Στην αρχή των πάντων υπήρχε μόνο ένα απόλυτο, άδειο κενό. Έπειτα, εμφανίστηκε το Χάος, η πρώτη από τις πρωταρχικές θεότητες που αναδύθηκαν στον απέραντο κόσμο. Σχεδόν κάθε θεός και θεά της ελληνικής μυθολογίας κατάγεται, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, από το Χάος. Σήμερα, ωστόσο, θα εστιάσουμε σε εκείνη που πολλοί θεωρούν το πρώτο του παιδί: την πανίσχυρη Νύχτα (Νυξ), τη θεά που προσωποποιεί το σκοτάδι.

Αν και ορισμένες εκδοχές της μυθολογίας την τοποθετούν ως την απόλυτη δημιουργό του σύμπαντος, εδώ θα εξετάσουμε την πιο διαδεδομένη εικόνα της, αυτήν της κόρης του Χάους. Η Νύχτα γεννήθηκε σε μια εποχή που ο κόσμος, όπως τον γνωρίζουμε, δεν υφίστατο καν.

Η Καταγωγή και η Οικογένεια της Θεάς

Μαζί με τα αδέρφια της –τη Γαία, τον Τάρταρο και το Έρεβος– η Νύχτα διαμόρφωσε τον κόσμο. Αρχικά, το σκοτάδι κάλυπτε τα πάντα. Στη συνέχεια, όμως, η Νύχτα ενώθηκε με το Έρεβος (την προσωποποίηση των σκιών) και μαζί δημιούργησαν δύο εντελώς αντίθετες δυνάμεις: τον Αιθέρα (το Φως) και την Ημέρα.

Ως μία από τις αρχαιότερες θεότητες, η Νύχτα έφερε στον κόσμο ένα πλήθος ισχυρών παιδιών. Μεταξύ αυτών συναντάμε τον Θάνατο, τον Ύπνο, τον Μόρο (θεό του πεπρωμένου), την Έριδα (θεά της διχόνοιας), τη Νέμεση (θεά της θείας δίκης), τις Κήρες (πνεύματα του βίαιου θανάτου) και τους Ονείρους. Μάλιστα, αρκετοί μύθοι της αποδίδουν ακόμη και τη μητρότητα των Μοιρών, των τριών θεοτήτων που όριζαν το πεπρωμένο.

Η Απεικόνιση και ο Κύκλος της Ημέρας

Οι αρχαίοι Έλληνες απέδιδαν στη Νύχτα δύο μορφές. Στην κυριολεκτική της υπόσταση, αποτελεί το σκοτάδι που μας περιβάλλει. Στη φυσική της μορφή, ωστόσο, την απεικόνιζαν ως μια εξαιρετικά όμορφη γυναίκα ντυμένη στα μαύρα, η οποία οδηγεί ένα άρμα τυλιγμένη σε μια σκοτεινή ομίχλη, ή ως μια φτερωτή θεά με ένα φωτοστέφανο από μαύρα σύννεφα.

Σύμφωνα με τον μύθο, η Νύχτα και οι άλλες πρωταρχικές θεότητες κατοικούσαν στα βάθη του Τάρταρου. Κατά τη διάρκεια της ημέρας, η Νύχτα και το Έρεβος ξεκουράζονταν στις πιο σκοτεινές ρωγμές του. Κάθε σούρουπο, όμως, αναδύονταν πιασμένοι χέρι-χέρι, μπλοκάροντας το φως του Αιθέρα και φέρνοντας το σκοτάδι στον κόσμο. Το επόμενο πρωί, η κόρη τους, η Ημέρα, αναλάμβανε δράση. Αναδυόταν από τον Τάρταρο και σάρωνε το σκοτάδι, αναγκάζοντας τους γονείς της να επιστρέψουν. Αυτός ο αέναος κύκλος εξηγούσε την εναλλαγή ημέρας και νύχτας, παρόλο που η Νύχτα και η Ημέρα σπάνια συναντιούνταν.

Ο Φόβος του Δία και η Προστασία του Σκότους

Οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν τη Νύχτα εξαιρετικά ισχυρή και την αντιμετώπιζαν με βαθύ σεβασμό. Ένας από τους πιο διάσημους μύθους της αποδεικνύει περίτρανα τη δύναμή της.

