Στην πρόσφατη ταινία «Καποδίστριας», ο βραβευμένος σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής παρουσιάζει μια συνάντηση που, ιστορικά, δεν μπορεί να είχε συμβεί: ο Ιωάννης Καποδίστριας συνομιλεί με τον Αυστριακό Καγκελάριο Κλέμενς φον Μέτερνιχ στο Συνέδριο της Βιέννης το 1815. Στο σημείο αυτό, ο Μέτερνιχ αμφισβητεί την ύπαρξη ελληνικής φυλής, λαμβάνοντας την εξής απάντηση από τον Καποδίστρια:

«Η φυλή για την οποία μιλώ είναι απόγονος τριών πολιτισμών: του μινωικού, του κλασικού ελληνικού και του βυζαντινού. Ποιος άλλος λαός έχει τριπλό πολιτισμό;»

Αναρωτιέται κανείς: θα μπορούσε ο Καποδίστριας το 1815 ή και μέχρι το τέλος της ζωής του να δώσει αυτή την απάντηση;

Το Αρχαιολογικό Γίγνεσθαι την Εποχή του Καποδίστρια

Για να κατανοήσουμε την απάντηση, πρέπει να εξετάσουμε την αρχαιολογική γνώση της εποχής. Τον 19ο αιώνα, οι όροι που σήμερα θεωρούμε αυτονόητοι —όπως προϊστορικά μνημεία, μυκηναϊκά ή μινωικά ευρήματα— δεν ήταν ευρέως γνωστοί. Οι ανασκαφές ήταν περιορισμένες, τα μνημεία λίγα, και οι όροι αυτοί ουσιαστικά δεν υπήρχαν.

Ο όρος «μινωικός» αποτελεί εφεύρεση του Γερμανού φιλολόγου Καρλ Χεκ, ο οποίος στο τρίτομο έργο του Κρήτη (1823-1829) επιχείρησε να συστηματοποιήσει τα ευρήματα της Κρήτης. Μόλις 70 χρόνια αργότερα, ο Άγγλος αρχαιολόγος Άρθουρ Έβανς, μέσα από τις ανασκαφές του στην Κνωσό (1894-1899), υιοθέτησε πλήρως τις ιδέες του Χεκ, διαμορφώνοντας τον όρο «μινωικός πολιτισμός» όπως τον γνωρίζουμε σήμερα.

Αναχρονισμός ή Καλλιτεχνική Ελευθερία;

Στο πλαίσιο της ταινίας, η χρήση του όρου «μινωικός» για τον Καποδίστρια αποτελεί αναχρονισμό: ιστορικά, ο ίδιος δεν μπορούσε να γνωρίζει αυτόν τον όρο ούτε να τον χρησιμοποιήσει. Ωστόσο, στο καλλιτεχνικό πλαίσιο, ιδιαίτερα σε μια βιογραφική ταινία, η αναφορά αυτή λειτουργεί ως δυνατό σύμβολο της ελληνικής συνέχειας και πολιτισμικής ταυτότητας.

Μήπως, λοιπόν, η επιλογή αυτή υποδηλώνει πως οι σύγχρονοι Έλληνες επιθυμούμε να βλέπουμε το παρελθόν μας μέσα από ένα ωραιοποιημένο πρίσμα; Η χρήση ιστορικών ή αρχαιολογικών όρων που δεν υπήρχαν την εποχή που ζούσαν οι πρωταγωνιστές μπορεί να καλλιεργεί ένα αίσθημα φιλαυτίας, αλλά ταυτόχρονα βοηθά το κοινό να συνδεθεί συναισθηματικά με την ιστορία.

Λίγα λόγια για τον ομιλητή

Ο Νεκτάριος Καραδήμας σπούδασε αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, υπό την καθοδήγηση της καθηγήτριας Λίλα Μαραγκού, συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι και ολοκλήρωσε τη διδακτορική του διατριβή στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ στην Αγγλία.

Έχει διδάξει προϊστορική αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και συμμετείχε σε πλήθος ανασκαφών στην Αμοργό, Κέρο, Γαύδο, Ντία και Κνωσό. Από το 2009 είναι διαχειριστής της μη κερδοσκοπικής εταιρείας Αιγεύς – Εταιρεία Αιγαιακής Προϊστορίας, ενώ τα τελευταία χρόνια ανασκάπτει τον νεολιθικό οικισμό της Νέας Μάκρης και ιδρύει εκπαιδευτικά προγράμματα όπως το Σπίτι του Αρχαιολόγου, ενθαρρύνοντας τα παιδιά να αγαπήσουν την αρχαιολογία.

Συμπέρασμα

Η ιστορική ακρίβεια και η καλλιτεχνική έκφραση δεν ταυτίζονται πάντα. Στην περίπτωση της ταινίας «Καποδίστριας», η αναφορά στον μινωικό πολιτισμό αποτελεί συνειδητή καλλιτεχνική επιλογή, που επιδιώκει να αναδείξει την πολιτισμική συνέχεια του ελληνισμού. Ταυτόχρονα, μας υπενθυμίζει ότι η ωραιοποίηση του παρελθόντος μπορεί να λειτουργήσει διδακτικά ή συναισθηματικά, αρκεί να γνωρίζουμε πού σταματά η ιστορική αλήθεια και πού ξεκινά η δημιουργική φαντασία.

Το άρθρο Καποδίστριας και ο Μινωικός Πολιτισμός: Αναχρονισμός ή Καλλιτεχνική Ελευθερία; εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.