Η Αδυναμία της Επαρκούς Τιμωρίας

ἐπειδὴ τοίνυν πάντα ποιοῦντες δίκην παρ᾽ αὐτῶν τὴν ἀξίαν οὐκ ἂν δύναισθε λαβεῖν, πῶς οὐκ αἰσχρὸν ὑμῖν καὶ ἡντινοῦν ἀπολιπεῖν, ἥντινά τις βούλοιτο παρὰ τούτων λαμβάνειν; πᾶν δ᾽ ἄν μοι δοκεῖ τολμῆσαι, ὅστις νυνὶ οὐχ ἑτέρων ὄντων τῶν δικαστῶν ἀλλ᾽ αὐτῶν τῶν κακῶς πεπονθότων, ἥκει ἀπολογησόμενος πρὸς αὐτοὺς τοὺς μάρτυρας τῆς τούτου πονηρίας: τοσοῦτον ἢ ὑμῶν καταπεφρόνηκεν ἢ ἑτέροις πεπίστευκεν.

Οι Υποστηρικτές και η Συγκάλυψη των Εγκλημάτων

ὧν ἀμφοτέρων ἄξιον ἐπιμεληθῆναι, ἐνθυμουμένους ὅτι οὔτ᾽ ἂν ἐκεῖνα ἐδύναντο ποιεῖν μὴ ἑτέρων συμπραττόντων οὔτ᾽ ἂν νῦν ἐπεχείρησαν ἐλθεῖν μὴ ὑπὸ τῶν αὐτοὺς οἰόμενοι σωθήσεσθαι, οἳ οὐ τούτοις ἥκουσι βοηθήσοντες, ἀλλὰ ἡγούμενοι πολλὴν ἄδειαν σφίσιν ἔσεσθαι τῶν τε πεπραγμένων καὶ τοῦ λοιποῦ ποιεῖν ὅ τι ἂν βούλωνται, εἰ τοὺς μεγίστων κακῶν αἰτίους λαβόντες ἀφήσετε.

ἀλλὰ καὶ τῶν συνερούντων αὐτοῖς ἄξιον θαυμάζειν, πότερον ὡς καλοὶ κἀγαθοὶ αἰτήσονται, τὴν αὑτῶν ἀρετὴν πλείονος ἀξίαν ἀποφαίνοντες τῆς τούτων πονηρίας: ἐβουλόμην μέντ᾽ ἂν αὐτοὺς οὕτω προθύμους εἶναι σῴζειν τὴν πόλιν, ὥσπερ οὗτοι ἀπολλύναι ἢ ὡς δεινοὶ λέγειν ἀπολογήσονται καὶ τὰ τούτων ἔργα πολλοῦ ἄξια ἀποφανοῦσιν. ἀλλ᾽ οὐχ ὑπὲρ ὑμῶν οὐδεὶς αὐτῶν οὐδὲ τὰ δίκαια πώποτε ἐπεχείρησεν εἰπεῖν.

Η Υποκρισία των Μαρτύρων Υπεράσπισης

ἀλλὰ τοὺς μάρτυρας ἄξιον ἰδεῖν, οἳ τούτοις μαρτυροῦντες αὑτῶν κατηγοροῦσι, σφόδρα ἐπιλήσμονας καὶ εὐήθεις νομίζοντες ὑμᾶς εἶναι, εἰ διὰ μὲν τοῦ ὑμετέρου πλήθους ἀδεῶς ἡγοῦνται τοὺς τριάκοντα σώσειν, διὰ δὲ Ἐρατοσθένην καὶ τοὺς συνάρχοντας αὐτοῦ δεινὸν ἦν καὶ τῶν τεθνεώτων ἐπ᾽ ἐκφορὰν ἐλθεῖν.

καίτοι οὗτοι μὲν σωθέντες πάλιν ἂν δύναιντο τὴν πόλιν ἀπολέσαι: ἐκεῖνοι δέ, οὓς οὗτοι ἀπώλεσαν, τελευτήσαντες τὸν βίον πέρας ἔχουσι τῆς παρὰ τῶν ἐχθρῶν τιμωρίας. οὐκ οὖν δεινὸν εἰ τῶν μὲν ἀδίκως τεθνεώτων οἱ φίλοι συναπώλλυντο, αὐτοῖς δὲ τοῖς τὴν πόλιν ἀπολέσασι δήπου ἐπ᾽ ἐκφορὰν πολλοὶ ἥξουσιν, ὁπότε βοηθεῖν τοσοῦτοι παρασκευάζονται;

Η Ευθύνη των Δικαστών

καὶ μὲν δὴ πολλῷ ῥᾷον ἡγοῦμαι εἶναι ὑπὲρ ὧν ὑμεῖς ἐπάσχετε ἀντειπεῖν, ἢ ὑπὲρ ὧν οὗτοι πεποιήκασιν ἀπολογήσασθαι. καίτοι λέγουσιν ὡς Ἐρατοσθένει ἐλάχιστα τῶν τριάκοντα κακὰ εἴργασται, καὶ διὰ τοῦτο αὐτὸν ἀξιοῦσι σωθῆναι: ὅτι δὲ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων πλεῖστα εἰς ὑμᾶς ἐξημάρτηκεν, οὐκ οἴονται χρῆναι αὐτὸν ἀπολέσθαι;

ὑμεῖς δὲ δείξατε ἥντινα γνώμην ἔχετε περὶ τῶν πραγμάτων. εἰ μὲν γὰρ τούτου καταψηφιεῖσθε, δῆλοι ἔσεσθε ὡς ὀργιζόμενοι τοῖς πεπραγμένοις: εἰ δὲ ἀποψηφιεῖσθε, ὀφθήσεσθε τῶν αὐτῶν ἔργων ἐπιθυμηταὶ τούτοις ὄντες, καὶ οὐχ ἕξετε λέγειν ὅτι τὰ ὑπὸ τῶν τριάκοντα προσταχθέντα ἐποιεῖτε: νυνὶ μὲν γὰρ οὐδεὶς ὑμᾶς ἀναγκάζει παρὰ τὴν ὑμετέραν γνώμην ψηφίζεσθαι. ὥστε συμβουλεύω μὴ τούτων ἀποψηφισαμένους ὑμῶν αὐτῶν καταψηφίσασθαι. μηδ᾽ οἴεσθε κρύβδην τὴν ψῆφον εἶναι φανερὰν γὰρ τῇ πόλει τὴν ὑμετέραν γνώμην ποιήσετε.

Έκκληση προς τους «Εξ Άστεως»

βούλομαι δὲ ὀλίγα ἑκατέρους ἀναμνήσας καταβαίνειν, τούς τε ἐξ ἄστεως καὶ τοὺς ἐκ Πειραιῶς, ἵνα τὰς ὑμῖν τούτων γεγενημένας συμφορὰς παραδείγματα ἔχοντες τὴν ψῆφον φέρητε. καὶ πρῶτον μὲν ὅσοι ἐξ ἄστεώς ἐστε, σκέψασθε ὅτι ὑπὸ τούτων οὕτω σφόδρα ἤρχεσθε, ὥστε ἀδελφοῖς καὶ ὑέσι καὶ πολίταις ἠναγκάζεσθε πολεμεῖν τοιοῦτον πόλεμον, ἐν ᾧ ἡττηθέντες μὲν τοῖς νικήσασι τὸ ἴσον ἔχετε, νικήσαντες δ᾽ ἂν τούτοις ἐδουλεύετε.

καὶ τοὺς ἰδίους οἴκους οὗτοι μὲν ἂν ἐκ τῶν πραγμάτων μεγάλους ἐκτήσαντο, ὑμεῖς δὲ διὰ τὸν πρὸς ἀλλήλους πόλεμον ἐλάττους ἔχετε: συνωφελεῖσθε μὲν γὰρ ὑμᾶς οὐκ ἠξίουν, συνδιαβάλλεσθαι δ᾽ ἠνάγκαζον, εἰς τοσοῦτον ὑπεροψίας ἐλθόντες ὥστε οὐ τῶν ἀγαθῶν κοινούμενοι πιστοὺς ὑμᾶς ἐκτῶντο, ἀλλὰ τῶν ὀνειδῶν μεταδιδόντες εὔνους ᾤοντο εἶναι. ἀνθ᾽ ὧν ὑμεῖς νῦν ἐν τῷ θαρραλέῳ ὄντες, καθ᾽ ὅσον δύνασθε, καὶ ὑπὲρ ὑμῶν αὐτῶν καὶ ὑπὲρ τῶν ἐκ Πειραιῶς τιμωρήσασθε, ἐνθυμηθέντες μὲν ὅτι ὑπὸ τούτων πονηροτάτων ὄντων ἤρχεσθε, ἐνθυμηθέντες δὲ ὅτι μετ᾽ ἀνδρῶν νῦν ἀρίστων πολιτεύεσθε καὶ τοῖς πολεμίοις μάχεσθε καὶ περὶ τῆς πόλεως βουλεύεσθε, ἀναμνησθέντες δὲ τῶν ἐπικούρων, οὓς οὗτοι φύλακας τῆς σφετέρας ἀρχῆς καὶ τῆς ὑμετέρας δουλείας εἰς τὴν ἀκρόπολιν κατέστησαν.

Έκκληση προς τους «Εκ Πειραιώς»

καὶ πρὸς ὑμᾶς μὲν ἔτι πολλῶν ὄντων εἰπεῖν τοσαῦτα λέγω. ὅσοι δ᾽ ἐκ Πειραιῶς ἐστε, πρῶτον μὲν τῶν ὅπλων ἀναμνήσθητε, ὅτι πολλὰς μάχας ἐν τῇ ἀλλοτρίᾳ μαχεσάμενοι οὐχ ὑπὸ τῶν πολεμίων ἀλλ᾽ ὑπὸ τούτων εἰρήνης οὔσης ἀφῃρέθητε τὰ ὅπλα, ἔπειθ᾽ ὅτι ἐξεκηρύχθητε μὲν ἐκ τῆς πόλεως, ἣν ὑμῖν οἱ πατέρες παρέδοσαν, φεύγοντας δὲ ὑμᾶς ἐκ τῶν πόλεων ἐξῃτοῦντο.

ἀνθ᾽ ὧν ὀργίσθητε μὲν ὥσπερ ὅτ᾽ ἐφεύγετε, ἀναμνήσθητε δὲ καὶ τῶν ἄλλων κακῶν ἃ πεπόνθατε ὑπ᾽ αὐτῶν, οἳ τοὺς μὲν ἐκ τῆς ἀγορᾶς τοὺς δ᾽ ἐκ τῶν ἱερῶν συναρπάζοντες βιαίως ἀπέκτειναν, τοὺς δὲ ἀπὸ τέκνων καὶ γονέων καὶ γυναικῶν ἀφέλκοντες φονέας αὑτῶν ἠνάγκασαν γενέσθαι καὶ οὐδὲ ταφῆς τῆς νομιζομένης εἴασαν τυχεῖν, ἡγούμενοι τὴν αὑτῶν ἀρχὴν βεβαιοτέραν εἶναι τῆς παρὰ τῶν θεῶν τιμωρίας.

Τα Δεινά των Επιζώντων και η Τελική Κρίση

ὅσοι δὲ τὸν θάνατον διέφυγον, πολλαχοῦ κινδυνεύσαντες καὶ εἰς πολλὰς πόλεις πλανηθέντες καὶ πανταχόθεν ἐκκηρυττόμενοι, ἐνδεεῖς ὄντες τῶν ἐπιτηδείων, οἱ μὲν ἐν πολεμίᾳ τῇ πατρίδι τοὺς παῖδας καταλιπόντες, οἱ δ᾽ ἐν ξένῃ γῇ, πολλῶν ἐναντιουμένων ἤλθετε εἰς τὸν Πειραιᾶ. πολλῶν δὲ καὶ μεγάλων κινδύνων ὑπαρξάντων ἄνδρες ἀγαθοὶ γενόμενοι τοὺς μὲν ἠλευθερώσατε, τοὺς δ᾽ εἰς τὴν πατρίδα κατηγάγετε.

εἰ δὲ ἐδυστυχήσατε καὶ τούτων ἡμάρτετε, αὐτοὶ μὲν ἂν δείσαντες ἐφεύγετε μὴ πάθητε τοιαῦτα οἷα καὶ πρότερον, καὶ οὔτ᾽ ἂν ἱερὰ οὔτε βωμοὶ ὑμᾶς ἀδικουμένους διὰ τοὺς τούτων τρόπους ὠφέλησαν, ἃ καὶ τοῖς ἀδικοῦσι σωτήρια γίγνεται: οἱ δὲ παῖδες ὑμῶν, ὅσοι μὲν ἐνθάδε ἦσαν, ὑπὸ τούτων ἂν ὑβρίζοντο, οἱ δ᾽ ἐπὶ ξένης μικρῶν ἂν ἕνεκα συμβολαίων ἐδούλευον ἐρημίᾳ τῶν ἐπικουρησόντων.

Επίλογος

ἀλλὰ γὰρ οὐ τὰ μέλλοντα ἔσεσθαι βούλομαι λέγειν, τὰ πραχθέντα ὑπὸ τούτων οὐ δυνάμενος εἰπεῖν. οὐδὲ γὰρ ἑνὸς κατηγόρου οὐδὲ δυοῖν ἔργον ἐστίν, ἀλλὰ πολλῶν. ὅμως δὲ τῆς ἐμῆς προθυμίας οὐδὲν ἐλλέλειπται, ὑπέρ τε τῶν ἱερῶν, ἃ οὗτοι τὰ μὲν ἀπέδοντο τὰ δ᾽ εἰσιόντες ἐμίαινον, ὑπέρ τε τῆς πόλεως, ἣν μικρὰν ἐποίουν, ὑπέρ τε τῶν νεωρίων, ἃ καθεῖλον, καὶ ὑπὲρ τῶν τεθνεώτων, οἷς ὑμεῖς, ἐπειδὴ ζῶσιν ἐπαμῦναι οὐκ ἐδύνασθε, ἀποθανοῦσι βοηθήσατε.

