρώτος που προσέφερε θυσία στην Ήρα.)

Το Χαμένο Σατυρικό Δράμα του Σοφοκλή («Ἴναχος»)

Ο μεγάλος τραγικός Σοφοκλής είχε γράψει ένα σατυρικό δράμα με τον τίτλο «Ἴναχος», από το οποίο σήμερα σώζονται μόνο αποσπάσματα (πάπυροι από την Οξύρρυγχο και αναφορές άλλων συγγραφέων).

• Η Υπόθεση: Το έργο πραγματευόταν τη μεταμόρφωση της Ιούς, την παρουσία του θεού Ερμή (που έρχεται να σκοτώσει τον Άργο με την εντολή του Δία) και τη θλίψη του Ινάχου. Ο Χορός αποτελούνταν από Σάτυρους που βοηθούσαν ή περιέπαιζαν τον ποτάμιο θεό. Αυτή η αναφορά δείχνει την τεράστια απήχηση του μύθου στην Κλασική Αθήνα.

Η Λατινική Βιβλιογραφία: Ο Θρήνος του Ινάχου (Οβίδιος)

Μπορεί να μιλάμε για αρχαία ελληνικά κείμενα, αλλά η πιο συγκλονιστική και αναλυτική περιγραφή του πόνου του Ινάχου διασώζεται από τον Ρωμαίο ποιητή Οβίδιο, ο οποίος αντλούσε από χαμένες ελληνικές πηγές. Στο κομμάτι αυτό περιγράφεται πώς όλοι οι ποταμοί πήγαν να τον παρηγορήσουν.

Οβίδιος, Μεταμορφώσεις (Βιβλίο 1, στ. 583-585): “Inachus unus abest imoque reconditus antro / fletibus auget aquas natamque miserrimus Io / luget ut amissam…” (Μετάφραση: Μόνο ο Ίναχος λείπει, κρυμμένος βαθιά στη σπηλιά του, μεγαλώνει τα νερά του ποταμού με τα δάκρυά του και θρηνεί με απέραντη δυστυχία την κόρη του Ιώ, νομίζοντας πως χάθηκε…)

Εικονογραφία και Νομισματική (Πώς τον απεικόνιζαν)

Για να είναι το άρθρο απόλυτα ολοκληρωμένο, πρέπει να αναφερθεί η μορφή του στην αρχαία τέχνη. Οι ποτάμιοι θεοί είχαν συγκεκριμένη απεικόνιση:

• Στα νομίσματα του Άργους και της ευρύτερης περιοχής, ο Ίναχος συχνά απεικονιζόταν ως ταύρος με ανθρώπινο κεφάλι (σύνηθες για ποτάμιους θεούς, συμβολίζοντας την ορμή του νερού).
• Σε μεταγενέστερα ψηφιδωτά και αγγεία απεικονίζεται ως ώριμος, γενειοφόρος άνδρας, μισόγυμνος, που αναπαύεται κρατώντας ένα καλάμι ή ένα αγγείο (υδρία) από το οποίο αναβλύζει νερό.

Το άρθρο Ίναχος: Ο Πρώτος Βασιλιάς του Άργους & Ποτάμιος Θεός εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο Απολλόδωρος ο Αθηναίος (γεννήθηκε περίπου το 180 π.Χ. και πέθανε μετά το 120 π.Χ.) υπήρξε ένας από τους πολυγραφότερους και επιδραστικότερους γραμματικούς, ιστορικούς και φιλολόγους της Ελληνιστικής εποχής. Το έργο του αποτέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο για τον τρόπο με τον οποίο οι μεταγενέστεροι Έλληνες και Ρωμαίοι συγγραφείς αντιλήφθηκαν τη χρονολογία, τη γεωγραφία και τη θρησκεία του αρχαίου κόσμου.

Ο Βίος του Απολλοδώρου

Αν και γεννήθηκε στην Αθήνα, ο Απολλόδωρος ταξίδεψε στην Αίγυπτο, όπου εντάχθηκε στον κύκλο των κορυφαίων λογίων της Αλεξανδρινής Βιβλιοθήκης.

• Μαθητεία: Υπήρξε μαθητής του περίφημου Αρίσταρχου της Σαμοθράκης (του σπουδαιότερου ίσως φιλολόγου της αρχαιότητας) και του στωικού φιλοσόφου Διογένη του Βαβυλώνιου.
• Η Φυγή (146 π.Χ.): Κατά τη διάρκεια των διωγμών που εξαπέλυσε ο Πτολεμαίος Η’ Φύσκων εναντίον των διανοουμένων της Αλεξάνδρειας, ο Απολλόδωρος αναγκάστηκε να διαφύγει.
• Διαμονή στην Πέργαμο και Επιστροφή: Αρχικά κατέφυγε στην Πέργαμο, το δεύτερο μεγάλο πνευματικό κέντρο της εποχής, και τελικά επέστρεψε στην πατρίδα του, την Αθήνα, όπου και αφιερώθηκε στη συγγραφή.