Κάποτε, η Ήρα ζήτησε από τον θεό Ύπνο να βυθίσει τον Δία σε βαθύ λήθαργο, ώστε να συνωμοτήσει εναντίον του. Ο Ύπνος το επιχείρησε, αλλά η δύναμή του δεν έφτανε για να κρατήσει τον αρχηγό των θεών κοιμισμένο για πολύ. Όταν ο Δίας ξύπνησε, άρχισε να κυνηγά τον Ύπνο με απίστευτη οργή. Ο Ύπνος, τρέμοντας για τη ζωή του, έτρεξε να βρει καταφύγιο στη σπηλιά της μητέρας του, της Νύχτας, στον Τάρταρο. Μόλις ο Δίας συνειδητοποίησε πού είχε κρυφτεί ο Ύπνος, σταμάτησε αμέσως την καταδίωξη. Προτίμησε να αφήσει τον θεό ατιμώρητο παρά να ρισκάρει να εξοργίσει τη Νύχτα.

Συμβολισμός: Το Μυστήριο Πίσω από το Άγνωστο

Η Νύχτα λειτουργεί ως καταλύτης για πολλές ανθρώπινες πράξεις. Διευκολύνει τις σκοτεινές μας επιθυμίες –από τους εραστές που συναντιούνται κρυφά στο σούρουπο, μέχρι τα εγκλήματα που διαπράττονται στο σκοτάδι. Ταυτόχρονα, όμως, λειτουργεί και ως προστάτιδα. Οι φυγάδες προσεύχονταν συχνά στη Νύχτα, ελπίζοντας ότι το πέπλο της θα τους χάριζε ασφαλή διέλευση.

Είναι ενδιαφέρον ότι συχνά οι άνθρωποι δηλώνουν πως φοβούνται το σκοτάδι, ενώ στην πραγματικότητα φοβούνται το τι κρύβεται μέσα σε αυτό. Η αβεβαιότητα δημιουργεί ένα αίσθημα αδυναμίας. Ίσως, τελικά, οι ίδιοι οι θεοί να μη φοβούνταν την ίδια τη Νύχτα, αλλά το σκοτάδι που έφερνε και τα μυστικά που αυτό έκρυβε.

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα για τη Θεά Νύκτα

Η αρχαία ελληνική γραμματεία αναγνωρίζει ξεκάθαρα την τεράστια δύναμη και την πρωταρχική φύση της Νύχτας. Ο Ησίοδος, στο έπος του «Θεογονία» (στ. 123-124), περιγράφει τη γέννησή της και τη δική της δημιουργική δύναμη με τα εξής λόγια:

«Ἐκ Χάεος δ’ Ἔρεβός τε μέλαινά τε Νὺξ ἐγένοντο· Νυκτὸς δ’ αὖτ’ Αἰθήρ τε καὶ Ἡμέρη ἐξεγένοντο» > (Από το Χάος γεννήθηκαν το Έρεβος και η μαύρη Νύχτα. Και από τη Νύχτα, πάλι, γεννήθηκαν ο Αιθέρας και η Ημέρα).

Επιπλέον, η μυστικιστική της υπόσταση αποτυπώνεται έντονα στους Ορφικούς Ύμνους. Στον Ύμνο προς τη Νύχτα (Ύμνος 3), η θεά δεν είναι απλώς ένα φυσικό φαινόμενο, αλλά η απόλυτη μητέρα των πάντων:

«Νύκτα θεῶν γενέτειραν ἀείσομαι ἠδὲ καὶ ἀνδρῶν. Νὺξ γένεσις πάντων, ἣν καὶ Κύπριν καλέσωμεν…» (Θα υμνήσω τη Νύχτα, που γέννησε τους θεούς και τους ανθρώπους. Η Νύχτα είναι η αρχή των πάντων, την οποία μπορούμε να αποκαλέσουμε και Κύπριδα…).

Μέσα από αυτά τα κείμενα κατανοούμε το βάθος του σεβασμού που έτρεφαν οι αρχαίοι Έλληνες για αυτή τη μυστηριώδη και κυρίαρχη μορφή του σύμπαντος.

Αναμφίβολα, είτε τη θεωρείτε την πρώτη δημιουργό είτε μία από τις αρχαιότερες θεότητες, η Νύχτα υπήρξε μια επιδραστική φυσιογνωμία. Το γεγονός ότι ποτέ δεν της αποδόθηκαν αυστηρά καθορισμένα χαρακτηριστικά τής προσδίδει μια μοναδική γοητεία. Μας επιτρέπει να την ερμηνεύσουμε όπως εμείς θέλουμε: είτε ως το κυριολεκτικό σκοτάδι που μας τυλίγει κάθε βράδυ, είτε ως μια πανίσχυρη γυναίκα που διασχίζει τον ουρανό. Αυτό ακριβώς το στοιχείο του μυστηρίου είναι που κρατά τον μύθο της ζωντανό και συναρπαστικό μέχρι σήμερα.

Το άρθρο Θεά Νυξ: Η Πρωταρχική Θεά του Σκότους που Φοβόταν Ακόμη και ο Δίας εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.