οἶμαι δ᾽ αὐτοὺς ἡμῶν τε ἀκροᾶσθαι καὶ ὑμᾶς εἴσεσθαι τὴν ψῆφον φέροντας, ἡγουμένους, ὅσοι μὲν ἂν τούτων ἀποψηφίσησθε, αὐτῶν θάνατον κατεψηφισμένους ἔσεσθαι, ὅσοι δ᾽ ἂν παρὰ τούτων δίκην λάβωσιν, ὑπὲρ αὐτῶν τιμωρίας πεποιημένους.

παύσομαι κατηγορῶν. ἀκηκόατε, ἑωράκατε, πεπόνθατε, ἔχετε: δικάζετε.

Γλωσσάρι

1. Δικανική Ορολογία & Κρίση

• δίκην λαμβάνω (παρά τινος): τιμωρώ κάποιον (κυριολεκτικά: παίρνω ικανοποίηση από κάποιον).
• καταψηφίζομαί (τινος): καταδικάζω (κάποιον). Στο κείμενο συναντάται στους τύπους καταψηφιεῖσθε (μέλλοντας) και κατεψηφισμένους ἔσεσθαι.
• ἀποψηφίζομαί (τινος): αθωώνω (κάποιον). Στο κείμενο: ἀποψηφιεῖσθε, ἀποψηφισαμένους.
• οἱ συνεροῦντες (μετοχή μέλλοντα του ρήματος συνηγορῶ): αυτοί που πρόκειται να μιλήσουν υπέρ τους, οι συνήγοροι υπεράσπισης.
• ἄδεια: ατιμωρησία, ασυλία, ασφάλεια.
• κρύβδην (επίρρημα): κρυφά, μυστικά (αναφέρεται στη μυστική ψηφοφορία).

2. Ουσιαστικά & Επίθετα

• ἡντινοῦν (αιτ. θηλ. της αντωνυμίας ὅστισοῦν): οποιαδήποτε (δίκη/τιμωρία).
• εὐήθης: ο αφελής, ο ανόητος, ο εύπιστος (στο κείμενο: εὐήθεις).
• ἐπιλήσμων: αυτός που ξεχνά εύκολα, ο αμνήμων (στο κείμενο: ἐπιλήσμονας).
• ἐκφορά: η μεταφορά του νεκρού στον τάφο, η κηδεία.
• ὑπεροψία: η αλαζονεία, η υπεροπτική συμπεριφορά.
• ἐπίκουροι: οι μισθοφόροι, οι φρουροί (εδώ εννοεί τη σπαρτιατική φρουρά που στήριζε τους Τριάκοντα).
• νεώρια: οι ναύσταθμοι, οι εγκαταστάσεις επισκευής και φύλαξης πλοίων.

3. Ρήματα & Εκφράσεις

• ἀπολιπεῖν (απαρέμφατο του ἀπολείπω): να παραλείψετε, να αφήσετε.
• κακῶς πεπονθότων (μετοχή παρακειμένου του πάσχω): αυτοί που έχουν υποφέρει, τα θύματα.
• καταπεφρόνηκεν (παρακείμενος του καταφρονέῶ): έχει περιφρονήσει.
• πεπίστευκεν (παρακείμενος του πιστεύω): έχει στηριχθεί, έχει εναποθέσει τις ελπίδες του (σε άλλους).
• συνδιαβάλλεσθαι (απαρέμφατο του συνδιαβάλλομαι): να γίνεστε συνένοχοι, να μοιράζεστε τη δυσφήμιση / τη ρετσινιά.
• ἐξῃτοῦντο (παρατατικός του ἐξαιτοῦμαι): ζητούσαν την έκδοσή σας (από άλλες πόλεις).
• ἐπαμῦναι (απαρέμφατο αορίστου του ἐπαμύνω): να βοηθήσετε, να συντρέξετε.

4. Ιστορικοί / Πολιτικοί Όροι

• οἱ ἐξ ἄστεως: Οι δημοκρατικοί πολίτες που παρέμειναν στην πόλη της Αθήνας (το “Άστυ”) κατά την περίοδο της τυραννίας των Τριάκοντα.
• οἱ ἐκ Πειραιῶς: Οι δημοκρατικοί που εξορίστηκαν, κατέφυγαν στον Πειραιά, οργανώθηκαν και τελικά ανέτρεψαν τους Τριάκοντα Τυράννους (με αρχηγό τον Θρασύβουλο).
• καλοὶ κἀγαθοί: Εδώ χρησιμοποιείται ειρωνικά. Παραδοσιακά σήμαινε τους “έντιμους και σωστούς” πολίτες, αλλά συχνά ήταν ο αυτοπροσδιορισμός των ολιγαρχικών.

Ανάλυση Ρητορικής Στρατηγικής

Στο συγκεκριμένο απόσπασμα (παράγραφοι 84-100), που αποτελεί τον επίλογο του λόγου «Κατά Ερατοσθένους», ο Λυσίας ξεδιπλώνει όλη τη ρητορική του δεινότητα. Ο στόχος του δεν είναι πλέον να αποδείξει την ενοχή του Ερατοσθένη –αυτό το έχει κάνει στο κύριο μέρος– αλλά να εξασφαλίσει την καταδίκη του, διεγείροντας το θυμό των δικαστών και αποκλείοντας κάθε περιθώριο επιείκειας.

Η ρητορική του στρατηγική βασίζεται σε πέντε κεντρικούς άξονες:

1. Διχοτόμηση και Ενοποίηση του Ακροατηρίου (Το ισχυρότερο επιχείρημα)

Ο Λυσίας γνωρίζει ότι το δικαστήριο αποτελείται από δύο ομάδες με διαφορετικά βιώματα κατά τον εμφύλιο: αυτούς που έμειναν στην πόλη («ἐξ ἄστεως») και αυτούς που εξορίστηκαν («ἐκ Πειραιῶς»). Η ιδιοφυής κίνησή του είναι ότι απευθύνεται ξεχωριστά στην κάθε ομάδα, όχι για να τις διχάσει, αλλά για να αποδείξει ότι και οι δύο υπήρξαν θύματα των Τριάκοντα:

• Προς τους «ἐξ ἄστεως»: Τους υπενθυμίζει ότι οι Τριάκοντα δεν τους θεώρησαν ποτέ πραγματικούς συμμάχους. Τους ανάγκασαν να πολεμήσουν αδέλφια και γιους, τους έκαναν συνενόχους στα εγκλήματα («συνδιαβάλλεσθαι δ᾽ ἠνάγκαζον») και θα τους υποδούλωναν αν νικούσαν.
• Προς τους «ἐκ Πειραιῶς»: Χτυπά τη χορδή της προσφυγιάς. Τους θυμίζει την αρπαγή των όπλων, τον διωγμό από την πατρίδα, τις δολοφονίες συγγενών και την αδυναμία να θάψουν τους νεκρούς τους. Συμπέρασμα: Ανεξάρτητα από το πού βρισκόταν ο κάθε δικαστής στον εμφύλιο, έχει προσωπικό λόγο να μισεί τον Ερατοσθένη.

2. Πρόληψη και Αναίρεση της Υπεράσπισης (Προκατάληψη)

Ο Λυσίας προλαβαίνει τα επιχειρήματα που πρόκειται να χρησιμοποιήσει η πλευρά του Ερατοσθένη (ή οι μάρτυρες υπεράσπισης) και τα αποδομεί:

• Το επιχείρημα του «μικρότερου κακού»: Οι συνήγοροι θα πουν ότι ο Ερατοσθένης έκανε τα λιγότερα εγκλήματα από τους Τριάκοντα. Ο Λυσίας αντιστρέφει τη λογική: Ακόμα και τα “λιγότερα” εγκλήματα ενός Τυράννου είναι απείρως περισσότερα από αυτά οποιουδήποτε άλλου Έλληνα. Άρα, αξίζει τον θάνατο.
• Επίθεση στο Ήθος των μαρτύρων: Στηλιτεύει την υποκρισία όσων θα έρθουν να υπερασπιστούν τον κατηγορούμενο, λέγοντας ότι, αν τον αθωώσουν, προσβάλλουν τους νεκρούς που οι Τριάκοντα δεν άφησαν καν να κηδευτούν.

3. Η Μεταβίβαση της Ευθύνης (Ο εκβιασμός της Συνείδησης)

Για να αποτρέψει κάθε πιθανότητα αθώωσης, ο ρήτορας ταυτίζει την ψήφο των δικαστών με την πολιτική τους ταυτότητα.

• Θέτει ένα αμείλικτο δίλημμα: Αν τον καταδικάσετε, δείχνετε την οργή σας για τα πεπραγμένα. Αν τον αθωώσετε, γίνεστε συνένοχοι («ὀφθήσεσθε τῶν αὐτῶν ἔργων ἐπιθυμηταὶ τούτοις ὄντες»).
• Τους υπενθυμίζει ότι τώρα είναι ελεύθεροι να ψηφίσουν. Αν αθωώσουν τον Ερατοσθένη, δεν θα μπορούν να δικαιολογηθούν ότι το έκαναν υπό το κράτος φόβου, όπως γινόταν επί Τυραννίας.

4. Επίκληση στο Συναίσθημα (Πάθος)

Ο λόγος βρίθει από συναισθηματικά φορτισμένες λέξεις και εικόνες. Η μνήμη είναι το κύριο εργαλείο του Λυσία. Χρησιμοποιεί επανειλημμένα προστακτικές όπως ἀναμνήσθητε (θυμηθείτε), σκέψασθε (σκεφτείτε), ἐνθυμηθέντες (βάζοντας στο μυαλό σας). Ξυπνά μνήμες ρημαγμένων σπιτιών, αταφικών νεκρών (ύψιστη ιεροσυλία για τους αρχαίους) και μολυσμένων ιερών, μετατρέποντας τη δίκη από νομική διαδικασία σε ιερή εκδίκηση.

5. Το Ρητορικό Κρεσέντο (Ο Επίλογος του Επιλόγου)

Το απόσπασμα κλείνει με μια από τις διασημότερες φράσεις της αρχαίας ελληνικής γραμματείας:

«ἀκηκόατε, ἑωράκατε, πεπόνθατε, ἔχετε: δικάζετε.» (Ακούσατε, είδατε, πάθατε, τον έχετε στα χέρια σας: δικάστε).

Από ρητορική άποψη, εδώ έχουμε:

• Ασύνδετο σχήμα: Απουσία συνδέσμων που δίνει ρυθμό, ταχύτητα και κοφτή, δραματική ένταση.
• Κλιμάκωση (Τετράκωλο): Περνάει από την ακοή (ακούσατε) στην όραση (είδατε), στο προσωπικό βίωμα (πάθατε) και καταλήγει στην απόλυτη κυριαρχία επί του θύτη (τον έχετε στα χέρια σας).
• Απότομη παύση: Μετά την ανάλυση των δεινών, ο ρήτορας σταματά απότομα, ρίχνοντας όλο το βάρος της απόφασης στους δικαστές.

Το άρθρο Λυσίας Κατά Ερατοσθένους (Μέρος 4ο) εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η Εισαγωγή στον Ρόλο του Θηραμένη

φέρε δὴ καὶ περὶ Θηραμένους ὡς ἂν δύνωμαι διὰ βραχυτάτων διδάξω. δέομαι δ᾽ ὑμῶν ἀκοῦσαι ὑπέρ τ᾽ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς πόλεως, καὶ μηδενὶ τοῦτο παραστῇ, ὡς Ἐρατοσθένους κινδυνεύοντος Θηραμένους κατηγορῶ. πυνθάνομαι γὰρ ταῦτα ἀπολογήσεσθαι αὐτόν, ὅτι ἐκείνῳ φίλος ἦν καὶ τῶν αὐτῶν ἔργων μετεῖχε. καίτοι σφόδρ᾽ ἂν αὐτὸν οἶμαι μετὰ Θεμιστοκλέους πολιτευόμενον προσποιεῖσθαι πράττειν ὅπως οἰκοδομηθήσεται τὰ τείχη, ὁπότε καὶ μετὰ Θηραμένους ὅπως καθαιρεθήσεται.

Η Σύγκριση της Δράσης του και η Εσφαλμένη Υπεράσπισή του

οὐ γάρ μοι δοκοῦσιν ἴσου ἄξιοι γεγενῆσθαι: ὁ μὲν γὰρ Λακεδαιμονίων ἀκόντων ᾠκοδόμησεν αὐτά, οὗτος δὲ τοὺς πολίτας ἐξαπατήσας καθεῖλε. περιέστηκεν οὖν τῇ πόλει τοὐναντίον ἢ ὡς εἰκὸς ἦν. ἄξιον μὲν γὰρ ἦν καὶ τοὺς φίλους τοὺς Θηραμένους προσαπολωλέναι, πλὴν εἴ τις ἐτύγχανεν ἐκείνῳ τἀναντία πράττων: νῦν δὲ ὁρῶ τάς τε ἀπολογίας εἰς ἐκεῖνον ἀναφερομένας, τούς τ᾽ ἐκείνῳ συνόντας τιμᾶσθαι πειρωμένους, ὥσπερ πολλῶν ἀγαθῶν αἰτίου ἀλλ᾽ οὐ μεγάλων κακῶν γεγενημένου.

Η Συμμετοχή του στην Ολιγαρχία των Τετρακοσίων

ὃς πρῶτον μὲν τῆς προτέρας ὀλιγαρχίας αἰτιώτατος ἐγένετο, πείσας ὑμᾶς τὴν ἐπὶ τῶν τετρακοσίων πολιτείαν ἑλέσθαι. καὶ ὁ μὲν πατὴρ αὐτοῦ τῶν προβούλων ὢν ταὔτ᾽ ἔπραττεν, αὐτὸς δὲ δοκῶν εὐνούστατος εἶναι τοῖς πράγμασι στρατηγὸς ὑπ᾽ αὐτῶν ᾑρέθη. καὶ ἕως μὲν ἐτιμᾶτο, πιστὸν ἑαυτὸν τῇ πόλει παρεῖχεν: ἐπειδὴ δὲ Πείσανδρον μὲν καὶ Κάλλαισχρον καὶ ἑτέρους ἑώρα προτέρους αὑτοῦ γιγνομένους, τὸ δὲ ὑμέτερον πλῆθος οὐκέτι βουλόμενον τούτων ἀκροᾶσθαι, τότ᾽ ἤδη διά τε τὸν πρὸς ἐκείνους φθόνον καὶ τὸ παρ᾽ ὑμῶν δέος μετέσχε τῶν Ἀριστοκράτους ἔργων.