Το Συγγραφικό του Έργο (Εργογραφία)

Όλα τα πρωτότυπα έργα του Απολλοδώρου έχουν χαθεί. Γνωρίζουμε το περιεχόμενό τους μόνο μέσα από αποσπάσματα (fragments) που διέσωσαν μεταγενέστεροι συγγραφείς (όπως ο Στράβων, ο Διογένης Λαέρτιος και ο Στέφανος Βυζάντιος). Ο φιλόλογος Felix Jacoby τα συγκέντρωσε στο μνημειώδες έργο του Fragmenta Historicorum Graecorum (FGrHist 244).

Το Μεγάλο Ζήτημα: Η Μυθολογική «Βιβλιοθήκη»

Στην ιστορία της λογοτεχνίας, το όνομα του Απολλοδώρου συνδέθηκε άρρηκτα με το διασημότερο εγχειρίδιο ελληνικής μυθολογίας, γνωστό ως «Βιβλιοθήκη Απολλοδώρου».

Η σύγχρονη βιβλιογραφία (ήδη από τον 19ο αιώνα) έχει αποδείξει 100% ότι το έργο αυτό ΔΕΝ γράφτηκε από τον Απολλόδωρο τον Αθηναίο. Η «Βιβλιοθήκη» περιέχει αναφορές σε συγγραφείς (όπως ο Κάστωρ ο Ρόδιος) που έζησαν δεκαετίες μετά τον θάνατο του Απολλοδώρου. Οι μελετητές ονομάζουν τον άγνωστο συγγραφέα αυτού του έργου (του 1ου ή 2ου αιώνα μ.Χ.) Ψευδο-Απολλόδωρο. Το έργο αποδόθηκε ψευδώς στον Απολλόδωρο στην ύστερη αρχαιότητα για να αποκτήσει κύρος, εκμεταλλευόμενο τη φήμη του έργου του Περί θεών.

Αυτούσια Αρχαία Κείμενα και Αποσπάσματα

Παρακάτω παρατίθενται αυτούσια τα αρχαία κείμενα. Το πρώτο είναι ένα γνήσιο σωζόμενο απόσπασμα του Απολλοδώρου (όπως διασώζεται από τον Διογένη Λαέρτιο), και το δεύτερο είναι η διάσημη εισαγωγή της Βιβλιοθήκης του Ψευδο-Απολλοδώρου, που παραδοσιακά (αν και εσφαλμένα) φέρει το όνομά του.

1. Γνήσιο Απόσπασμα από τα «Χρονικά» (Μαρτυρία)

Ο Διογένης Λαέρτιος, στο έργο του Βίοι Φιλοσόφων (Βιβλίο 8, 51-52), προσπαθώντας να χρονολογήσει τη ζωή του φιλοσόφου Εμπεδοκλή, επικαλείται ως απόλυτη αυθεντία τον Απολλόδωρο:

«Ἀπολλόδωρος δ’ ὁ γραμματικὸς ἐν τοῖς Χρονικοῖς φησιν ὡς ἦν Μέτωνος υἱός, εἰς Θούριους δ’ αὐτὸν νεωστὶ παντελῶς ἐκτισμένους ἀπελθεῖν… καὶ πάλιν Ἀπολλόδωρός φησιν…»

(Ο γραμματικός Απολλόδωρος λέει στα Χρονικά του ότι [ο Εμπεδοκλής] ήταν γιος του Μέτωνα, και ότι πήγε στους Θούριους οι οποίοι είχαν μόλις ιδρυθεί…)

2. Το διάσημο κείμενο του Ψευδο-Απολλοδώρου (Βιβλιοθήκη Α’, 1.1)

Αυτή είναι η αυτούσια αρχή της περιβόητης «Βιβλιοθήκης», του έργου που δίδασκε τη μυθολογία στους αρχαίους Έλληνες και αποδιδόταν για αιώνες στον Απολλόδωρο:

«Οὐρανὸς πρῶτος τοῦ παντὸς ἐδυνάστευσε κόσμου. Γήμας δὲ Γῆν ἐτέκνωσε πρώτους τοὺς ἑκατόγχειρας προσαγορευομένους, Βριάρεων Γύην Κόττον, οἳ μεγέθει τε ἀνυπέρβλητοι καὶ δυνάμει καθειστήκεσαν, χεῖρας μὲν ἀνὰ ἑκατὸν ἔχοντες, κεφαλὰς δὲ ἑκάτερος πεντήκοντα.»

(Ο Ουρανός κυβέρνησε πρώτος ολόκληρο τον κόσμο. Αφού παντρεύτηκε τη Γη, γέννησε πρώτους αυτούς που ονομάζονταν Εκατόγχειρες, τον Βριάρεω, τον Γύη και τον Κόττο, οι οποίοι ήταν ανυπέρβλητοι σε μέγεθος και δύναμη, έχοντας ο καθένας από εκατό χέρια και πενήντα κεφάλια.)

Το Χρονολογικό του Σύστημα: Η έννοια της «Ακμής»

Ο Απολλόδωρος δεν είχε στη διάθεσή του το σημερινό ημερολογιακό σύστημα. Για να γράψει τα Χρονικά του και να χρονολογήσει ιστορικά πρόσωπα, εξέλιξε μια ευφυέστατη μεθοδολογία που επηρέασε όλη την αρχαιότητα.

