Τάρταρος: Η Σκοτεινή Άβυσσος της Αρχαίας Ελληνικής Κοσμογονίας
Ο Τάρταρος στην αρχαία ελληνική μυθολογία και γραμματεία δεν είναι απλώς ένας τόπος, αλλά μια πολυδιάστατη έννοια. Αποτελεί ταυτόχρονα μια πρωταρχική κοσμική οντότητα (θεότητα) και τον πιο σκοτεινό, βαθύ τόπο του Σύμπαντος, ένα απύθμενο βάραθρο κάτω από τον Άδη, το οποίο χρησίμευε ως η απόλυτη κοσμική φυλακή.
1. Η Κοσμογονική Προέλευση: Ο Τάρταρος ως Πρωταρχική Οντότητα
Σύμφωνα με τη «Θεογονία» του Ησιόδου (8ος-7ος αι. π.Χ.), ο Τάρταρος είναι μία από τις πρώτες οντότητες που εμφανίστηκαν στο Σύμπαν, αμέσως μετά το Χάος και μαζί με τη Γαία (Γη) και τον Έρωτα. Δεν δημιουργήθηκε από κάποιον, αλλά “γεννήθηκε” από μόνος του (αυτογένεση).
Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Θεογονία, στίχοι 116-119): «ἤτοι μὲν πρώτιστα Χάος γένετ᾽, αὐτὰρ ἔπειτα / Γαῖ᾽ εὐρύστερνος, πάντων ἕδος ἀσφαλὲς αἰεὶ / ἀθανάτων οἳ ἔχουσι κάρη νιφόεντος Ὀλύμπου, / Τάρταρά τ᾽ ἠερόεντα μυχῷ χθονὸς εὐρυοδείης…»
Μετάφραση: «Πραγματικά, πρώτα απ’ όλα έγινε το Χάος, και έπειτα / η πλατύστερνη Γη, το ασφαλές θεμέλιο πάντοτε όλων / των αθανάτων που κατέχουν τις κορυφές του χιονισμένου Ολύμπου, / και ο σκοτεινός Τάρταρος στα βάθη της γης με τους φαρδιούς δρόμους…»
Ως θεότητα, ο Τάρταρος ενώθηκε με τη Γαία και γέννησαν ένα από τα πιο τρομακτικά τέρατα της μυθολογίας, τον Τυφωέα (ή Τυφώνα), ο οποίος απείλησε την κυριαρχία του Δία.
2. Η Γεωγραφία της Αβύσσου: Πού Βρίσκεται ο Τάρταρος;
Στη γεωγραφία του αρχαίου μυθικού κόσμου, ο Τάρταρος βρίσκεται κάτω από τον Άδη (τον Κάτω Κόσμο). Η απόστασή του από τη Γη είναι ίση με την απόσταση της Γης από τον Ουρανό.
Ο Όμηρος στην «Ιλιάδα» δίνει την πιο χαρακτηριστική περιγραφή του βάθους και της κατασκευής του. Όταν ο Δίας απειλεί τους άλλους θεούς να μην παρέμβουν στον Τρωικό Πόλεμο, τους προειδοποιεί με ρίψη στον Τάρταρο:
Αρχαίο Κείμενο (Όμηρος, Ιλιάδα, Ραψωδία Θ, στίχοι 13-16): «ἤ μιν ἑλὼν ῥίψω ἐς Τάρταρον ἠερόεντα, / τῆλε μάλ᾽, ἧχι βάθιστον ὑπὸ χθονός ἐστι βέρεθρον, / ἔνθα σιδήρειαί τε πύλαι καὶ χάλκεος οὐδός, / τόσσον ἔνερθ᾽ Ἀΐδεω ὅσον οὐρανός ἐστ᾽ ἀπὸ γαίης·»
Μετάφραση: «Ή θα τον πιάσω και θα τον ρίξω στον σκοτεινό Τάρταρο, / πολύ μακριά, εκεί που βρίσκεται το πιο βαθύ βάραθρο κάτω από τη γη, / όπου οι πύλες είναι σιδερένιες και το κατώφλι χάλκινο, / τόσο βαθιά κάτω από τον Άδη όσο απέχει ο ουρανός από τη γη.»
Ο Ησίοδος συμπληρώνει ότι αν έριχνε κανείς ένα χάλκινο αμόνι από τον Ουρανό, θα έκανε εννέα μέρες και εννέα νύχτες να φτάσει στη Γη (θα έπεφτε τη δέκατη), και άλλες εννέα μέρες και εννέα νύχτες από τη Γη για να φτάσει στον Τάρταρο. Γύρω του υπάρχει ένα τριπλό τείχος σκοταδιού.