Προδοσία Φίλων και Εξαπάτηση του Δήμου

βουλόμενος δὲ τῷ ὑμετέρῳ πλήθει δοκεῖν πιστὸς εἶναι Ἀντιφῶντα καὶ Ἀρχεπτόλεμον φιλτάτους ὄντας αὑτῷ κατηγορῶν ἀπέκτεινεν, εἰς τοσοῦτον δὲ κακίας ἦλθεν, ὥστε ἅμα μὲν διὰ τὴν πρὸς ἐκείνους πίστιν ὑμᾶς κατεδουλώσατο, διὰ δὲ τὴν πρὸς ὑμᾶς τοὺς φίλους ἀπώλεσε. τιμώμενος δὲ καὶ τῶν μεγίστων ἀξιούμενος, αὐτὸς ἐπαγγειλάμενος σώσειν τὴν πόλιν αὐτὸς ἀπώλεσε, φάσκων πρᾶγμα ηὑρηκέναι μέγα καὶ πολλοῦ ἄξιον.

Οι Ψευδείς Υποσχέσεις για Ειρήνη

ὑπέσχετο δὲ εἰρήνην ποιήσειν μήτε ὅμηρα δοὺς μήτε τὰ τείχη καθελὼν μήτε τὰς ναῦς παραδούς: ταῦτα δὲ εἰπεῖν μὲν οὐδενὶ ἠθέλησεν, ἐκέλευσε δὲ αὑτῷ πιστεύειν. ὑμεῖς δέ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, πραττούσης μὲν τῆς ἐν Ἀρείπάγῳ βουλῆς σωτήρια, ἀντιλεγόντων δὲ πολλῶν Θηραμένει, εἰδότες δὲ ὅτι οἱ μὲν ἄλλοι ἄνθρωποι τῶν πολεμίων ἕνεκα τἀπόρρητα ποιοῦνται, ἐκεῖνος δ᾽ ἐν τοῖς αὑτοῦ πολίταις οὐκ ἠθέλησεν εἰπεῖν ταῦθ᾽ ἃ πρὸς τοὺς πολεμίους ἔμελλεν ἐρεῖν, ὅμως ἐπετρέψατε αὐτῷ πατρίδα καὶ παῖδας καὶ γυναῖκας καὶ ὑμᾶς αὐτούς.

Η Πραγματική Πρόθεση: Καταστροφή των Τειχών και της Δημοκρατίας

ὁ δὲ ὧν μὲν ὑπέσχετο οὐδὲν ἔπραξεν, οὕτως δὲ ἐνετεθύμητο ὡς χρὴ μικρὰν καὶ ἀσθενῆ γενέσθαι τὴν πόλιν, ὥστε περὶ ὧν οὐδεὶς πώποτε οὔτε τῶν πολεμίων ἐμνήσθη οὔτε τῶν πολιτῶν ἤλπισε, ταῦθ᾽ ὑμᾶς ἔπεισε πρᾶξαι, οὐχ ὑπὸ Λακεδαιμονίων ἀναγκαζόμενος, ἀλλ᾽ αὐτὸς ἐκείνοις ἐπαγγελλόμενος, τοῦ τε Πειραιῶς τὰ τείχη περιελεῖν καὶ τὴν ὑπάρχουσαν πολιτείαν καταλῦσαι, εὖ εἰδὼς ὅτι, εἰ μὴ πασῶν τῶν ἐλπίδων ἀποστερηθήσεσθε, ταχεῖαν παρ᾽ αὐτοῦ τὴν τιμωρίαν κομιεῖσθε.

Η Ενορχήστρωση της Εκκλησίας υπό την Παρουσία του Λυσάνδρου

καὶ τὸ τελευταῖον, ὦ ἄνδρες δικασταί, οὐ πρότερον εἴασε τὴν ἐκκλησίαν γενέσθαι, ἕως ὁ λεγόμενος ὑπ᾽ ἐκείνων καιρὸς ἐπιμελῶς ὑπ᾽ αὐτοῦ ἐτηρήθη, καὶ μετεπέμψατο μὲν τὰς μετὰ Λυσάνδρου ναῦς ἐκ Σάμου, ἐπεδήμησε δὲ τὸ τῶν πολεμίων στρατόπεδον. τότε δὲ τούτων ὑπαρχόντων, καὶ παρόντος Λυσάνδρου καὶ Φιλοχάρους καὶ Μιλτιάδου, περὶ τῆς πολιτείας τὴν ἐκκλησίαν ἐποίουν, ἵνα μήτε ῥήτωρ αὐτοῖς μηδεὶς ἐναντιοῖτο μηδὲ διαπειλοῖτο ὑμεῖς τε μὴ τὰ τῆ πόλει συμφέροντα ἕλοισθε, ἀλλὰ τἀκείνοις δοκοῦντα ψηφίσαισθε.

Η Πρόταση για τους Τριάκοντα Τυράννους

ἀναστὰς δὲ Θηραμένης ἐκέλευσεν ὑμᾶς τριάκοντα ἀνδράσιν ἐπιτρέψαι τὴν πόλιν καὶ τῇ πολιτεία χρῆσθαι ἣν Δρακοντίδης ἀπέφαινεν. ὑμεῖς δ᾽ ὅμως καὶ οὕτω διακείμενοι ἐθορυβεῖτε ὡς οὐ ποιήσοντες ταῦτα: ἐγιγνώσκετε γὰρ ὅτι περὶ δουλείας καὶ ἐλευθερίας ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρα ἠκκλησιάζετε. θηραμένης δέ, ὦ ἄνδρες δικασταί, καὶ τούτων ὑμᾶς αὐτοὺς μάρτυρας παρέξομαι εἶπεν ὅτι οὐδὲν αὐτῷ μέλοι τοῦ ὑμετέρου θορύβου, ἐπειδὴ πολλοὺς μὲν Ἀθηναίων εἰδείη τοὺς τὰ ὅμοια πράττοντας αὑτῷ, δοκοῦντα δὲ Λυσάνδρῳ καὶ Λακεδαιμονίοις λέγοι.

Οι Απειλές και η Επιβολή της Ολιγαρχίας

μετ᾽ ἐκεῖνον δὲ Λύσανδρος ἀναστὰς ἄλλα τε πολλὰ εἶπε καὶ ὅτι παρασπόνδους ὑμᾶς ἔχοι, καὶ ὅτι οὐ περὶ πολιτείας ὑμῖν ἔσται ἀλλὰ περὶ σωτηρίας, εἰ μὴ ποιήσεθ᾽ ἃ Θηραμένης κελεύει. τῶν δ᾽ ἐν τῇ ἐκκλησία ὅσοι ἄνδρες ἀγαθοὶ ἦσαν, γνόντες τὴν παρασκευὴν καὶ τὴν ἀνάγκην, οἱ μὲν αὐτοῦ μένοντες ἡσυχίαν ἦγον, οἱ δὲ ᾤχοντο ἀπιόντες, τοῦτο γοῦν σφίσιν αὐτοῖς συνειδότες, ὅτι οὐδὲν κακὸν τῇ πόλει ἐψηφίσαντο: ὀλίγοι δέ τινες καὶ πονηροὶ καὶ κακῶς βουλευόμενοι τὰ προσταχθέντα ἐχειροτόνησαν. παρήγγελτο γὰρ αὐτοῖς δέκα μὲν οὓς Θηραμένης ἀπέδειξε χειροτονῆσαι, δέκα δὲ οὓς οἱ καθεστηκότες ἔφοροι κελεύοιεν, δέκα δ᾽ ἐκ τῶν παρόντων: οὕτω γὰρ τὴν ὑμετέραν ἀσθένειαν ἑώρων καὶ τὴν αὑτῶν δύναμιν ἠπίσταντο, ὥστε πρότερον ᾔδεσαν τὰ μέλλοντα ἐν τῇ ἐκκλησία πραχθήσεσθαι. ταῦτα δὲ οὐκ ἐμοὶ δεῖ πιστεῦσαι, ἀλλὰ ἐκείνῳ: πάντα γὰρ τὰ ὑπ᾽ ἐμοῦ εἰρημένα ἐν τῇ βουλῇ ἀπολογούμενος ἔλεγεν, ὀνειδίζων μὲν τοῖς φεύγουσιν, ὅτι δι᾽ αὑτὸν κατέλθοιεν, οὐδὲν φροντιζόντων Λακεδαιμονίων, ὀνειδίζων δὲ τοῖς τῆς πολιτείας μετέχουσιν, ὅτι πάντων τῶν πεπραγμένων τοῖς εἰρημένοις τρόποις ὑπ᾽ ἐμοῦ αὐτὸς αἴτιος γεγενημένος τοιούτων τυγχάνοι, πολλὰς πίστεις αὐτοῖς ἔργῳ δεδωκὼς καὶ παρ᾽ ἐκείνων ὅρκους εἰληφώς.

Απολογισμός Εγκλημάτων και Μετάβαση στον Ερατοσθένη

καὶ τοσούτων καὶ ἑτέρων κακῶν καὶ αἰσχρῶν καὶ πάλαι καὶ νεωστὶ καὶ μικρῶν καὶ μεγάλων αἰτίου γεγενημένου τολμήσουσιν αὑτοὺς φίλους ὄντας ἀποφαίνειν, οὐχ ὑπὲρ ὑμῶν ἀποθανόντος Θηραμένους ἀλλ᾽ ὑπὲρ τῆς αὑτοῦ πονηρίας, καὶ δικαίως μὲν ἐν ὀλιγαρχίᾳ δίκην δόντος ἤδη γὰρ αὐτὴν κατέλυσε, δικαίως δ᾽ ἂν ἐν δημοκρατίᾳ: δὶς γὰρ ὑμᾶς κατεδουλώσατο, τῶν μὲν παρόντων καταφρονῶν, τῶν δὲ ἀπόντων ἐπιθυμῶν, καὶ τῷ καλλίστῳ ὀνόματι χρώμενος δεινοτάτων ἔργων διδάσκαλος καταστάς περὶ μὲν τοίνυν Θηραμένους ἱκανά μοί ἐστι τὰ κατηγορημένα: ἥκει δ᾽ ὑμῖν ἐκεῖνος ὁ καιρός, ἐν ᾧ δεῖ συγγνώμην καὶ ἔλεον μὴ εἶναι ἐν ταῖς ὑμετέραις γνώμαις, ἀλλὰ παρὰ Ἐρατοσθένους καὶ τῶν τούτου συναρχόντων δίκην λαβεῖν, μηδὲ μαχομένους μὲν κρείττους εἶναι τῶν πολεμίων, ψηφιζομένους δὲ ἥττους τῶν ἐχθρῶν.

Έκκληση για Δίκαιη αλλά Αυστηρή Κρίση

μηδ᾽ ὧν φασι μέλλειν πράξειν πλείω χάριν αὐτοῖς ἴστε, ἢ ὧν ἐποίησαν ὀργίζεσθε: μηδ᾽ ἀποῦσι μὲν τοῖς τριάκοντα ἐπιβουλεύετε, παρόντας δ᾽ ἀφῆτε: μηδὲ τῆς τύχης, ἣ τούτους παρέδωκε τῇ πόλει, κάκιον ὑμῖν αὐτοῖς βοηθήσητε. κατηγόρηται δὴ Ἐρατοσθένους καὶ τῶν τούτου φίλων, οἷς τὰς ἀπολογίας ἀνοίσει καὶ μεθ᾽ ὧν αὐτῷ ταῦτα πέπρακται. ὁ μέντοι ἀγὼν οὐκ ἐξ ἴσου τῇ πόλει καὶ Ἐρατοσθένει: οὗτος μὲν γὰρ κατήγορος καὶ δικαστὴς αὑτὸς ἦν τῶν κρινομένων, ἡμεῖς δὲ νυνὶ εἰς κατηγορίαν καὶ ἀπολογίαν καθέσταμεν. καὶ οὗτοι μὲν τοὺς οὐδὲν ἀδικοῦντας ἀκρίτους ἀπέκτειναν, ὑμεῖς δὲ τοὺς ἀπολέσαντας τὴν πόλιν κατὰ τὸν νόμον ἀξιοῦτε κρίνειν, παρ᾽ ὧν οὐδ᾽ ἂν παρανόμως βουλόμενοι δίκην λαμβάνειν ἀξίαν τῶν ἀδικημάτων ὧν τὴν πόλιν ἠδικήκασι λάβοιτε. τί γὰρ ἂν παθόντες δίκην τὴν ἀξίαν εἴησαν τῶν ἔργων δεδωκότες; πότερον εἰ αὐτοὺς ἀποκτείναιτε καὶ τοὺς παῖδας αὐτῶν, ἱκανὴν ἂν τοῦ φόνου δίκην λάβοιμεν, ὧν οὗτοι πατέρας καὶ ὑεῖς καὶ ἀδελφοὺς ἀκρίτους ἀπέκτειναν; ἀλλὰ εἰ τὰ χρήματα τὰ φανερὰ δημεύσαιτε, καλῶς ἂν ἔχοι ἢ τῇ πόλει, ἧς οὗτοι πολλὰ εἰλήφασιν, ἢ τοῖς ἰδιώταις, ὧν τὰς οἰκίας ἐξεπόρθησαν;

Γλωσσάρι (Αρχαία Ελληνικά – Νέα Ελληνικά)