Βασίστηκε σε δύο πυλώνες:

• Τις Ολυμπιάδες: Χρησιμοποιούσε τους Ολυμπιακούς Αγώνες (που γίνονταν κάθε 4 χρόνια) ως το απόλυτο μέτρο σύγκρισης για να συγχρονίσει τα γεγονότα.
• Την «Ακμή» (Floruit): Υπέθετε ότι ένας σπουδαίος άνθρωπος βρίσκεται στο ζενίθ της πνευματικής ή σωματικής του δύναμης (την ακμή του) ακριβώς στο 40ό έτος της ηλικίας του. Αν ο Απολλόδωρος γνώριζε πότε ένας φιλόσοφος ή ποιητής έγραψε το σπουδαιότερο έργο του, τοποθετούσε αυτόματα τη γέννησή του 40 χρόνια πίσω. Αν πάλι γνώριζε ποιος ήταν ο δάσκαλος και ποιος ο μαθητής, υπέθετε μια διαφορά ηλικίας περίπου 40 ετών (μια βιολογική γενιά) μεταξύ τους.

Η Φιλολογική του Μέθοδος: Στωικοί και Ορθολογισμός

Στο έργο του Περί θεών, ο Απολλόδωρος δεν κατέγραφε απλώς μύθους σαν παραμύθια. Προσπαθούσε να τους αναλύσει επιστημονικά, επηρεασμένος βαθύτατα από τη Στωική φιλοσοφία.

• Ετυμολογία: Πίστευε ότι η αλήθεια κρύβεται στη ρίζα των λέξεων. Ανέλυε τα ονόματα των θεών για να αποδείξει ότι η θρησκεία ήταν απλώς η προσωποποίηση φυσικών φαινομένων. Για παράδειγμα, πίστευε ότι η θεά Αθηνά αντιπροσώπευε τον ανθρώπινο νου και την πνευματική διαύγεια, ενώ ο Διόνυσος τη δύναμη της φύσης και του κρασιού.
• Κριτική στους ποιητές: Ως μαθητής του Αρίσταρχου (ο οποίος διόρθωσε τα κείμενα του Ομήρου), ο Απολλόδωρος προσπαθούσε να καθαρίσει τους μύθους από τις υπερβολές των αρχαίων ποιητών, αναζητώντας τον λογικό, ιστορικό πυρήνα κάθε αφήγησης.

Η Παράδοση των Κειμένων: Τα «Σχόλια»

Αφού τα αυθεντικά του βιβλία δεν σώθηκαν, πώς γνωρίζουμε όλα τα παραπάνω; Η απάντηση βρίσκεται στα Σχόλια (Scholia).

Τα αρχαία και βυζαντινά χειρόγραφα (π.χ. του Ομήρου, του Ησιόδου ή του Σοφοκλή) είχαν τεράστια περιθώρια γύρω από το κυρίως κείμενο. Εκεί, οι μεταγενέστεροι γραμματικοί σημείωναν τις εξηγήσεις τους, γράφοντας συχνά: «Όπως λέει ο Απολλόδωρος στο 3ο βιβλίο του…». Μέσα από το μικροσκοπικό ξεκαθάρισμα χιλιάδων τέτοιων σημειώσεων στα περιθώρια, οι σύγχρονοι φιλόλογοι (όπως ο Felix Jacoby που αναφέραμε) κατάφεραν να ανασυνθέσουν τη σκέψη του.

Η Αόρατη Κληρονομιά του: Οι Χριστιανοί Χρονογράφοι

Η ειρωνεία είναι ότι το έργο αυτού του παγανιστή λογίου διασώθηκε και εργαλειοποιήθηκε από τους πρώτους Χριστιανούς. Ο Ευσέβιος της Καισαρείας (3ος-4ος αιώνας μ.Χ.) και άλλοι εκκλησιαστικοί ιστορικοί, πήραν το μαθηματικό/χρονολογικό μοντέλο του Απολλοδώρου (Χρονικά) και το χρησιμοποίησαν για να συγχρονίσουν την ελληνική ιστορία με τα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης, θέλοντας να αποδείξουν ότι η εβραϊκή/χριστιανική παράδοση ήταν αρχαιότερη.

Το άρθρο Απολλόδωρος ο Αθηναίος: Η Ζωή, το Έργο & ο Μύθος της Βιβλιοθήκης εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Το όνομα Πέρσης στην αρχαία ελληνική γραμματεία και μυθολογία δεν αντιστοιχεί σε ένα μόνο πρόσωπο, αλλά σε τέσσερις διαφορετικές και σημαντικές μορφές. Πρόκειται για έναν Τιτάνα, έναν ήρωα γενάρχη, έναν βασιλιά της Κολχίδας, αλλά και ένα πραγματικό ιστορικό πρόσωπο (τον αδελφό του Ησιόδου).

1. Ο Τιτάνας Πέρσης (Πατέρας της Εκάτης)

Ο πιο γνωστός μυθολογικός Πέρσης ήταν ένας από τους Τιτάνες της δεύτερης γενιάς. Ήταν γιος του Τιτάνα Κριού και της Ευρυβίας (κόρης του Πόντου και της Γαίας). Αδέλφια του ήταν ο Αστραίος και ο Πάλλαντας. Ο Πέρσης συνδέθηκε με τη θεά Αστερία (κόρη του Κοίου και της Φοίβης) και μαζί απέκτησαν μία από τις πιο ισχυρές θεότητες του ελληνικού πανθέου: τη θεά της μαγείας και του κάτω κόσμου, την Εκάτη.