3. Η Απόλυτη Φυλακή: Οι Δεσμώτες του Τάρταρου
Ο Τάρταρος δεν ήταν αρχικά τόπος τιμωρίας για τις ψυχές των κοινών θνητών (αυτός ήταν ο Άδης). Ήταν μια υψίστης ασφαλείας κοσμική φυλακή για όντα που απειλούσαν την τάξη του Σύμπαντος.
- Οι Τιτάνες: Μετά την Τιτανομαχία, ο Δίας φυλάκισε τον Κρόνο και τους άλλους ηττημένους Τιτάνες στα έγκατα του Τάρταρου.
- Οι Φύλακες (Εκατόγχειρες): Για να διασφαλίσει ότι δεν θα δραπετεύσουν, ο Δίας τοποθέτησε ως δεσμοφύλακες στις χάλκινες πύλες του Τάρταρου τους Εκατόγχειρες (Κόττος, Βριάρεως, Γύγης), τερατώδη όντα με εκατό χέρια και πενήντα κεφάλια το καθένα.
4. Η Εξέλιξη της Έννοιας: Ο Τάρταρος ως Τόπος Ηθικής Τιμωρίας
Με την πάροδο των αιώνων και την ανάπτυξη της φιλοσοφίας (κυρίως την κλασική εποχή), ο Τάρταρος απέκτησε ηθική διάσταση. Έγινε ο τόπος όπου τιμωρούνται αιώνια οι θνητοί που διέπραξαν ύβριν (ασέβεια προς τους θεούς ή αποτρόπαια εγκλήματα).
Διάσημοι καταδικασμένοι του Τάρταρου ήταν:
- Ο Σίσυφος (κουβαλάει αιώνια έναν βράχο).
- Ο Τάνταλος (καταδικασμένος σε αιώνια πείνα και δίψα).
- Ο Ιξίων (δεμένος σε έναν φλεγόμενο τροχό).
- Οι Δαναΐδες (κουβαλούν νερό με τρύπια πιθάρια).
Ο Πλάτων, στον διάλογό του «Γοργίας» (και αργότερα στον «Φαίδωνα»), περιγράφει τον Τάρταρο ως το τελικό κριτήριο των ψυχών. Εκεί καταλήγουν οι “ανίατοι” εγκληματίες (τύραννοι, δολοφόνοι) για να υποστούν αιώνια βασανιστήρια, ως παράδειγμα για τους άλλους.
Αρχαίο Κείμενο (Πλάτων, Γοργίας, 523b): «…τὸν μὲν δικαίως τὸν βίον διελθόντα καὶ ὁσίως, ἐπειδὰν τελευτήσῃ, εἰς μακάρων νήσους ἀπιόντα οἰκεῖν ἐν πάσῃ εὐδαιμονίᾳ ἐκτὸς κακῶν, τὸν δὲ ἀδίκως καὶ ἀθέως εἰς τὸ τῆς τίσεώς τε καὶ δίκης δεσμωτήριον, ὃ δὴ Τάρταρον καλοῦσιν, ἰέναι.»
Μετάφραση: «…εκείνος που πέρασε τη ζωή του με δικαιοσύνη και οσιότητα, όταν πεθάνει, πηγαίνει στα Νησιά των Μακάρων για να ζήσει με απόλυτη ευτυχία μακριά από τα κακά, ενώ εκείνος που έζησε άδικα και άθεα, πηγαίνει στο δεσμωτήριο της τιμωρίας και της δίκης, το οποίο ονομάζουν Τάρταρο.»
5. Η Ορφική Κοσμογονία: Ο Τάρταρος ως Αρχέγονο Στοιχείο
Ενώ ο Ησίοδος παρουσιάζει τον Τάρταρο να αυτοδημιουργείται μετά το Χάος, η Ορφική παράδοση (που επηρέασε βαθιά τα μυστήρια και τη φιλοσοφία) δίνει μια διαφορετική εκδοχή. Εκεί, ο Τάρταρος συνυπάρχει από την αρχή με το Χάος, τη Νύχτα και το Έρεβος, πριν καν υπάρξει η Γη.