• ἀκόντων (επίθετο ἄκων, ἄκουσα, ἆκον): χωρίς τη θέλησή τους, παρά τη γνώμη τους (εδώ: Λακεδαιμονίων ἀκόντων = παρά τη θέληση των Σπαρτιατών).
• ἀναφέρω: (στο συγκεκριμένο χωρίο) στηρίζω, αποδίδω, μεταθέτω την ευθύνη (τάς τε ἀπολογίας εἰς ἐκεῖνον ἀναφερομένας = οι απολογίες τους στηρίζονται σε αυτόν).
• ἀποδείκνυμι: υποδεικνύω, ορίζω (οὓς Θηραμένης ἀπέδειξε = αυτούς που υπέδειξε/διάλεξε ο Θηραμένης).
• δέος (το): φόβος (τὸ παρ᾽ ὑμῶν δέος = ο φόβος για εσάς).
• δημεύω: κατάσχω υπέρ του δημοσίου, κάνω κάτι κρατική περιουσία (τὰ χρήματα τὰ φανερὰ δημεύσαιτε).
• ἐκπορθέω-ῶ: λεηλατώ, καταστρέφω εντελώς (ὧν τὰς οἰκίας ἐξεπόρθησαν = των οποίων τα σπίτια λεηλάτησαν).
• ἐναντιόομαι-οῦμαι: εναντιώνομαι, φέρνω αντίρρηση.
• ἐνθυμέομαι-οῦμαι: βάζω με τον νου μου, σκέφτομαι (οὕτως δὲ ἐνετεθύμητο = τόσο πολύ το είχε βάλει σκοπό).
• ἐπαγγέλλομαι: υπόσχομαι αυθόρμητα (αὐτὸς ἐπαγγειλάμενος).
• ἐπιδημέω-ῶ: βρίσκομαι στην πόλη, διαμένω (εδώ: ἐπεδήμησε δὲ τὸ τῶν πολεμίων στρατόπεδον = στρατοπέδευσε κοντά στην πόλη ο εχθρικός στρατός).
• καθαιρέω-ῶ: γκρεμίζω, κατεδαφίζω (ὅπως καθαιρεθήσεται τὰ τείχη = για το πώς θα γκρεμιστούν τα τείχη).
• καταδουλόω-ῶ: υποδουλώνω (ὑμᾶς κατεδουλώσατο).
• μεταπέμπομαι: στέλνω να φέρουν κάποιον ή κάτι, προσκαλώ (μετεπέμψατο τὰς ναῦς = έστειλε να φέρουν τα πλοία).
• παράσπονδος, -ον (επίθετο): αυτός που παραβιάζει τις συνθήκες/τις συμφωνίες (παρασπόνδους ὑμᾶς ἔχοι = σας έχει στο χέρι ως παραβάτες των συνθηκών).
• παρίσταταί μοι: μου έρχεται στο μυαλό, σχηματίζω την εντύπωση (μηδενὶ τοῦτο παραστῇ = ας μη νομίσει κανείς αυτό το πράγμα).
• προσαπόλλυμαι: καταστρέφομαι επιπλέον / θανατώνομαι μαζί με κάποιον άλλον (προσαπολωλέναι).
• προσποιέομαι-οῦμαι: προσποιούμαι, παριστάνω.
• τἀπόρρητα (τὰ ἀπόρρητα): τα μυστικά, όσα δεν πρέπει να ειπωθούν.
• φέρε δὴ: άγε λοιπόν, εμπρός λοιπόν (προτρεπτική έκφραση με την οποία ξεκινά το απόσπασμα).
• χειροτονέω-ῶ: εκλέγω με ανάταση του χεριού, ψηφίζω (τὰ προσταχθέντα ἐχειροτόνησαν = ψήφισαν όσα τους διατάχθηκαν).

Ανάλυση Ρητορικής Στρατηγικής

Η ρητορική στρατηγική του Λυσία στο συγκεκριμένο απόσπασμα από τον λόγο «Κατὰ Ἐρατοσθένους» είναι ένα αριστούργημα δικανικής τακτικής. Ο Λυσίας δεν επιτίθεται απλώς στον κατηγορούμενο (Ερατοσθένη), αλλά στρέφει τα πυρά του σε ένα πρόσωπο που έχει ήδη πεθάνει: τον Θηραμένη.

Ας αναλύσουμε τους βασικούς άξονες αυτής της στρατηγικής:

1. Η Τεχνική της Προκατάληψης (Προκατάληψις)

Αυτός είναι ο πυρήνας της στρατηγικής του σε αυτό το τμήμα. Ο Λυσίας γνωρίζει (ή εικάζει βάσιμα) την υπερασπιστική γραμμή του Ερατοσθένους: «Ήμουν φίλος του Θηραμένη και ακολουθούσα τη δική του μετριοπαθή πολιτική».

• Η κίνηση ματ: Αντί να περιμένει τον Ερατοσθένη να το πει, το αναφέρει πρώτος ο Λυσίας και το αποδομεί. Καταστρέφοντας το «άλλοθι» (τον Θηραμένη), καταστρέφει αυτόματα και τον κατηγορούμενο.
• Το επιχείρημα: Αφού ο Θηραμένης ήταν προδότης και τύραννος, το να δηλώνεις φίλος του δεν αποτελεί ελαφρυντικό, αλλά επιβαρυντικό στοιχείο (ομολογία συνενοχής).

2. Χρήση Ισχυρών Αντιθέσεων (Αντίθεσις)

Ο Λυσίας χρησιμοποιεί συνεχώς το σχήμα της αντίθεσης για να εντείνει την αγανάκτηση των δικαστών:

• Θεμιστοκλής εναντίον Θηραμένη: Συγκρίνει τον εθνικό ήρωα που έχτισε τα τείχη παρά τη θέληση των Σπαρτιατών, με τον Θηραμένη που τα γκρέμισε εξαπατώντας τους ίδιους τους Αθηναίους.
• Δημοκρατικό Δικαστήριο εναντίον Τριάκοντα Τυράννων: Τονίζει τη διαφορά ήθους. Οι Τριάκοντα σκότωναν αθώους χωρίς δίκη (ἀκρίτους), ενώ τώρα οι δημοκρατικοί Αθηναίοι δικάζουν τους ενόχους νόμιμα και δίκαια (κατὰ τὸν νόμον ἀξιοῦτε κρίνειν).

3. Συστηματική Διαβολή και Αποδόμηση (Ηθοποιία)

Ο Λυσίας φιλοτεχνεί το πορτρέτο του Θηραμένη με τα πιο μελανά χρώματα, αποδομώντας τον μύθο του «μετριοπαθούς» πολιτικού:

• Προδότης των φίλων του: Αναφέρει πώς πρόδωσε τον Αντιφώντα και τον Αρχεπτόλεμο για να φανεί αρεστός στον δήμο.
• Εκβιαστής και υποκριτής: Περιγράφει πώς κράτησε μυστικούς τους όρους ειρήνης με τη Σπάρτη και οδήγησε την πόλη στην απόλυτη εξαθλίωση για να εκβιάσει την παράδοσή της στους δικούς του όρους.
• Ενορχηστρωτής της τυραννίας: Παρουσιάζει τον Θηραμένη να συνεργάζεται ανοιχτά με τον Σπαρτιάτη Λύσανδρο μέσα στην Εκκλησία του Δήμου, απειλώντας τους Αθηναίους ώστε να ψηφίσουν την ολιγαρχία.

4. Επίκληση στο Συναίσθημα (Πάθος)

Ο ρήτορας ξύνει πρόσφατες πληγές. Απευθυνόμενος στους δικαστές, υπενθυμίζει:

• Την ταπείνωση της Αθήνας (γκρέμισμα τειχών, παράδοση στόλου).
• Το κλίμα τρόμου στην Εκκλησία του Δήμου με την παρουσία του εχθρικού στρατού.
• Τους φόνους των συγγενών τους («ὧν οὗτοι πατέρας καὶ ὑεῖς καὶ ἀδελφοὺς ἀκρίτους ἀπέκτειναν»).

5. Το Ρητορικό Ερώτημα και το «Αδύνατον» της Τιμωρίας

Στο τέλος του αποσπάσματος, ο Λυσίας κορυφώνει τον λόγο του με ένα πανίσχυρο λογικό και συναισθηματικό επιχείρημα: Τα εγκλήματά τους είναι τόσο μεγάλα, που καμία τιμωρία δεν είναι αρκετή. Ακόμη κι αν τους σκοτώσουν, ακόμη κι αν δημεύσουν την περιουσία τους, δεν μπορούν να φέρουν πίσω τους νεκρούς ούτε να ξεπληρώσουν το κακό που έκαναν στην πόλη. Αυτό το ρητορικό τέχνασμα αποσκοπεί στο να αποκλείσει κάθε σκέψη επιείκειας από τους δικαστές.

Το άρθρο Λυσίας Κατά Ερατοσθένους (Μέρος 3ο) εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η Ομολογία της Σύλληψης του Πολεμάρχου

τοῦτο μέντοι οὐ φεύγω, ἀλλ᾽ ὁμολογῶ σοι, εἰ βούλει, ἀντειπεῖν. θαυμάζω δὲ τί ἄν ποτ᾽ ἐποίησας συνειπών, ὁπότε ἀντειπεῖν φάσκων ἀπέκτεινας Πολέμαρχον. φέρε δή, τί ἄν, εἰ καὶ ἀδελφοὶ ὄντες ἐτύχετε αὐτοῦ ἢ καὶ ὑεῖς; ἀπεψηφίσασθε; δεῖ γάρ, ὦ ἄνδρες δικασταί, Ἐρατοσθένην δυοῖν θάτερον ἀποδεῖξαι, ἢ ὡς οὐκ ἀπήγαγεν αὐτόν, ἢ ὡς δικαίως τοῦτ᾽ ἔπραξεν. οὗτος δὲ ὡμολόγηκεν ἀδίκως συλλαβεῖν, ὥστε ῥᾳδίαν ὑμῖν τὴν διαψήφισιν περὶ αὑτοῦ πεποίηκε.

Το Μήνυμα της Δίκης προς τους Πολίτες και τους Ξένους

καὶ μὲν δὴ πολλοὶ καὶ τῶν ἀστῶν καὶ τῶν ξένων ἥκουσιν εἰσόμενοι τίνα γνώμην περὶ τούτων ἕξετε. ὧν οἱ μὲν ὑμέτεροι ὄντες πολῖται μαθόντες ἀπίασιν ὅτι ἢ δίκην δώσουσιν ὧν ἂν ἐξαμάρτωσιν, ἢ πράξαντες μὲν ὧν ἐφίενται τύραννοι τῆς πόλεως ἔσονται, δυστυχήσαντες δὲ τὸ ἴσον ὑμῖν ἕξουσιν: ὅσοι δὲ ξένοι ἐπιδημοῦσιν, εἴσονται πότερον ἀδίκως τοὺς τριάκοντα ἐκκηρύττουσιν ἐκ τῶν πόλεων ἢ δικαίως. εἰ γὰρ δὴ αὐτοὶ οἱ κακῶς πεπονθότες λαβόντες ἀφήσουσιν, ἦ που σφᾶς γ᾽ αὐτοὺς ἡγήσονται περιέργους ὑπὲρ ὑμῶν τηρουμένους.

Η Σύγκριση με τους Στρατηγούς των Αργινουσών

οὐκ οὖν δεινὸν εἰ τοὺς μὲν στρατηγούς, οἳ ἐνίκων ναυμαχοῦντες, ὅτε διὰ χειμῶνα οὐχ οἷοί τ᾽ ἔφασαν εἶναι τοὺς ἐκ τῆς θαλάττης ἀνελέσθαι, θανάτῳ ἐζημιώσατε, ἡγούμενοι χρῆναι τῇ τῶν τεθνεώτων ἀρετῇ παρ᾽ ἐκείνων δίκην λαβεῖν, τούτους δέ, οἳ ἰδιῶται μὲν ὄντες καθ᾽ ὅσον ἐδύναντο ἐποίησαν ἡττηθῆναι ναυμαχοῦντας, ἐπειδὴ δὲ εἰς τὴν ἀρχὴν κατέστησαν, ὁμολογοῦσιν ἑκόντες πολλοὺς τῶν πολιτῶν ἀκρίτους ἀποκτιννύναι, οὐκ ἄρα χρὴ αὐτοὺς καὶ τοὺς παῖδας ὑφ᾽ ὑμῶν ταῖς ἐσχάταις ζημίαις κολάζεσθαι;

Η Ανεπάρκεια της Θανατικής Ποινής για τα Εγκλήματά τους

ἐγὼ τοίνυν, ὦ ἄνδρες δικασταί, ἠξίουν ἱκανὰ εἶναι τὰ κατηγορημένα: μέχρι γὰρ τούτου νομίζω χρῆναι κατηγορεῖν, ἕως ἂν θανάτου δόξῃ τῷ φεύγοντι ἄξια εἰργάσθαι. ταύτην γὰρ ἐσχάτην δίκην δυνάμεθα παρ᾽ αὐτῶν λαβεῖν. ὥστ᾽ οὐκ οἶδ᾽ ὅ τι δεῖ πολλὰ κατηγορεῖν τοιούτων ἀνδρῶν, οἳ οὐδ᾽ ὑπὲρ ἑνὸς ἑκάστου τῶν πεπραγμένων δὶς ἀποθανόντες δίκην δοῦναι δύναιντ᾽ ἂν ἀξίαν.

Αναίρεση των Ισχυρισμών περί Προσφοράς στην Πόλη

οὐ γὰρ δὴ οὐδὲ τοῦτο αὐτῷ προσήκει ποιῆσαι, ὅπερ ἐν τῇδε τῇ πόλει εἰθισμένον ἐστί, πρὸς μὲν τὰ κατηγορημένα μηδὲν ἀπολογεῖσθαι, περὶ δὲ σφῶν αὐτῶν ἕτερα λέγοντες ἐνίοτε ἐξαπατῶσιν, ὑμῖν ἀποδεικνύντες ὡς στρατιῶται ἀγαθοί εἰσιν, ἢ ὡς πολλὰς τῶν πολεμίων ναῦς ἔλαβον τριηραρχήσαντες, ἢ πόλεις πολεμίας οὔσας φίλας ἐποίησαν: ἐπεὶ κελεύετε αὐτὸν ἀποδεῖξαι ὅπου τοσούτους τῶν πολεμίων ἀπέκτειναν ὅσους τῶν πολιτῶν, ἢ ναῦς ὅπου τοσαύτας ἕσας αὐτοὶ παρέδοσαν, ἢ πόλιν ἥντινα τοιαύτην προσεκτήσαντο οἵαν τὴν ὑμετέραν κατεδουλώσαντο. ἀλλὰ γὰρ ὅπλα τῶν πολεμίων τοσαῦτα ἐσκύλευσαν ὅσα περ ὑμῶν ἀφείλοντο, ἀλλὰ τείχη τοιαῦτα εἷλον οἷα τῆς ἑαυτῶν πατρίδος κατέσκαψαν; οἵτινες καὶ τὰ περὶ τὴν Ἀττικὴν φρούρια καθεῖλον, καὶ ὑμῖν ἐδήλωσαν ὅτι οὐδὲ τὸν Πειραιᾶ Λακεδαιμονίων προσταττόντων περιεῖλον, ἀλλ᾽ ὅτι ἑαυτοῖς τὴν ἀρχὴν οὕτω βεβαιοτέραν ἐνόμιζον εἶναι. πολλάκις οὖν ἐθαύμασα τῆς τόλμης τῶν λεγόντων ὑπὲρ αὐτοῦ, πλὴν ὅταν ἐνθυμηθῶ ὅτι τῶν αὐτῶν ἐστιν αὐτούς τε πάντα τὰ κακὰ ἐργάζεσθαι καὶ τοὺς τοιούτους ἐπαινεῖν.