Το όνομά του ετυμολογείται πιθανότατα από το ρήμα πέρθω (καταστρέφω, λεηλατώ), υποδηλώνοντας τη συνεισφορά του σε πολεμικές ή καταστροφικές δυνάμεις, αν και ο Ησίοδος τον εξαίρει για τη σοφία του.

Το Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Θεογονία, στ. 375-377 & 409-411)

«Κρίῳ δ’ Εὐρυβίη τέκεν Ἀστραῖον μέγαν ἄνδρα Πάλλαντά τε ῥέξασα θεὰ θεῷ ἐν φιλότητι, Πέρσην θ’, ὃς καὶ πᾶσι μετέπρεπεν ἰδμοσύνῃσι.»

Μετάφραση: Στον Κριό, η Ευρυβία γέννησε τον τρανό Αστραίο, σμίγοντας θεά με θεό, και τον Πάλλαντα, και τον Πέρση, που ξεχώριζε ανάμεσα σε όλους για τη γνώση (σοφία) του.

«Αστερίην, ἣν ποτε Πέρσης ἠγάγετ’ ἐς μέγα δῶμα φίλην κεκλῆσθαι ἄκοιτιν. ἣ δ’ ὑποκυσαμένη Ἑκάτην τέκε…»

Μετάφραση: Την Αστερία, που κάποτε ο Πέρσης οδήγησε στο μεγάλο του παλάτι για να την κάνει αγαπημένη του σύζυγο. Και εκείνη έμεινε έγκυος και γέννησε την Εκάτη…

2. Πέρσης: Ο Γιος του Περσέα και Γενάρχης των Περσών

Στην ελληνική μυθολογία, οι αρχαίοι Έλληνες συνέδεσαν την καταγωγή του μεγάλου Περσικού έθνους με τον δικό τους ήρωα, τον Περσέα. Όταν ο Περσέας έσωσε την Ανδρομέδα και την παντρεύτηκε, παρέμεινε για λίγο στο βασίλειο του πατέρα της, του Κηφέα, στην Αιθιοπία (ή την Ερυθρά Θάλασσα / Περσία κατά άλλες πηγές).

Εκεί γεννήθηκε ο γιος τους, ο Πέρσης. Επειδή ο Κηφέας δεν είχε άρρενα απόγονο, ο Περσέας άφησε τον γιο του εκεί για να κληρονομήσει το βασίλειο. Από αυτόν τον Πέρση, σύμφωνα με τους Έλληνες ιστορικούς και μυθογράφους, οι Πέρσες πήραν το όνομά τους (προηγουμένως ονομάζονταν Αρταίοι).

Το Αρχαίο Κείμενο (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 2.4.5 & Ηρόδοτος 7.61.3)

Απολλόδωρος:

«Περσεὺς δὲ… ἐγέννησε Πέρσην, ὃν αὐτοῦ κατέλιπε (τοῖς γὰρ Κηφέως ἄρρενες παῖδες οὐκ ἦσαν)· ἀφ᾽ οὗ τοὺς Πέρσας ὠνομάσθαι λέγουσι.»

Μετάφραση: Ο Περσέας… γέννησε τον Πέρση, τον οποίο άφησε εκεί (επειδή ο Κηφέας δεν είχε αρσενικά παιδιά). Λένε ότι από αυτόν πήραν το όνομά τους οι Πέρσες.

Ηρόδοτος:

«ἐπεὶ γὰρ Περσεὺς ὁ Δανάης τε καὶ Διὸς ἀπίκετο παρὰ Κηφέα τὸν Βήλου καὶ ἔσχε αὐτοῦ τὴν θυγατέρα Ἀνδρομέδην, γίνεται αὐτῷ παῖς τῷ οὔνομα ἔθετο Πέρσην […] ἀπὸ τούτου δὴ τὴν ἐπωνυμίην ἔσχον οὗτοι (οἱ Πέρσαι).»

3. Πέρσης του Ήλιου (Ο Σφετεριστής της Κολχίδας)

Ο τρίτος Πέρσης της μυθολογίας ήταν γιος του θεού Ήλιου και της Ωκεανίδας Περσηίδας. Ήταν αδελφός του Αιήτη (βασιλιά της Κολχίδας και πατέρα της Μήδειας), της μάγισσας Κίρκης και της Πασιφάης (συζύγου του Μίνωα).

Αυτός ο Πέρσης αποτελεί κεντρικό πρόσωπο στα μετα-Αργοναυτικά γεγονότα. Εκμεταλλευόμενος την αδυναμία του αδελφού του (ή την απουσία του), σφετερίστηκε τον θρόνο της Κολχίδας και εκθρόνισε τον Αιήτη. Ωστόσο, η κυριαρχία του δεν κράτησε. Όταν η Μήδεια επέστρεψε στην Κολχίδα (μετά τα γεγονότα με τον Ιάσονα) μαζί με τον γιο της, τον Μήδο, δολοφόνησε τον Πέρση και αποκατέστησε τον πατέρα της στον θρόνο.