Την πιο γλαφυρή —αν και σατιρική— περίληψη αυτής της ορφικής κοσμογονίας μάς τη δίνει ο Αριστοφάνης στην κωμωδία του «Όρνιθες», διασώζοντας την αρχαία πεποίθηση:
Αρχαίο Κείμενο (Αριστοφάνης, Όρνιθες, στίχοι 693-694): «Χάος ἦν καὶ Νὺξ Ἔρεβός τε μέλαν πρῶτον καὶ Τάρταρος εὐρύς, / γῆ δ᾽ οὐδ᾽ ἀὴρ οὐδ᾽ οὐρανὸς ἦν…»
Μετάφραση: «Στην αρχή υπήρχε μόνο το Χάος, η Νύχτα, το μαύρο Έρεβος και ο απέραντος Τάρταρος, / δεν υπήρχε ούτε γη, ούτε αέρας, ούτε ουρανός…»
Εδώ ο Τάρταρος δεν είναι απλώς ένας “τόπος”, αλλά ένα από τα τέσσερα αρχέγονα υλικά από τα οποία πλάστηκε το Σύμπαν.
6. Η Τραγική Ποίηση: Ο Τάρταρος ως Τόπος Απόλυτης Απομόνωσης
Στην κλασική τραγωδία, ο Τάρταρος χρησιμοποιείται ως το απόλυτο σύμβολο εξαφάνισης και αμετάκλητης απομόνωσης. Δεν είναι απλώς τιμωρία, είναι η λήθη.
Στον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου, ο Προμηθέας, καρφωμένος στον Καύκασο, θρηνεί επειδή ο Δίας τον τιμωρεί στο φως της μέρας, εκτεθειμένο στα στοιχεία της φύσης και τα βλέμματα όλων. Εύχεται να τον είχε ρίξει στον Τάρταρο, ώστε η ντροπή και ο πόνος του να είναι κρυμμένα.
Αρχαίο Κείμενο (Αισχύλος, Προμηθεύς Δεσμώτης, στίχοι 152-154): «εἰ γάρ μ’ ὑπὸ γῆν νέρθεν τ’ Ἀΐδου / τοῦ νεκροδέγμονος εἰς ἀπέραντον / Τάρταρον ἧκεν… / ὡς μήτε θεὸς μήτε τις ἄλλος / τοῖσδ’ ἐγεγήθει.»
Μετάφραση: «Αχ και να με έριχνε κάτω από τη γη, πιο κάτω κι από τον Άδη / που δέχεται τους νεκρούς, στον αχανή Τάρταρο… / για να μην μπορεί κανένας θεός και κανένας άλλος / να χαρεί με τα βάσανά μου.»
7. Η Μυθολογική Γενεαλογία: Ο Τάρταρος ως Πατέρας Τεράτων
Όπως αναφέραμε, ο Τάρταρος ενώθηκε με τη Γαία και γέννησαν τον Τυφωέα. Όμως, η αρχαία γραμματεία (ιδίως οι μεταγενέστεροι μυθογράφοι που συστηματοποίησαν τους μύθους) του αποδίδει και άλλους απογόνους, αναδεικνύοντάς τον σε πηγή κάθε τερατώδους και ανυπότακτης δύναμης.
Ο Απολλόδωρος στη «Βιβλιοθήκη» του (ένα από τα σημαντικότερα εγχειρίδια ελληνικής μυθολογίας) καταγράφει τον Τάρταρο ως πατέρα της Έχιδνας, του τρομακτικού τέρατος που ήταν μισή γυναίκα και μισό φίδι, η οποία με τη σειρά της γέννησε τον Κέρβερο, τη Λερναία Ύδρα και τη Χίμαιρα.
Αρχαίο Κείμενο (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη, Βιβλίο Β’, 1.2): «…ἔφασαν δὲ αὐτὸν (τον Άργο) καὶ τὴν Γαίας καὶ Ταρτάρου Ἔχιδναν, ἣ τοὺς παριόντας συνήρπαζεν, ἐπιτηρήσαντα κοιμωμένην ἀποκτεῖναι.»
Μετάφραση: «…και έλεγαν γι’ αυτόν (τον Άργο τον Πανόπτη) ότι σκότωσε και την Έχιδνα, την κόρη της Γης και του Τάρταρου, η οποία άρπαζε τους περαστικούς, παραφυλάγοντάς την την ώρα που κοιμόταν.»
Σύνοψη
Από το πρωταρχικό κενό του Ησιόδου στην απρόσιτη φυλακή των Τιτάνων του Ομήρου, και τελικά στο κολαστήριο των αμαρτωλών ψυχών του Πλάτωνα, ο Τάρταρος ενσαρκώνει τον απόλυτο ανθρώπινο και θεϊκό φόβο για το άγνωστο, το σκοτάδι και τη θεία δίκη στην αρχαία ελληνική σκέψη. Είναι το απόλυτο όριο του Σύμπαντος, πέρα από το οποίο δεν υπάρχει τίποτα.