Το Ολιγαρχικό Παρελθόν του Ερατοσθένη (Εποχή των Τετρακοσίων)

οὐ γὰρ νῦν πρῶτον τῷ ὑμετέρῳ πλήθει τὰ ἐναντία ἔπραξεν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν τετρακοσίων ἐν τῷ στρατοπέδῳ ὀλιγαρχίαν καθιστὰς ἔφευγεν ἐξ Ἑλλησπόντου τριήραρχος καταλιπὼν τὴν ναῦν, μετὰ Ἰατροκλέους καὶ ἑτέρων, ὧν τὰ ὀνόματα οὐδὲν δέομαι λέγειν. ἀφικόμενος δὲ δεῦρο τἀναντία τοῖς βουλομένοις δημοκρατίαν εἶναι ἔπραττε. καὶ τούτων μάρτυρας ὑμῖν παρέξομαι.

Ο Ρόλος του ως «Έφορος» πριν από τους Τριάκοντα

τὸν μὲν τοίνυν μεταξὺ βίον αὐτοῦ παρήσω: ἐπειδὴ δὲ ἡ ναυμαχία καὶ ἡ συμφορὰ τῇ πόλει ἐγένετο, δημοκρατίας ἔτι οὔσης, ὅθεν τῆς στάσεως ἦρξαν, πέντε ἄνδρες ἔφοροι κατέστησαν ὑπὸ τῶν καλουμένων ἑταίρων, συναγωγεῖς μὲν τῶν πολιτῶν ἄρχοντες δὲ τῶν συνωμοτῶν, ἐναντία δὲ τῷ ὑμετέρῳ πλήθει πράττοντες: ὧν Ἐρατοσθένης καὶ Κριτίας ἦσαν. οὗτοι δὲ φυλάρχους τε ἐπὶ τὰς φυλὰς κατέστησαν, καὶ ὅ τι δέοι χειροτονεῖσθαι καὶ οὕστινας χρείη ἄρχειν παρήγγελλον, καὶ εἴ τι ἄλλο πράττειν βούλοιντο, κύριοι ἦσαν: οὕτως οὐχ ὑπὸ τῶν πολεμίων μόνον ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τούτων πολιτῶν ὄντων ἐπεβουλεύεσθε ὅπως μήτ᾽ ἀγαθὸν μηδὲν ψηφιεῖσθε πολλῶν τε ἐνδεεῖς ἔσεσθε. τοῦτο γὰρ καλῶς ἠπίσταντο, ὅτι ἄλλως μὲν οὐχ οἷοί τε ἔσονται περιγενέσθαι, κακῶς δὲ πραττόντων δυνήσονται: καὶ ὑμᾶς ἡγοῦντο τῶν παρόντων κακῶν ἐπιθυμοῦντας ἀπαλλαγῆναι περὶ τῶν μελλόντων οὐκ ἐνθυμήσεσθαι. ὡς τοίνυν τῶν ἐφόρων ἐγένετο, μάρτυρας ὑμῖν παρέξομαι, οὐ τοὺς τότε συμπράττοντας οὐ γὰρ ἂν δυναίμην, ἀλλὰ τοὺς αὐτοῦ Ἐρατοσθένους ἀκούσαντας. καίτοι εἰ ἐσωφρόνουν κατεμαρτύρουν ἂν αὐτῶν, καὶ τοὺς διδασκάλους τῶν σφετέρων ἁμαρτημάτων σφόδρ᾽ ἂν ἐκόλαζον, καὶ τοὺς ὅρκους, εἰ ἐσωφρόνουν, οὐκ ἂν ἐπὶ μὲν τοῖς τῶν πολιτῶν κακοῖς πιστοὺς ἐνόμιζον, ἐπὶ δὲ τοῖς τῆς πόλεως ἀγαθοῖς ῥᾳδίως παρέβαινον: πρὸς μὲν οὖν τούτους τοσαῦτα λέγω, τοὺς δὲ μάρτυράς μοι κάλει. καὶ ὑμεῖς ἀνάβητε. τῶν μὲν μαρτύρων ἀκηκόατε.

Η Αδράνεια απέναντι στα Εγκλήματα των Τριάκοντα

τὸ δὲ τελευταῖον εἰς τὴν ἀρχὴν καταστὰς ἀγαθοῦ μὲν οὐδενὸς μετέσχεν, ἄλλων δὲ πολλῶν. καίτοι εἴπερ ἦν ἀνὴρ ἀγαθός, ἐχρῆν αὐτὸν πρῶτον μὲν μὴ παρανόμως ἄρχειν, ἔπειτα τῇ βουλῇ μηνυτὴν γίγνεσθαι περὶ τῶν εἰσαγγελιῶν ἁπασῶν, ὅτι ψευδεῖς εἶεν, καὶ Βάτραχος καὶ Αἰσχυλίδης οὐ τἀληθῆ μηνύουσιν, ἀλλὰ τὰ ὑπὸ τῶν τριάκοντα πλασθέντα εἰσαγγέλλουσι, συγκείμενα ἐπὶ τῇ τῶν πολιτῶν βλάβῃ. καὶ μὲν δή, ὦ ἄνδρες δικασταί, ὅσοι κακόνοι ἦσαν τῷ ὑμετέρῳ πλήθει, οὐδὲν ἔλαττον εἶχον σιωπῶντες: ἕτεροι γὰρ ἦσαν οἱ λέγοντες καὶ πράττοντες ὧν οὐχ οἷόν τ᾽ ἦν μείζω κακὰ γενέσθαι τῇ πόλει. ὁπόσοι δ᾽ εὖνοί φασιν εἶναι, πῶς οὐκ ἐνταῦθα ἔδειξαν, αὐτοί τε τὰ βέλτιστα λέγοντες καὶ τοὺς ἐξαμαρτάνοντας ἀποτρέποντες; ἴσως δ᾽ ἂν ἔχοι εἰπεῖν ὅτι ἐδεδοίκει, καὶ ὑμῶν τοῦτο ἐνίοις ἱκανὸν ἔσται. ὅπως τοίνυν μὴ φανήσεται ἐν τῷ λόγῳ τοῖς τριάκοντα ἐναντιούμενος: εἰ δὲ μή, ἐνταυθοῖ δῆλος ἔσται ὅτι ἐκεῖνά τε αὐτῷ ἤρεσκε, καὶ τοσοῦτον ἐδύνατο ὥστε ἐναντιούμενος μηδὲν κακὸν παθεῖν ὑπ᾽ αὐτῶν.

Εσωτερικές Διαμάχες για την Εξουσία, όχι για τον Λαό

χρῆν δ᾽ αὐτὸν ὑπὲρ τῆς ὑμετέρας σωτηρίας ταύτην τὴν προθυμίαν ἔχειν, ἀλλὰ μὴ ὑπὲρ Θηραμένους, ὃς εἰς ὑμᾶς πολλὰ ἐξήμαρτεν. ἀλλ᾽ οὗτος τὴν μὲν πόλιν ἐχθρὰν ἐνόμιζεν εἶναι, τοὺς δ᾽ ὑμετέρους ἐχθροὺς φίλους, ὡς ἀμφότερα ταῦτα ἐγὼ πολλοῖς τεκμηρίοις παραστήσω, καὶ τὰς πρὸς ἀλλήλους διαφορὰς οὐχ ὑπὲρ ὑμῶν ἀλλ᾽ ὑπὲρ ἑαυτῶν γιγνομένας, ὁπότεροι τὰ πράγματα πράξουσι καὶ τῆς πόλεως ἄρξουσιν. εἰ γὰρ ὑπὲρ τῶν ἀδικουμένων ἐστασίαζον, ποῦ κάλλιον ἦν ἀνδρὶ ἄρχοντι, ἢ Θρασυβούλου Φυλὴν κατειληφότος, τότε ἐπιδείξασθαι τὴν αὑτοῦ εὔνοιαν; ὁ δ᾽ ἀντὶ τοῦ ἐπαγγείλασθαί τι ἢ πρᾶξαι ἀγαθὸν πρὸς τοὺς ἐπὶ Φυλῇ, ἐλθὼν μετὰ τῶν συναρχόντων εἰς Σαλαμῖνα καὶ Ἐλευσῖνάδε τριακοσίους τῶν πολιτῶν ἀπήγαγεν εἰς τὸ δεσμωτήριον, καὶ μιᾷ ψήφῳ αὐτῶν ἁπάντων θάνατον κατεψηφίσατο. ἐπειδὴ δὲ εἰς τὸν Πειραιᾶ ἤλθομεν καὶ αἱ ταραχαὶ γεγενημέναι ἦσαν καὶ περὶ τῶν διαλλαγῶν οἱ λόγοι ἐγίγνοντο, πολλὰς ἑκάτεροι ἐλπίδας εἴχομεν πρὸς ἀλλήλους ἔσεσθαι, ὡς ἀμφότεροι ἔδειξαν. οἱ μὲν γὰρ ἐκ Πειραιῶς κρείττους ὄντες εἴασαν αὐτοὺς ἀπελθεῖν: οἱ δὲ εἰς τὸ ἄστυ ἐλθόντες τοὺς μὲν τριάκοντα ἐξέβαλον πλὴν Φείδωνος καὶ Ἐρατοσθένους, ἄρχοντας δὲ τοὺς ἐκείνοις ἐχθίστους εἵλοντο, ἡγούμενοι δικαίως ἂν ὑπὸ τῶν αὐτῶν τούς τε τριάκοντα μισεῖσθαι καὶ τοὺς ἐν Πειραιεῖ φιλεῖσθαι.

Η Σκληρότητα των «Δέκα» και η Συνέχιση του Πολέμου

τούτων τοίνυν Φείδων ὁ τῶν τριάκοντα γενόμενος καὶ Ἱπποκλῆς καὶ Ἐπιχάρης ὁ Λαμπτρεὺς καὶ ἕτεροι οἱ δοκοῦντες εἶναι ἐναντιώτατοι Χαρικλεῖ καὶ Κριτίᾳ καὶ τῇ ἐκείνων ἑταιρεία, ἐπειδή αὐτοὶ εἰς τὴν ἀρχὴν κατέστησαν, πολὺ μείζω στάσιν καὶ πόλεμον ἐπὶ τοὺς ἐν Πειραιεῖ ἢ τοῖς ἐξ ἄστεως ἐποίησαν. ᾧ καὶ φανερῶς ἐπεδείξαντο ὅτι οὐχ ὑπὲρ τῶν ἐν Πειραιεῖ οὐδ᾽ ὑπὲρ τῶν ἀδίκως ἀπολλυμένων ἐστασίαζον, οὐδ᾽ οἱ τεθνεῶτες αὐτοὺς ἐλύπουν οὐδ᾽ οἱ μέλλοντες ἀποθανεῖσθαι, ἀλλ᾽ οἱ μεῖζον δυνάμενοι καὶ θᾶττον πλουτοῦντες. λαβόντες γὰρ τὰς ἀρχὰς καὶ τὴν πόλιν ἀμφοτέροις ἐπολέμουν, τοῖς τε τριάκοντα πάντα κακὰ εἰργασμένοις καὶ ὑμῖν πάντα κακὰ πεπονθόσι. καίτοι τοῦτο πᾶσι δῆλον ἦν, ὅτι εἰ μὲν ἐκεῖνοι δικαίως ἔφευγον, ὑμεῖς ἀδίκως, εἰ δ᾽ ὑμεῖς δικαίως, οἱ τριάκοντα ἀδίκως: οὐ γὰρ δὴ ἑτέρων ἔργων αἰτίαν λαβόντες ἐκ τῆς πόλεως ἐξέπεσον, ἀλλὰ τούτων. ὥστε σφόδρα χρὴ ὀργίζεσθαι, ὅτι Φείδων αἱρεθεὶς ὑμᾶς διαλλάξαι καὶ καταγαγεῖν τῶν αὐτῶν ἔργων Ἐρατοσθένει μετεῖχε καὶ τῇ αὐτῇ γνώμῃ τοὺς μὲν κρείττους αὑτῶν δι᾽ ὑμᾶς κακῶς ποιεῖν ἕτοιμος ἦν, ὑμῖν δὲ ἀδίκως φεύγουσιν οὐκ ἠθέλησεν ἀποδοῦναι τὴν πόλιν, ἀλλ᾽ ἐλθὼν εἰς Λακεδαίμονα ἔπειθεν αὐτοὺς στρατεύεσθαι, διαβάλλων ὅτι Βοιωτῶν ἡ πόλις ἔσται, καὶ ἄλλα λέγων οἷ ᾤετο πείσειν μάλιστα. οὐ δυνάμενος δὲ τούτων τυχεῖν, εἴτε καὶ τῶν ἱερῶν ἐμποδὼν ὄντων εἴτε καὶ αὐτῶν οὐ βουλομένων,

Η Επέμβαση των Λακεδαιμονίων και η Επίκληση Μαρτύρων

ἑκατὸν τάλαντα ἐδανείσατο, ἵνα ἔχοι ἐπικούρους μισθοῦσθαι, καὶ Λύσανδρον ἄρχοντα ᾐτήσατο, εὐνούστατον μὲν ὄντα τῇ ὀλιγαρχίᾳ, κακονούστατον δὲ τῇ πόλει, μισοῦντα δὲ μάλιστα τοὺς ἐν Πειραιεῖ. μισθωσάμενοι δὲ πάντας ἀνθρώπους ἐπ᾽ ὀλέθρῳ τῆς πόλεως, καὶ πόλεις ἐπάγοντες, καὶ τελευτῶντες Λακεδαιμονίους καὶ τῶν συμμάχων ὁπόσους ἐδύναντο πεῖσαι, οὐ διαλλάξαι ἀλλ᾽ ἀπολέσαι παρεσκευάζοντο τὴν πόλιν εἰ μὴ δι᾽ ἄνδρας ἀγαθούς, οἷς ὑμεῖς δηλώσατε παρὰ τῶν ἐχθρῶν δίκην λαβόντες, ὅτι καὶ ἐκείνοις χάριν ἀποδώσετε. ταῦτα δὲ ἐπίστασθε μὲν καὶ αὐτοί, καὶ οὐκ οἶδ᾽ ὅ τι δεῖ μάρτυρας παρασχέσθαι: ὅμως δέ: ἐγώ τε γὰρ δέομαι ἀναπαύσασθαι, ὑμῶν τ᾽ ἐνίοις ἥδιον ὡς πλείστων τοὺς αὐτοὺς λόγους ἀκούειν.