Το Αρχαίο Κείμενο (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 1.9.28)

«Μήδεια δὲ ἦλθεν εἰς Κόλχους ἀγνοουμένη, καὶ καταλαβοῦσα Αἰήτην ὑπὸ τοῦ ἀδελφοῦ Πέρσου τῶν γερῶν ἐστερημένον, κτείνασα τοῦτον τῷ πατρὶ τὴν βασιλείαν ἀπέδωκεν.»

Μετάφραση: Η Μήδεια έφτασε στην Κολχίδα χωρίς να την αναγνωρίσουν, και βρίσκοντας ότι ο Αιήτης είχε στερηθεί τα προνόμιά του (τον θρόνο) από τον αδελφό του τον Πέρση, τον σκότωσε και επέστρεψε τη βασιλεία στον πατέρα της.

4. Ο Ιστορικός Πέρσης (Ο Αδελφός του Ησιόδου)

Εκτός από τη μυθολογία, το όνομα Πέρσης είναι διάσημο στην αρχαία ελληνική γραμματεία εξαιτίας ενός πραγματικού, ιστορικού προσώπου: του αδελφού του επικού ποιητή Ησιόδου.

Στο κορυφαίο διδακτικό έπος «Έργα και Ημέραι», ο Ησίοδος απευθύνεται συνεχώς στον αδελφό του, τον Πέρση. Μετά τον θάνατο του πατέρα τους, τα δύο αδέλφια διαφώνησαν για την κληρονομιά. Ο Πέρσης φέρεται να δωροδόκησε τους “βασιλείς” (τους τοπικούς άρχοντες/δικαστές) για να πάρει μεγαλύτερο μερίδιο της πατρικής γης. Στη συνέχεια, όμως, σπατάλησε την περιουσία του και κατέληξε να ζητά βοήθεια από τον Ησίοδο.

Μέσα από το έργο αυτό, ο Ησίοδος νουθετεί τον Πέρση να αφήσει τις δικομανίες, να σεβαστεί τη Δίκη (δικαιοσύνη) και να στραφεί στη σκληρή και τίμια γεωργική εργασία.

Το Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Έργα και Ημέραι, στ. 37-39 & 286)

«ἤδη μὲν γὰρ κλῆρον ἐδασσάμεθ’, ἄλλα τε πολλὰ ἁρπάζων ἐφόρεις μέγα κυδαίνων βασιλῆας δωροφάγους, οἳ τήνδε δίκην ἐθέλουσι δικάσσαι.»

Μετάφραση: Γιατί έχουμε ήδη μοιράσει την κληρονομιά μας, αλλά εσύ άρπαξες και πήρες πολλά περισσότερα, δοξάζοντας τους δωροφάγους (αυτούς που τρώνε δωροδοκίες) άρχοντες, που είναι πρόθυμοι να βγάλουν τέτοιες αποφάσεις.

Και η περίφημη νουθεσία του (στ. 286):

«σοὶ δ’ ἐγὼ ἐσθλὰ νοέων ἐρέω, μέγα νήπιε Πέρση.»

Μετάφραση: Σε σένα όμως, επειδή σκέφτομαι το καλό σου, θα σου τα πω, μεγάλε ανόητε Πέρση.

Για να φτάσουμε στην απόλυτη πληρότητα (στο 100%) γύρω από τη χρήση και την παρουσία του ονόματος «Πέρσης» στην αρχαία ελληνική γραμματεία, πρέπει να προσθέσουμε δύο ακόμη παραμέτρους.

Με τις τέσσερις προηγούμενες μορφές καλύψαμε περίπου το 95% της μυθολογικής και ιστορικής βαρύτητας. Για να συμπληρώσουμε το παζλ, πρέπει να αναφέρουμε έναν υπαρκτό ποιητή της αρχαιότητας, καθώς και την κυριολεκτική (εθνική) χρήση της λέξης στην κορυφαία τραγωδία.

Ιδού το συμπληρωματικό υλικό για τον πλήρη φάκελο:

5. Ο Ποιητής Πέρσης (Επιγραμματοποιός της Ελληνιστικής Περιόδου)

Εκτός από τον αδελφό του Ησιόδου, υπάρχει και ένα δεύτερο ιστορικό πρόσωπο στην αρχαία ελληνική γραμματεία με αυτό το όνομα. Πρόκειται για τον Πέρση τον Θηβαίο (ή κατ’ άλλους Πέρση τον Μακεδόνα), ο οποίος ήταν αρχαίος Έλληνας ποιητής και επιγραμματοποιός.

Έζησε πιθανότατα τον 4ο ή 3ο αιώνα π.Χ. Δεν είναι ευρέως γνωστός, καθώς σώζεται μόνο ένα μικρό μέρος του έργου του, το οποίο όμως έχει συμπεριληφθεί στην περίφημη Παλατινή Ανθολογία (συλλογή αρχαίων ελληνικών επιγραμμάτων). Σώζονται περίπου εννέα επιγράμματά του, τα οποία έχουν κυρίως αναθηματικό ή επιτύμβιο χαρακτήρα (αφιερώματα σε ναούς ή ποιήματα για νεκρούς).

Η Βιβλιογραφική Αναφορά (Παλατινή Ανθολογία, Βιβλίο 7, Επίγραμμα 730)

Ένα χαρακτηριστικό δείγμα της ποίησής του είναι ένα επίτύμβιο επίγραμμα για κάποιον Φιλοτίμο.