Γλωσσάρι

Ανάλυση Ρητορικής Στρατηγικής

Η ρητορική στρατηγική του Λυσία στο συγκεκριμένο τμήμα του λόγου στοχεύει στον πλήρη εγκλωβισμό του Ερατοσθένη και στην αποδόμηση κάθε πιθανής υπερασπιστικής γραμμής. Τα βασικά του «όπλα» είναι:

• Η Παγίδευση (Ερώτησις / Διαλεκτική συζήτηση): Στην αρχή του αποσπάσματος, ο Λυσίας ενσωματώνει έναν σύντομο, άμεσο διάλογο (ερωταπόκριση) με τον κατηγορούμενο. Αναγκάζει τον Ερατοσθένη να παραδεχτεί δημόσια ότι συνέλαβε τον αδελφό του, Πολέμαρχο. Με αυτή την ομολογία, η δίκη μετατρέπεται από ζήτημα απόδειξης ενοχής σε ζήτημα αξιολόγησης της πράξης.
• Προκατάληψις (Πρόβλεψη και αναίρεση επιχειρημάτων): Ο Λυσίας γνωρίζει τι θα πει ο Ερατοσθένης: «Διαφωνούσα με τους Τριάκοντα, φοβόμουν, απλώς εκτελούσα εντολές, ανήκα στη μετριοπαθή παράταξη του Θηραμένη». Ο ρήτορας προλαβαίνει αυτούς τους ισχυρισμούς και τους καταρρίπτει εκ των προτέρων (προκατάληψη). Αποδεικνύει ότι ο Ερατοσθένης είχε μακρύ ολιγαρχικό παρελθόν (από την εποχή των 400) και ότι η σύγκρουσή του με τους άλλους τυράννους δεν αφορούσε τη σωτηρία του λαού, αλλά τη διανομή της εξουσίας.
• Το Ρητορικό Παράδειγμα και η Σύγκριση (Αργινούσες vs. Τριάκοντα): Χρησιμοποιεί το νωπό, τραυματικό γεγονός της καταδίκης των νικητών στρατηγών των Αργινουσών. Το επιχείρημα είναι συντριπτικό (a fortiori): Αν εσείς καταδικάσατε σε θάνατο στρατηγούς που νίκησαν επειδή μια καταιγίδα τους εμπόδισε να μαζέψουν τους ναυαγούς, πώς είναι δυνατόν να αθωώσετε ανθρώπους που ηττήθηκαν, κατέλυσαν τη δημοκρατία και σκότωσαν συνειδητά και χωρίς δίκη αθώους πολίτες;
• Αύξησις (Μεγιστοποίηση του εγκλήματος): Ο Λυσίας τονίζει ότι τα εγκλήματα των Τριάκοντα είναι τόσο τερατώδη, που η θανατική ποινή (η εσχάτη των ποινών) είναι ουσιαστικά ανεπαρκής. Ακόμα κι αν πέθαιναν δύο φορές για κάθε τους έγκλημα, δεν θα πλήρωναν για όσα έκαναν.
• Πολιτικοποίηση της Δίκης: Ανάγει τη δίκη από προσωπική υπόθεση σε πανελλήνιο ζήτημα. Προειδοποιεί τους δικαστές ότι όλοι οι πολίτες και οι ξένοι (μέτοικοι, σύμμαχοι) παρακολουθούν για να δουν αν η αθηναϊκή δημοκρατία έχει τη δύναμη και τη δικαιοσύνη να τιμωρήσει τους δυνάστες της.

Μικρή Σημείωση για το Ύφος (Ισχνός Χαρακτήρας)

Το ύφος του Λυσία αποτελεί την επιτομή του «ισχνοῦ χαρακτῆρος» . Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;

• Σαφήνεια και Απλότητα: Λείπουν οι δυσνόητες λέξεις, οι μακροσκελείς, δαιδαλώδεις περίοδοι και οι υπερβολικά ποιητικές εκφράσεις. Ο λόγος του ρέει φυσικά, μοιάζει με τον καθημερινό λόγο ενός μορφωμένου Αθηναίου. Αυτό τον έκανε απολύτως κατανοητό στους απλούς πολίτες που αποτελούσαν τους ενόρκους (Ηλιαστές).
• Ηθοποιία: Ο Λυσίας είναι αριστοτέχνης στο να προσαρμόζει τον λόγο στον χαρακτήρα αυτού που τον εκφωνεί (εδώ στον δικό του χαρακτήρα: ενός φιλήσυχου μετοίκου που αδικήθηκε βάναυσα). Αποπνέει μετριοπάθεια, ειλικρίνεια και αξιοπρέπεια, κερδίζοντας τη συμπάθεια (εὔνοια) του ακροατηρίου.
• Κρυμμένη Δεξιοτεχνία (Αφέλεια): Το μεγαλύτερο κατόρθωμα του Λυσία είναι ότι η ρητορική του τέχνη… δεν φαίνεται. Ο λόγος μοιάζει αβίαστος και ειλικρινής. Ωστόσο, πίσω από την απλότητα κρύβεται αυστηρή λογική δομή, τέλεια χρήση των αντιθέσεων («ἡμεῖς – ὑμεῖς», «δικαίως – ἀδίκως») και χειρισμός του συναισθήματος με χειρουργική ακρίβεια.
• Ενάργεια: Η ικανότητά του να περιγράφει τα γεγονότα τόσο ζωντανά, ώστε οι δικαστές να τα βλέπουν να εκτυλίσσονται μπροστά στα μάτια τους σαν ταινία.

Το άρθρο Λυσίας Κατά Ερατοσθένους (Μέρος 2ο) εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Εισαγωγή

«Μια δίκη που άλλαξε την αντίληψη για το δίκαιο.» Ο λόγος «Κατά Ερατοσθένους» αποτελεί το σημαντικότερο κείμενο του Λυσία και μια πολύτιμη ιστορική πηγή για το καθεστώς των Τριάκοντα. Στη σειρά αυτή θα εξετάσουμε πώς ένας «ξένος» (μέτοικος) κατάφερε να υψώσει το ανάστημά του απέναντι σε έναν από τους ισχυρότερους άνδρες της εποχής, διεκδικώντας την τιμωρία για τον φόνο του αδελφού του, Πολέμαρχου. Είναι μια μελέτη πάνω στην πολιτική διαφθορά, την κατάχρηση εξουσίας και τη δύναμη της ρητορικής.

1. Προοίμιο: Το αμέτρητο μέγεθος των εγκλημάτων

οὐκ ἄρξασθαί μοι δοκεῖ ἄπορον εἶναι, ὦ ἄνδρες δικασταί, τῆς κατηγορίας, ἀλλὰ παύσασθαι λέγοντι: τοιαῦτα αὐτοῖς τὸ μέγεθος καὶ τοσαῦτα τὸ πλῆθος εἴργασται, ὥστε μήτ᾽ ἂν ψευδόμενον δεινότερα τῶν ὑπαρχόντων κατηγορῆσαι, μήτε τἀληθῆ βουλόμενον εἰπεῖν ἅπαντα δύνασθαι, ἀλλ᾽ ἀνάγκη ἢ τὸν κατήγορον ἀπειπεῖν ἢ τὸν χρόνον ἐπιλιπεῖν. τοὐναντίον δέ μοι δοκοῦμεν πείσεσθαι ἢ ἐν τῷ πρὸ τοῦ χρόνῳ. πρότερον μὲν γὰρ ἔδει τὴν ἔχθραν τοὺς κατηγοροῦντας ἐπιδεῖξαι, ἥτις εἴη πρὸς τοὺς φεύγοντας: νυνὶ δὲ παρὰ τῶν φευγόντων χρὴ πυνθάνεσθαι ἥτις ἦν αὐτοῖς πρὸς τὴν πόλιν ἔχθρα, ἀνθ᾽ ὅτου τοιαῦτα ἐτόλμησαν εἰς αὐτὴν ἐξαμαρτάνειν.

οὐ μέντοι ὡς οὐκ ἔχων οἰκείας ἔχθρας καὶ συμφορὰς τοὺς λόγους ποιοῦμαι, ἀλλ᾽ ὡς ἅπασι πολλῆς ἀφθονίας οὔσης ὑπὲρ τῶν ἰδίων ἢ ὑπὲρ τῶν δημοσίων ὀργίζεσθαι. ἐγὼ μὲν οὖν, ὦ ἄνδρες δικασταί, οὔτ᾽ ἐμαυτοῦ πώποτε οὔτε ἀλλότρια πράγματα πράξας νῦν ἠνάγκασμαι ὑπὸ τῶν γεγενημένων τούτου κατηγορεῖν, ὥστε πολλάκις εἰς πολλὴν ἀθυμίαν κατέστην, μὴ διὰ τὴν ἀπειρίαν ἀναξίως καὶ ἀδυνάτως ὑπὲρ τοῦ ἀδελφοῦ καὶ ἐμαυτοῦ τὴν κατηγορίαν ποιήσομαι. ὅμως δὲ πειράσομαι ὑμᾶς ἐξ ἀρχῆς ὡς ἂν δύνωμαι δι᾽ ἐλαχίστων διδάξαι.

Σχόλιο: Ο Λυσίας ξεκινά με ένα ρητορικό σχήμα (παράλειψη): λέει ότι τα εγκλήματα είναι τόσα πολλά που ο χρόνος δεν φτάνει. Αντιστρέφει το βάρος της απόδειξης: συνήθως ο κατήγορος αποδεικνύει την έχθρα του, αλλά εδώ οι Τριάκοντα πρέπει να εξηγήσουν γιατί μισούσαν την ίδια τους την πόλη.

2. Το ιστορικό της οικογένειας και το σχέδιο των Τριάκοντα

οὑμὸς πατὴρ Κέφαλος ἐπείσθη μὲν ὑπὸ Περικλέους εἰς ταύτην τὴν γῆν ἀφικέσθαι, ἔτη δὲ τριάκοντα ᾤκησε, καὶ οὐδενὶ πώποτε οὔτε ἡμεῖς οὔτε ἐκεῖνος δίκην οὔτε ἐδικασάμεθα οὔτε ἐφύγομεν, ἀλλ᾽ οὕτως ᾠκοῦμεν δημοκρατούμενοι ὥστε μήτε εἰς τοὺς ἄλλους ἐξαμαρτάνειν μήτε ὑπὸ τῶν ἄλλων ἀδικεῖσθαι. ἐπειδὴ δ᾽ οἱ τριάκοντα πονηροὶ μὲν καὶ συκοφάνται ὄντες εἰς τὴν ἀρχὴν κατέστησαν, φάσκοντες χρῆναι τῶν ἀδίκων καθαρὰν ποιῆσαι τὴν πόλιν καὶ τοὺς λοιποὺς πολίτας ἐπ᾽ ἀρετὴν καὶ δικαιοσύνην τραπέσθαι, καὶ τοιαῦτα λέγοντες οὐ τοιαῦτα ποιεῖν ἐτόλμων, ὡς ἐγὼ περὶ τῶν ἐμαυτοῦ πρῶτον εἰπὼν καὶ περὶ τῶν ὑμετέρων ἀναμνῆσαι πειράσομαι.

Θέογνις γὰρ καὶ Πείσων ἔλεγον ἐν τοῖς τριάκοντα περὶ τῶν μετοίκων, ὡς εἶέν τινες τῇ πολιτείᾳ ἀχθόμενοι: καλλίστην οὖν εἶναι πρόφασιν τιμωρεῖσθαι μὲν δοκεῖν, τῷ δ᾽ ἔργω χρηματίζεσθαι: πάντως δὲ τὴν μὲν πόλιν πένεσθαι τὴν δ᾽ ἀρχὴν δεῖσθαι χρημάτων. καὶ τοὺς ἀκούοντας οὐ χαλεπῶς ἔπειθον: ἀποκτιννύναι μὲν γὰρ ἀνθρώπους περὶ οὐδενὸς ἡγοῦντο, λαμβάνειν δὲ χρήματα περὶ πολλοῦ ἐποιοῦντο. ἔδοξεν οὖν αὐτοῖς δέκα συλλαβεῖν, τούτων δὲ δύο πένητας, ἵνα αὐτοῖς ᾖ πρὸς τοὺς ἄλλους ἀπολογία, ὡς οὐ χρημάτων ἕνεκα ταῦτα πέπρακται, ἀλλὰ συμφέροντα τῇ πολιτεία γεγένηται, ὥσπερ τι τῶν ἄλλων εὐλόγως πεποιηκότες.

Σχόλιο: Εδώ τονίζεται η αντίθεση ανάμεσα στον «καλό μέτοικο» (την οικογένεια του Λυσία) και τους «κακούς άρχοντες». Οι Τριάκοντα χρησιμοποίησαν την ιδεολογία («κάθαρση της πόλης») ως βιτρίνα για να κλέψουν τις περιουσίες των πλούσιων μετοίκων.