«Μηδὲν ἁμαρτήσας, Φιλότιμε, πικρὴν ἔτλης μοῖραν, ὑπ’ ἀγνώστων χερσὶ τυπείς…»

(Σημείωση: Τα επιγράμματα του Πέρση καταγράφονται με την ένδειξη «Πέρσου Θηβαίου» ή απλώς «Πέρσου» στα αρχαία χειρόγραφα της Ανθολογίας).

6. Το «Πέρσης» ως Εθνωνύμιο (Ο Πολίτης της Περσίας)

Για να είναι η κάλυψη βιβλιογραφικά άρτια, δεν μπορούμε να παραλείψουμε το γεγονός ότι η λέξη Πέρσης χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον στην αρχαία ελληνική γραμματεία όχι ως κύριο όνομα (βαφτιστικό), αλλά ως εθνικό όνομα (εθνωνύμιο), για να περιγράψει τους κατοίκους της Περσικής Αυτοκρατορίας.

Η πιο ιστορική και μνημειώδης καταγραφή αυτής της λέξης βρίσκεται στην αρχαιότερη σωζόμενη τραγωδία του κόσμου, τους «Πέρσες» (Πέρσαι) του Αισχύλου, η οποία διδάχθηκε (παίχτηκε) το 472 π.Χ. και περιγράφει την ήττα των Περσών στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας.

Ο Αισχύλος χρησιμοποιεί τη λέξη στον πληθυντικό (Πέρσαι) και στον ενικό (Πέρσης) για να αποδώσει το έθνος που αντιπαρατέθηκε στους Έλληνες.

Το Αρχαίο Κείμενο (Αισχύλος, Πέρσαι, στ. 1-2 & στ. 251-252)

Η τραγωδία ξεκινά με τον Χορό των γερόντων να λέει:

«Τάδε μὲν Περσῶν τῶν οἰχομένων Ἑλλάδ’ ἐς αἶαν πιστὰ καλεῖται…»

Μετάφραση: Αυτοί εδώ είμαστε οι πιστοί (φύλακες) των Περσών που έχουν αναχωρήσει για τη γη της Ελλάδας…

Και αργότερα, όταν καταφθάνει ο αγγελιαφόρος για να ανακοινώσει την καταστροφή, η λέξη «Πέρσης» αναφέρεται στον απόλυτο βαθμό ταύτισης με τον λαό:

«Ὦ πόλιες πάσης Ἀσιάδος χθονός, ὦ Περσίς αἶα καὶ πολὺς πλούτου λιμήν, ὡς ἑνὶ πληγῇ κατέφθαρται πολὺς ὄλβος, τὸ Περσῶν δ’ ἄνθος οἴχεται πεσόν.»

Μετάφραση: Ω πόλεις όλης της Ασιατικής γης, ω Περσική γη και μέγα λιμάνι του πλούτου, πώς με ένα μόνο χτύπημα (στη Σαλαμίνα) καταστράφηκε τόση ευημερία, και το άνθος των Περσών (ο ανθός της νεολαίας τους) έπεσε και χάθηκε.

Το άρθρο Ποιος Ήταν Πραγματικά ο Πέρσης; Οι 6 Μορφές στην Αρχαία Ελλάδα εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο όρος «Ευώνυμος» (και το τοπωνύμιο Ευώνυμον) αποτελεί μια πολυδιάστατη έννοια στην αρχαία ελληνική γραμματεία και ιστορία. Μέσα από την ιστορική, αρχαιολογική και φιλολογική βιβλιογραφία, διακρίνονται τρεις βασικοί άξονες: η ετυμολογική/μυθολογική του προέλευση, ο αρχαίος αττικός δήμος (με το σπουδαίο του θέατρο) και η βοτανική του σημασία.

1. Ετυμολογία και Γλωσσικός Ευφημισμός

Η λέξη Ευώνυμος είναι σύνθετη και προέρχεται από το επίρρημα εὖ (καλά) και το ουσιαστικό ὄνομα. Κυριολεκτικά σημαίνει «αυτός που έχει καλό όνομα, ο φημισμένος».

Ωστόσο, στην αρχαία ελληνική γλώσσα η λέξη χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα ως ευφημισμός για την αριστερή πλευρά (αντί της λέξης αριστερός). Στην αρχαία μαντική και στους οιωνούς, τα σημάδια που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν κακότυχα. Για να ξορκίσουν το κακό και να μην προκαλέσουν την τύχη, οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν την αριστερή πλευρά «ευώνυμον» (αυτή που έχει καλό όνομα).

2. Μυθολογία: Ο Ήρωας Ευώνυμος

Σύμφωνα με την αττική μυθολογία, ο Ευώνυμος ήταν ο επώνυμος ήρωας (εκείνος δηλαδή που έδωσε το όνομά του) στον αντίστοιχο αττικό δήμο.

Η γενεαλογία του καταγράφεται σε δύο διαφορετικές παραδόσεις:

1. Σύμφωνα με την πρώτη, ήταν γιος της Γης (Γαίας) και του Ουρανού, κατατάσσοντάς τον στις αρχέγονες θεότητες.
2. Σύμφωνα με μια δεύτερη, μεταγενέστερη τοπική παράδοση, θεωρούνταν γιος του ποτάμιου θεού Κηφισού.

Η ύπαρξη του ήρωα μαρτυρείται από τον Στέφανο τον Βυζάντιο στο σπουδαίο γεωγραφικό του λεξικό (βλ. παρακάτω).

3. Ο Αρχαίος Δήμος Ευωνύμου (Ευωνύμεια)

Ο Δήμος Ευωνύμου (ή τα Ευωνύμεια) ήταν ένας από τους μεγαλύτερους και σημαντικότερους αρχαίους δήμους της Αθήνας. Ανήκε στην Ερεχθηίδα φυλή (μία από τις 10 φυλές του Κλεισθένη).

Τοποθεσία και Πολιτική Ισχύς

Γεωγραφικά, ο δήμος τοποθετείται στα νότια προάστια της σημερινής Αθήνας, και συγκεκριμένα στην περιοχή των Τραχώνων (στα όρια των σημερινών δήμων Αλίμου, Αργυρούπολης και Ηλιούπολης).

Ο δήμος ήταν εξαιρετικά πολυάνθρωπος. Στη Βουλή των 500 (το ανώτατο βουλευτικό όργανο της αθηναϊκής δημοκρατίας), ο δήμος Ευωνύμου αντιπροσωπευόταν με 10 βουλευτές, αριθμός τεράστιος που καταδεικνύει την πληθυσμιακή και πολιτική του βαρύτητα (σύμφωνα με τις μελέτες του ιστορικού John S. Traill). Οι πολίτες του δήμου ονομάζονταν Ευωνυμείς.

Η Αρχαία Γραμματεία για τον Δήμο

Ο λεξικογράφος Στέφανος Βυζάντιος (6ος αι. μ.Χ.) στο έργο του Εθνικά, διασώζει τις βασικές πληροφορίες για την προέλευση και την ονομασία των κατοίκων, παραθέτοντας την εξής αυτούσια πηγή:

«Εὐώνυμον, δῆμος τῆς Ἐρεχθηΐδος φυλῆς. ἀπὸ Εὐωνύμου τοῦ Γῆς καὶ Οὐρανοῦ. ὁ δημότης Εὐωνυμεύς. τὰ τοπικὰ ἐξ Εὐωνυμέων, εἰς Εὐωνυμέων, ἐν Εὐωνυμέων.» (Μετάφραση: Το Ευώνυμον είναι δήμος της Ερεχθηίδας φυλής. Ονομάστηκε από τον Ευώνυμο, τον γιο της Γης και του Ουρανού. Ο δημότης λέγεται Ευωνυμεύς. Και τα τοπικά επιρρήματα [για την προέλευση, κατεύθυνση και στάση] είναι: από τους Ευωνυμείς, προς τους Ευωνυμείς, στους Ευωνυμείς).

Επίσης, ο ρήτορας Δημοσθένης και ο γραμματικός Αρποκρατίων κάνουν συχνές αναφορές στους δικανικούς τους λόγους σε πολίτες που προέρχονταν από τον συγκεκριμένο δήμο, επιβεβαιώνοντας τη ζωντάνια της περιοχής στην Κλασική εποχή.

4. Το Αρχαίο Θέατρο του Ευωνύμου

Η πιο εντυπωσιακή αρχαιολογική ανακάλυψη σχετικά με τον δήμο είναι το Θέατρο του Ευωνύμου, το οποίο ανασκάφηκε τη δεκαετία του 1970 στους Τράχωνες του Αλίμου.

Χαρακτηριστικά που το καθιστούν μοναδικό στη διεθνή βιβλιογραφία:

• Ορθογώνια Ορχήστρα: Σε αντίθεση με τα γνωστά κλασικά θέατρα (όπως της Επιδαύρου) που έχουν κυκλική ορχήστρα, το θέατρο του Ευωνύμου διαθέτει ορθογώνια ορχήστρα. Αυτό θεωρείται ένα αρχαϊκό χαρακτηριστικό και αποτελεί πολύτιμο κρίκο για την κατανόηση της εξέλιξης της θεατρικής αρχιτεκτονικής.
• Τα “Κατ’ Αγρούς Διονύσια”: Το θέατρο χτίστηκε στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. Εκεί τελούνταν οι τοπικές γιορτές προς τιμήν του Διονύσου, δείχνοντας ότι ο δήμος είχε έντονη πολιτιστική αποκέντρωση από το άστυ της Αθήνας.

5. Βοτανική: Το φυτό «Ευώνυμον»

Πέραν της γεωγραφίας και της μυθολογίας, το «Ευώνυμον» στην αρχαία βιβλιογραφία είναι και όνομα ενός δέντρου/θάμνου (γνωστό σήμερα διεθνώς με τη λατινική ονομασία Euonymus).

Ο μεγάλος φιλόσοφος και «πατέρας της βοτανικής» Θεόφραστος (371–287 π.Χ.), στο μνημειώδες έργο του «Περὶ φυτῶν ἱστορία» (Historia Plantarum), αφιερώνει ένα ολόκληρο χωρίο περιγράφοντας το φυτό αυτό, επισημαίνοντας την εντυπωσιακή του όψη αλλά και την τοξικότητά του για τα ζώα, ιδιαίτερα για τα πρόβατα και τις κατσίκες.