3. Η σύλληψη του Λυσία και η δωροδοκία του Πείσωνα

διαλαβόντες δὲ τὰς οἰκίας ἐβάδιζον: καὶ ἐμὲ μὲν ξένους ἑστιῶντα κατέλαβον, οὓς ἐξελάσαντες Πείσωνί με παραδιδόασιν: οἱ δὲ ἄλλοι εἰς τὸ ἐργαστήριον ἐλθόντες τὰ ἀνδράποδα ἀπεγράφοντο. ἐγὼ δὲ Πείσωνα μὲν ἠρώτων εἰ βούλοιτό με σῶσαι χρήματα λαβών. ὁ δ᾽ ἔφασκεν, εἰ πολλὰ εἴη. εἶπον ὅτι τάλαντον ἀργυρίου ἕτοιμος εἴην δοῦναι: ὁ δ᾽ ὡμολόγησε ταῦτα ποιήσειν. ἠπιστάμην μὲν οὖν ὅτι οὔτε θεοὺς οὔτ᾽ ἀνθρώπους νομίζει, ὅμως δ᾽ ἐκ τῶν παρόντων ἐδόκει μοι ἀναγκαιότατον εἶναι πίστιν παρ᾽ αὐτοῦ λαβεῖν.

ἐπειδὴ δὲ ὤμοσεν, ἐξώλειαν ἑαυτῷ καὶ τοῖς παισὶν ἐπαρώμενος, λαβὼν τὸ τάλαντόν με σώσειν, εἰσελθὼν εἰς τὸ δωμάτιον τὴν κιβωτὸν ἀνοίγνυμι. Πείσων δ᾽ αἰσθόμενος εἰσέρχεται, καὶ ἰδὼν τὰ ἐνόντα καλεῖ τῶν ὑπηρετῶν δύο, καὶ τὰ ἐν τῇ κιβωτῷ λαβεῖν ἐκέλευσεν. ἐπεὶ δὲ οὐχ ὅσον ὡμολόγητο εἶχεν, ὦ ἄνδρες δικασταί, ἀλλὰ τρία τάλαντα ἀργυρίου καὶ τετρακοσίους κυζικηνοὺς καὶ ἑκατὸν δαρεικοὺς καὶ φιάλας ἀργυρᾶς τέτταρας, ἐδεόμην αὐτοῦ ἐφόδιά μοι δοῦναι, ὁ δ᾽ ἀγαπήσειν με ἔφασκεν, εἰ τὸ σῶμα σώσω.

Σχόλιο: Ο Πείσων εμφανίζεται ως ο απόλυτος κυνικός. Ορκίζεται στον «όλεθρο» του ίδιου και των παιδιών του (εξώλεια) και αμέσως μετά παραβιάζει τον όρκο κλέβοντας τα πάντα. Είναι η προσωποποίηση της απληστίας.

4. Η απόδραση από το σπίτι του Δάμνιππου

ἐξιοῦσι δ᾽ ἐμοὶ καὶ Πείσωνι ἐπιτυγχάνει Μηλόβιός τε καὶ Μνησιθείδης ἐκ τοῦ ἐργαστηρίου ἀπιόντες, καὶ καταλαμβάνουσι πρὸς αὐταῖς ταῖς θύραις, καὶ ἐρωτῶσιν ὅποι βαδίζοιμεν: ὁ δ᾽ ἔφασκεν εἰς τὰ τοῦ ἀδελφοῦ τοῦ ἐμοῦ, ἵνα καὶ τὰ ἐν ἐκείνῃ τῇ οἰκίᾳ σκέψηται. ἐκεῖνον μὲν οὖν ἐκέλευον βαδίζειν, ἐμὲ δὲ μεθ᾽ αὑτῶν ἀκολουθεῖν εἰς Δαμνίππου. Πείσων δὲ προσελθὼν σιγᾶν μοι παρεκελεύετο καὶ θαρρεῖν, ὡς ἥξων ἐκεῖσε. καταλαμβάνομεν δὲ αὐτόθι Θέογνιν ἑτέρους φυλάττοντα: ᾧ παραδόντες ἐμὲ πάλιν ᾤχοντο.

ἐν τοιούτῳ δ᾽ ὄντι μοι κινδυνεύειν ἐδόκει, ὡς τοῦ γε ἀποθανεῖν ὑπάρχοντος ἤδη. καλέσας δὲ Δάμνιππον λέγω πρὸς αὐτὸν τάδε, ἐπιτήδειος μέν μοι τυγχάνεις ὤν, ἥκω δ᾽ εἰς τὴν σὴν οἰκίαν, ἀδικῶ δ᾽ οὐδέν, χρημάτων δ᾽ ἕνεκα ἀπόλλυμαι. σὺ οὖν ταῦτα πάσχοντί μοι πρόθυμον παράσχου τὴν σεαυτοῦ δύναμιν εἰς τὴν ἐμὴν σωτηρίαν. ὁ δ᾽ ὑπέσχετο ταῦτα ποιήσειν. ἐδόκει δ᾽ αὐτῷ βέλτιον εἶναι πρὸς Θέογνιν μνησθῆναι: ἡγεῖτο γὰρ ἅπαν ποιήσειν αὐτόν, εἴ τις ἀργύριον διδοίη.

ἐκείνου δὲ διαλεγομένου Θεόγνιδι (ἔμπειρος γὰρ ὢν ἐτύγχανον τῆς οἰκίας, καὶ ᾔδη ὅτι ἀμφίθυρος εἴη) ἐδόκει μοι ταύτῃ πειρᾶσθαι σωθῆναι, ἐνθυμουμένῳ ὅτι, ἐὰν μὲν λάθω, σωθήσομαι, ἐὰν δὲ ληφθῶ, ἡγούμην μέν, εἰ Θέογνις εἴη πεπεισμένος ὑπὸ τοῦ Δαμνίππου χρήματα λαβεῖν, οὐδὲν ἧττον ἀφεθήσεσθαι, εἰ δὲ μή, ὁμοίως ἀποθανεῖσθαι. ταῦτα διανοηθεὶς ἔδει με (ἐκείνων ἐπὶ τῇ αὐλείῳ θύρᾳ τὴν φυλακὴν ποιουμένων): τριῶν δὲ θυρῶν οὐσῶν, ἃς ἔδει με διελθεῖν, ἅπασαι ἀνεῳγμέναι ἔτυχον. ἀφικόμενος δὲ εἰς Ἀρχένεω τοῦ ναυκλήρου ἐκεῖνον πέμπω εἰς ἄστυ, πευσόμενον περὶ τοῦ ἀδελφοῦ: ἥκων δὲ ἔλεγεν ὅτι Ἐρατοσθένης αὐτὸν ἐν τῇ ὁδῷ λαβὼν εἰς τὸ δεσμωτήριον ἀπαγάγοι. καὶ ἐγὼ τοιαῦτα πεπυσμένος τῆς ἐπιούσης νυκτὸς διέπλευσα Μέγαράδε.

Σχόλιο: Η δράση θυμίζει κινηματογραφική ταινία. Η τύχη παίζει ρόλο (οι τρεις πόρτες ήταν ανοιχτές), αλλά και η ψυχραιμία του Λυσία. Η φυγή στα Μέγαρα ήταν η κλασική οδός για τους δημοκρατικούς πρόσφυγες.

5. Το τέλος του Πολέμαρχου και η λεηλασία της περιουσίας

Πολεμάρχῳ δὲ παρήγγειλαν οἱ τριάκοντα τοὐπ᾽ ἐκείνων εἰθισμένον παράγγελμα, πίνειν κώνειον, πρὶν τὴν αἰτίαν εἰπεῖν δι᾽ ἥντινα ἔμελλεν ἀποθανεῖσθαι: οὕτω πολλοῦ ἐδέησε κριθῆναι καὶ ἀπολογήσασθαι. καὶ ἐπειδὴ ἀπεδέρετο ἐκ τοῦ δεσμωτηρίου τεθνεώς, τριῶν ἡμῖν οἰκιῶν οὐσῶν ἐξ οὐδεμιᾶς εἴασαν ἐξενεχθῆναι, ἀλλὰ κλεισίον μισθωσάμενοι προὔθεντο αὐτόν. καὶ πολλῶν ὄντων ἱματίων αἰτοῦσιν οὐδὲν ἔδοσαν εἰς τὴν ταφήν, ἀλλὰ τῶν φίλων ὁ μὲν ἱμάτιον, ὁ δὲ προσκεφάλαιον, ὁ δὲ ὅ τι ἕκαστος ἔτυχεν ἔδωκεν εἰς τὴν ἐκείνου ταφήν.

καὶ ἔχοντες μὲν ἑπτακοσίας ἀσπίδας τῶν ἡμετέρων, ἔχοντες δὲ ἀργύριον καὶ χρυσίον τοσοῦτον, χαλκὸν δὲ καὶ κόσμον καὶ ἔπιπλα καὶ ἱμάτια γυναικεῖα ὅσα οὐδεπώποτε ᾤοντο κτήσεσθαι, καὶ ἀνδράποδα εἴκοσι καὶ ἑκατόν, ὧν τὰ μὲν βέλτιστα ἔλαβον, τὰ δὲ λοιπὰ εἰς τὸ δημόσιον ἀπέδοσαν, εἰς τοσαύτην ἀπληστίαν καὶ αἰσχροκέρδειαν ἀφίκοντο καὶ τοῦ τρόπου τοῦ αὑτῶν ἀπόδειξιν ἐποιήσαντο: τῆς γὰρ Πολεμάρχου γυναικὸς χρυσοῦς ἑλικτῆρας, οὓς ἔχουσα ἐτύγχανεν, ὅτε τὸ πρῶτον ἦλθεν εἰς τὴν οἰκίαν Μηλόβιος ἐκ τῶν ὤτων ἐξείλετο. καὶ οὐδὲ κατὰ τὸ ἐλάχιστον μέρος τῆς οὐσίας ἐλέου παρ᾽ αὐτῶν ἐτυγχάνομεν.

Σχόλιο: Αυτή είναι η πιο συναισθηματικά φορτισμένη ενότητα. Η λεπτομέρεια με τον Μηλόβιο που αφαιρεί τα σκουλαρίκια από τα αυτιά της γυναίκας του Πολέμαρχου δείχνει την απόλυτη έλλειψη σεβασμού και ανθρωπιάς.

6. Η πολιτεία της οικογένειας και τα εγκλήματα των Τριάκοντα

ἀλλ᾽ οὕτως εἰς ἡμᾶς διὰ τὰ χρήματα ἐξημάρτανον, ὥσπερ ἂν ἕτεροι μεγάλων ἀδικημάτων ὀργὴν ἔχοντες, οὐ τούτων ἀξίους γε ὄντας τῇ πόλει, ἀλλὰ πάσας μὲν τὰς χορηγίας χορηγήσαντας, πολλὰς δ᾽ εἰσφορὰς εἰσενεγκόντας, κοσμίους δ᾽ ἡμᾶς αὐτοὺς παρέχοντας καὶ πᾶν τὸ προσταττόμενον ποιοῦντας, ἐχθρὸν δ᾽ οὐδένα κεκτημένους, πολλοὺς δ᾽ Ἀθηναίων ἐκ τῶν πολεμίων λυσαμένους: τοιούτων ἠξίωσαν οὐχ ὁμοίως μετοικοῦντας ὥσπερ αὐτοὶ ἐπολιτεύοντο. οὗτοι γὰρ πολλοὺς μὲν τῶν πολιτῶν εἰς τοὺς πολεμίους ἐξήλασαν, πολλοὺς δ᾽ ἀδίκως ἀποκτείναντες ἀτάφους ἐποίησαν, πολλοὺς δ᾽ ἐπιτίμους ὄντας ἀτίμους τῆς πόλεως κατέστησαν, πολλῶν δὲ θυγατέρας μελλούσας ἐκδίδοσθαι ἐκώλυσαν.

καὶ εἰς τοσοῦτόν εἰσι τόλμης ἀφιγμένοι ὥσθ᾽ ἥκουσιν ἀπολογησόμενοι, καὶ λέγουσιν ὡς οὐδὲν κακὸν οὐδ᾽ αἰσχρὸν εἰργασμένοι εἰσίν. ἐγὼ δ᾽ ἐβουλόμην ἂν αὐτοὺς ἀληθῆ λέγειν: μετῆν γὰρ ἂν καὶ ἐμοὶ τούτου τἀγαθοῦ οὐκ ἐλάχιστον μέρος. νῦν δὲ οὔτε πρὸς τὴν πόλιν αὐτοῖς τοιαῦτα ὑπάρχει οὔτε πρὸς ἐμέ: τὸν ἀδελφὸν γὰρ μου, ὥσπερ καὶ πρότερον εἶπον, Ἐρατοσθένης ἀπέκτεινεν, οὔτε αὐτὸς ἰδίᾳ ἀδικούμενος οὔτε εἰς τὴν πόλιν ὁρῶν ἐξαμαρτάνοντα, ἀλλὰ τῇ ἑαυτοῦ παρανομία προθύμως ἐξυπηρετῶν.

Σχόλιο: Ο Λυσίας χρησιμοποιεί το επιχείρημα της «ανταποδοτικότητας». Η οικογένειά του ήταν «υποδειγματικοί μέτοικοι» που έδωσαν πολλά στην Αθήνα, ενώ οι Τριάκοντα, αν και πολίτες, κατέστρεψαν την πόλη.

7. Ανάκριση του Ερατοσθένη (Διάλογος – Στιχομυθία)

ἀναβιβασάμενος δ᾽ αὐτὸν βούλομαι ἐρέσθαι, ὦ ἄνδρες δικασταί. τοιαύτην γὰρ γνώμην ἔχω: ἐπὶ μὲν τῇ τούτου ὠφελείᾳ καὶ πρὸς ἕτερον περὶ τούτου διαλέγεσθαι ἀσεβὲς εἶναι νομίζω, ἐπὶ δὲ τῇ τούτου βλάβῃ καὶ πρὸς αὐτὸν τοῦτον ὅσιον καὶ εὐσεβές. — ἀνάβηθι οὖν μοι καὶ ἀπόκριναι, ὅ τι ἄν σε ἐρωτῶ. ἀπήγαγες Πολέμαρχον ἢ οὔ; — τὰ ὑπὸ τῶν ἀρχόντων προσταχθέντα δεδιὼς ἐποίουν. — ἦσθα δ᾽ ἐν τῷ βουλευτηρίῳ, ὅτε οἱ λόγοι ἐγίγνοντο περὶ ἡμῶν; — ἦ. — πότερον συνηγόρευες τοῖς κελεύουσιν ἀποκτεῖναι ἢ ἀντέλεγες; — ἀντέλεγον. — ἵνα μὴ ἀποθάνωμεν; — ἵνα μὴ ἀποθάνητε. — ἡγούμενος ἡμᾶς ἄδικα πάσχειν ἢ δίκαια; — ἄδικα.