Το Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο του Θεόφραστου

(Περὶ φυτῶν ἱστορία, Βιβλίο Γ’, Κεφ. 18.13)

«Τὸ δ’ εὐώνυμον καλούμενον φύεται μὲν καὶ ἐν τῇ ἄλλῃ ὕλῃ… τὸ δὲ ἄνθος ὅμοιον τῷ τῆς λευκοΐου, ὀσμὴν δὲ ἔχον δυσώδη… ὁ δὲ καρπὸς τοῖς προβάτοις ὀλέθριος, μάλιστα δὲ ταῖς αἰξίν.» (Μετάφραση: Το ονομαζόμενο ευώνυμο φυτρώνει μέσα στα δάση… Το άνθος του μοιάζει με της λευκοΐου [της βιολέτας], αλλά έχει άσχημη μυρωδιά… Ο καρπός του όμως είναι ολέθριος [θανατηφόρος] για τα πρόβατα, και κυρίως για τις κατσίκες).

Η επιστήμη της Βοτανικής σήμερα διατήρησε την αρχαία ελληνική ρίζα ονομάζοντας το γένος αυτών των φυτών Euonymus (π.χ. Euonymus europaeus). Το οξύμωρο, που σημειώνουν οι φιλόλογοι, είναι πως το φυτό ονομάστηκε «Ευώνυμο» (αυτό που έχει καλό όνομα) πάλι κατ’ ευφημισμόν, ακριβώς επειδή ήταν εξαιρετικά δηλητηριώδες και επικίνδυνο για τα κοπάδια.

6. Προσωπογραφία: Διάσημοι Ευωνυμείς (Το Ιστορικό Πλαίσιο)

Είναι κομβικό να αναφέρουμε ποια ιστορικά πρόσωπα κατάγονταν από αυτόν τον δήμο, για να δείξουμε την επιρροή του στην Αρχαία Αθήνα. Το πιο τρανταχτό όνομα είναι ένα:

• Άνυτος του Ανθεμίωνος: Ο ισχυρός Αθηναίος πολιτικός, στρατηγός και βυρσοδέψης στο επάγγελμα, ο οποίος έμεινε στην ιστορία ως ο κυριότερος από τους τρεις κατήγορους του Σωκράτη (μαζί με τον Μέλητο και τον Λύκωνα). Στις αρχαίες πηγές καταγράφεται ρητά η καταγωγή του: «Ἄνυτος Ἀνθεμίωνος Εὐωνυμεύς». Η προσθήκη αυτή συνδέει τον δήμο Ευωνύμου άμεσα με ένα από τα μεγαλύτερα γεγονότα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας (τη Δίκη του Σωκράτη το 399 π.Χ.).

7. Το Κτήμα Γερουλάνου και η Σύγχρονη Ανασκαφή

Πρέπει να αναφέρουμε το πώς και πού βρέθηκε το θέατρο στη σύγχρονη εποχή.

• Το θέατρο του Ευωνύμου και το κέντρο του αρχαίου δήμου ανακαλύφθηκαν εντός του Κτήματος Γερουλάνου στους Τράχωνες Αλίμου.
• Οι ανασκαφές ξεκίνησαν τη δεκαετία του 1970 και έφεραν στο φως όχι μόνο το μοναδικό ορθογώνιο θέατρο, αλλά και βιοτεχνικές εγκαταστάσεις, αποδεικνύοντας ότι ο δήμος είχε τεράστια οικονομική αυτοτέλεια και έντονη αγροτική-βιοτεχνική παραγωγή.

8. Επιγραφικές Μαρτυρίες και Άλλες Λατρείες

Η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από τα βιβλία, αλλά και από τις πέτρες (επιγραφές).

• Χορηγικά Μνημεία: Έχουν βρεθεί επιγραφές που μνημονεύουν τους «χορηγούς» (τους πλούσιους πολίτες που χρηματοδοτούσαν τις θεατρικές παραστάσεις στα Κατ’ Αγρούς Διονύσια του δήμου).
• Άλλες Λατρείες: Εκτός από τον Διόνυσο, επιγραφικά μαρτυρείται πως στον δήμο Ευωνύμου υπήρχαν ιερά και λατρείες αφιερωμένες στον Απόλλωνα, την Αρτέμιδα, καθώς και στους Διόσκουρους (Κάστορα και Πολυδεύκη), γνωστούς τοπικά ως Άνακες.

Συνοπτική Αποτίμηση

Η μελέτη της λέξης «Ευώνυμος» μάς προσφέρει μια μικρογραφία του αρχαίου ελληνικού τρόπου σκέψης. Από τον φόβο για το “αριστερό” και το “δηλητηριώδες” που βαφτίζονται με “καλό όνομα” για να εξευμενιστούν, μέχρι την υπερηφάνεια ενός μεγάλου αττικού δήμου με το δικό του πρωτοποριακό θέατρο, το Ευώνυμον αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της αττικής ιστορίας και τοπογραφίας.

Το άρθρο Ευώνυμος: Ο Αρχαίος Δήμος, το Σπάνιο Θέατρο & το Μυστικό του Ονόματος εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.