Σχόλιο: Εδώ έχουμε τη «στιχομυθία». Ο Λυσίας παγιδεύει τον Ερατοσθένη. Αν ο Ερατοσθένης παραδεχτεί ότι η σύλληψη ήταν άδικη, τότε είναι ένοχος γιατί τη διέπραξε. Η δικαιολογία «εκτελούσα εντολές» (δεδιώς – από φόβο) καταρρίπτεται αμέσως.

8. Ο αντίλογος στη δικαιολογία του Ερατοσθένη

εἶτ᾽, ὦ σχετλιώτατε πάντων, ἀντέλεγες μὲν ἵνα σώσειας, συνελάμβανες δὲ ἵνα ἀποκτείνῃς; καὶ ὅτε μὲν τὸ πλῆθος ἦν ὑμῶν κύριον τῆς σωτηρίας τῆς ἡμετέρας, ἀντιλέγειν φῂς τοῖς βουλομένοις ἡμᾶς ἀπολέσαι, ἐπειδὴ δὲ ἐπὶ σοὶ μόνῳ ἐγένετο καὶ σῶσαι Πολέμαρχον καὶ μή, εἰς τὸ δεσμωτήριον ἀπήγαγες; εἶθ᾽ ὅ μέν, ὡς φῄς, ἀντειπὼν οὐδὲν ὠφέλησας, ἀξιοῖς χρηστὸς νομίζεσθαι, ὅτι δὲ συλλαβὼν ἀπέκτεινας, οὐκ οἴει ἐμοὶ καὶ τουτοισὶ δοῦναι δίκην;

καὶ μὴν οὐδὲ τοῦτο εἰκὸς αὐτῷ πιστεύειν, εἴπερ ἀληθῆ λέγει φάσκων ἀντειπεῖν, ὡς αὐτῷ προσετάχθη. οὐ γὰρ δήπου ἐν τοῖς μετοίκοις πίστιν παρ᾽ αὐτοῦ ἐλάμβανον. ἔπειτα τῷ ἧττον εἰκὸς ἦν προσταχθῆναι ἢ ὅστις ἀντειπών γε ἐτύγχανε καὶ γνώμην ἀποδεδειγμένος; τίνα γὰρ εἰκὸς ἦν ἧττον ταῦτα ὑπηρετῆσαι ἢ τὸν ἀντειπόντα οἷς ἐκεῖνοι ἐβούλοντο πραχθῆναι; ἔτι δὲ τοῖς μὲν ἄλλοις Ἀθηναίοις ἱκανή μοι δοκεῖ πρόφασις εἶναι τῶν γεγενημένων εἰς τοὺς τριάκοντα ἀναφέρειν τὴν αἰτίαν: αὐτοὺς δὲ τοὺς τριάκοντα, ἐὰν εἰς σφᾶς αὐτοὺς ἀναφέρωσι, πῶς ὑμᾶς εἰκὸς ἀποδέχεσθαι; εἰ μὲν γάρ τις ἦν ἐν τῇ πόλει ἀρχὴ ἰσχυροτέρα αὐτῆς, ὑφ᾽ ἧς αὐτῷ προσετάττετο παρὰ τὸ δίκαιον ἀνθρώπους ἀπολλύναι, ἴσως ἂν εἰκότως αὐτῷ συγγνώμην εἴχετε: νῦν δὲ παρὰ τοῦ ποτε καὶ λήψεσθε δίκην, εἴπερ ἐξέσται τοῖς τριάκοντα λέγειν ὅτι τὰ ὑπὸ τῶν τριάκοντα προσταχθέντα ἐποίουν;

καὶ μὲν δὴ οὐκ ἐν τῇ οἰκία ἀλλ᾽ ἐν τῇ ὁδῷ, σῴζειν τε αὐτὸν καὶ τὰ τούτοις ἐψηφισμένα παρόν, συλλαβὼν ἀπήγαγεν. ὑμεῖς δὲ πᾶσιν ὀργίζεσθε, ὅσοι εἰς τὰς οἰκίας ἦλθον τὰς ὑμετέρας ζήτησιν ποιούμενοι ἢ ὑμῶν ἢ τῶν ὑμετέρων τινός. καίτοι εἰ χρὴ τοῖς διὰ τὴν ἑαυτῶν σωτηρίαν ἑτέρους ἀπολέσασι συγγνώμην ἔχειν, ἐκείνοις ἂν δικαιότερον ἔχοιτε: κίνδυνος γὰρ ἦν πεμφθεῖσι μὴ ἐλθεῖν καὶ καταλαβοῦσιν ἐξάρνοις γενέσθαι. τῷ δὲ Ἐρατοσθένει ἐξῆν εἰπεῖν ὅτι οὐκ ἀπήντησεν, ἔπειτα ὅτι οὐκ εἶδεν: ταῦτα γὰρ οὔτ᾽ ἔλεγχον οὔτε βάσανον εἶχεν, ὥστε μηδ᾽ ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν βουλομένων οἷόν τ᾽ εἶναι ἐξελεγχθῆναι.

χρῆν δέ σε, ὦ Ἐρατόσθενες, εἴπερ ἦσθα χρηστός, πολὺ μᾶλλον τοῖς μέλλουσιν ἀδίκως ἀποθανεῖσθαι μηνυτὴν γενέσθαι ἢ τοὺς ἀδίκως ἀπολουμένους συλλαμβάνειν. νῦν δέ σου τὰ ἔργα φανερὰ γεγένηται οὐχ ὡς ἀνιωμένου ἀλλ᾽ ὡς ἡδομένου τοῖς γιγνομένοις, ὥστε τούσδε ἐκ τῶν ἔργων χρὴ μᾶλλον ἢ ἐκ τῶν λόγων τὴν ψῆφον φέρειν, ἃ ἴσασι γεγενημένα τῶν τότε λεγομένων τεκμήρια λαμβάνοντας, ἐπειδὴ μάρτυρας περὶ αὐτῶν οὐχ οἷόν τε παρασχέσθαι. οὐ γὰρ μόνον ἡμῖν παρεῖναι οὐκ ἐξῆν, ἀλλ᾽ οὐδὲ παρ᾽ αὑτοῖς εἶναι, ὥστ᾽ ἐπὶ τούτοις ἐστὶ πάντα τὰ κακὰ εἰργασμένοις τὴν πόλιν πάντα τἀγαθὰ περὶ αὑτῶν λέγειν.

Σχόλιο: Ο Λυσίας κλείνει με λογικά επιχειρήματα. Αν ο Ερατοσθένης είχε όντως διαφωνήσει, οι Τριάκοντα δεν θα του έδιναν τη συγκεκριμένη αποστολή. Επίσης, τονίζει ότι στο δρόμο (ἐν τῇ ὁδῷ) ήταν μόνος του, άρα είχε την επιλογή να αφήσει τον Πολέμαρχο να φύγει χωρίς να τον δει κανείς.

Γλωσσάρι

• Ἄπορον: Αδύνατο, δύσκολο (εδώ: δυσκολία στο να βρεις από πού να ξεκινήσεις).
• Ἀπειπεῖν: Να κουραστεί, να εξαντληθεί (ο κατήγορος).
• Φεύγοντας: Τους κατηγορουμένους (αυτούς που «φεύγουν» τη δίκη, δηλαδή τους διωκόμενους).
• Μέτοικος: Ξένος που κατοικούσε μόνιμα στην Αθήνα, πλήρωνε φόρους αλλά δεν είχε πολιτικά δικαιώματα.
• Συκοφάνται: Αυτοί που κατήγγειλαν ψευδώς άλλους για να κερδίσουν χρήματα ή επιρροή.
• Χρηματίζεσθαι: Να βγάλουν κέρδος, να πλουτίσουν παράνομα.
• Ἑστιῶντα: Αυτόν που παραθέτει γεύμα, που φιλοξενεί.
• Τάλαντον: Νομισματική μονάδα (πολύ μεγάλη αξία, περίπου 26 κιλά ασήμι).
• Κυζικηνοί / Δαρεικοί: Χρυσά νομίσματα από την Κύζικο και την Περσία αντίστοιχα.
• Ἐφόδια: Τα απαραίτητα χρήματα/εφόδια για ένα ταξίδι ή φυγή.
• Ἀμφίθυρος: Σπίτι με δύο εισόδους (μπροστινή και πίσω πόρτα), κάτι που επέτρεψε στον Λυσία να δραπετεύσει.
• Ναύκληρος: Ιδιοκτήτης πλοίου ή καπετάνιος.
• Μέγαράδε: Προς τα Μέγαρα (η κατάληξη -δε δείχνει κατεύθυνση).
• Κώνειον: Το δηλητήριο με το οποίο εκτελούσαν τους καταδικασμένους στην Αθήνα (όπως τον Σωκράτη).
• Κλεισίον: Μια αποθήκη, ένα παράπηγμα (εξευτελιστικό για την κηδεία ενός πλουσίου).
• Ἑλικτῆρας: Σκουλαρίκια σε σχήμα έλικας (σπιράλ).
• Χορηγίας: Η πληρωμή των εξόδων για το ανέβασμα ενός θεατρικού έργου (σημαντική κοινωνική προσφορά).
• Εἰσφορὰς: Έκτακτοι πολεμικοί φόροι.
• Λυσαμένους: Αυτούς που εξαγόρασαν αιχμαλώτους για να τους ελευθερώσουν.
• Ἀναβιβασάμενος: Ανεβάζοντας κάποιον στο βήμα του δικαστηρίου.
• Σχετλιώτατε: Αθλιέστατε, αδιάντροπε, σκληρέ.
• Ἀντέλεγες: Πρόβαλλες αντιρρήσεις.
• Πίστιν: Απόδειξη αφοσίωσης, εγγύηση.
• Βάσανον: Έλεγχος, δοκιμασία (συχνά σήμαινε και βασανισμό δούλων για μαρτυρία).
• Ψῆφον: Την ψήφο των δικαστών, την απόφαση.

Ανάλυση Ρητορικής Στρατηγικής: Πώς ο Λυσίας Παγιδεύει τον Ερατοσθένη

Ο Λυσίας θεωρείται ο κορυφαίος της «ηθοποιίας» (της ικανότητας να πλάθει τον χαρακτήρα του ομιλητή ώστε να φαίνεται αξιόπιστος). Στον λόγο του «Κατά Ερατοσθένους», χρησιμοποιεί μερικά πανέξυπνα τεχνάσματα που κάνουν το κείμενο να «ζωντανεύει» και να πείθει ακόμα και σήμερα.

1. Ηθοποιία: Ο «Ήσυχος» Πολίτης vs Ο «Άπληστος» Τύραννος

Ο Λυσίας δεν παρουσιάζει τον εαυτό του ως δεινό ρήτορα (γιατί οι δικαστές υποψιάζονταν τους πολύ καλούς ομιλητές). Αντίθετα:

• Αυτοπαρουσίαση: Λέει ότι για 30 χρόνια δεν είχε καμία σχέση με τα δικαστήρια. Παρουσιάζεται ως ένας νομοταγής μέτοικος που αναγκάζεται να μιλήσει μόνο από πόνο για τον αδερφό του.
• Αντίθεση (Contrast): Ενώ η οικογένειά του προσέφερε χρήματα στην πόλη (χορηγίες), οι Τριάκοντα έκλεβαν την πόλη. Έτσι, ο «ξένος» (μέτοικος) φαίνεται πιο πατριώτης από τον «πολίτη» (τύραννο).

2. Ενάργεια: Η δύναμη της λεπτομέρειας

Ο Λυσίας δεν λέει απλώς «μας έκλεψαν». Περιγράφει σκηνές με τέτοια ακρίβεια που ο δικαστής νιώθει ότι είναι παρών.

• Το παράδειγμα με τα σκουλαρίκια: Η αναφορά στον Μηλόβιο που βγάζει τους «χρυσούς ελικτήρες» από τα αυτιά μιας γυναίκας που πενθεί, είναι ένα συναισθηματικό «χτύπημα» (Pathos).
• Σκοπός: Να προκαλέσει οργή και αηδία. Δεν είναι πια μια πολιτική δίκη, είναι μια δίκη για την παραβίαση της ιερότητας του σπιτιού και της γυναίκας.

3. Το Ρητορικό Τρίγωνο και η Λογική Παγίδα

Ο Λυσίας συνδυάζει το συναίσθημα με τη σιδερένια λογική, χρησιμοποιώντας αυτό που ονομάζουμε ρητορικό τρίγωνο:

• Ήθος (Ethos): Η ακεραιότητα του Λυσία.
• Πάθος (Pathos): Η τραγωδία της οικογένειας.
• Λόγος (Logos): Η ανάκριση του Ερατοσθένη.

Η «Λογική Παγίδα» (Δίλημμα): Στην ανάκριση, ο Λυσίας εγκλωβίζει τον Ερατοσθένη σε ένα αδιέξοδο:

1. Αν ο Ερατοσθένης λέει την αλήθεια (ότι διαφώνησε με τον φόνο), τότε είναι δειλός και ένοχος, γιατί ενώ ήξερε ότι είναι άδικο, πήγε και τον συνέλαβε.
2. Αν λέει ψέματα, είναι απλώς ένας στυγνός δολοφόνος. Σε κάθε περίπτωση, ο Ερατοσθένης χάνει.

4. Η χρήση του «Καιρού» (Η κατάλληλη στιγμή)

Ο Λυσίας εκμεταλλεύεται το πολιτικό κλίμα της εποχής (το μίσος για τους Τριάκοντα μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας).

• Τέχνασμα: Ταυτίζει το προσωπικό του δράμα με το δράμα όλης της Αθήνας. Λέει ουσιαστικά: «Αν αθωώσετε αυτόν που σκότωσε τον αδερφό μου, αθωώνετε αυτόν που κατέστρεψε την πόλη σας».

Μικρή Σημείωση για το Ύφος

Το ύφος του ονομάζεται «λιτό». Δεν χρησιμοποιεί περίπλοκες λέξεις. Χρησιμοποιεί σύντομες προτάσεις που θυμίζουν καθημερινό λόγο, ώστε να φαίνεται ειλικρινής και όχι «στημένος».

Το άρθρο Λυσίας Κατά Ερατοσθένους (Μέρος 1ο) εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.