Βριάρεως (ή Αιγαίων): Ο Γίγαντας Εκατόγχειρας της Ελληνικής Μυθολογίας
Ο Βριάρεως (ή Οβριάρεως) αποτελεί μία από τις πιο επιβλητικές, πρωτόγονες και τρομακτικές μορφές της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Ήταν ένας από τους τρεις Εκατόγχειρες, τα τερατώδη παιδιά που γέννησαν ο Ουρανός και η Γαία. Μαζί με τα αδέλφια του, τον Κόττο και τον Γύγη (ή Γύη), ενσάρκωναν τις αχαλίνωτες και βίαιες δυνάμεις της φύσης.
Το όνομά του ετυμολογείται πιθανότατα από το επίθετο «βριαρός», που σημαίνει «ισχυρός, δυνατός, στιβαρός». Σύμφωνα με την παράδοση, οι θνητοί άνθρωποι τον ονόμαζαν Αιγαίωνα, ενώ οι θεοί χρησιμοποιούσαν το όνομα Βριάρεως.
Η Εξωτερική Εμφάνιση: Η Περιγραφή του Ησιόδου
Η πιο αναλυτική περιγραφή της τερατώδους φύσης του Βριάρεω και των αδελφών του προέρχεται από τη Θεογονία του Ησιόδου. Ο ποιητής περιγράφει πλάσματα ασύλληπτου μεγέθους, εξοπλισμένα με εκατό χέρια και πενήντα κεφάλια το καθένα.
Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Θεογονία, στ. 147-153):
«Ἄλλοι δ’ αὖ Γαίης τε καὶ Οὐρανοῦ ἐξεγένοντο τρεῖς παῖδες μεγάλοι καὶ ὄβριμοι, οὐκ ὀνομαστοί, Κόττος τε Βριάρεώς τε Γύγης θ’, ὑπερήφανα τέκνα. τῶν ἑκατὸν μὲν χεῖρες ἀπ’ ὤμων ἀίσσοντο, ἄπλαστοι, κεφαλαὶ δὲ ἑκάστῳ πεντήκοντα ἐξ ὤμων ἐπέφυκον ἐπὶ στιβαροῖσι μέλεσσιν· ἰσχὺς δ’ ἄπλητος κρατερὴ μεγάλῳ ἐπὶ εἴδει.»
Μετάφραση: «Άλλοι τρεις γιοι γεννήθηκαν απ’ τη Γη και τον Ουρανό, μεγάλοι και δυνατοί, που το όνομά τους προκαλεί δέος: ο Κόττος, ο Βριάρεως και ο Γύγης, τέκνα υπερήφανα. Από τους ώμους τους ξεπετάγονταν εκατό χέρια, τρομακτικά, και πενήντα κεφάλια φύτρωναν από τους ώμους του καθενός πάνω στα στιβαρά τους μέλη. Και η δύναμή τους ήταν απλησίαστη, κραταιά, ανάλογη του μεγάλου τους αναστήματος.»
Φυλάκιση και Τιτανομαχία
Λόγω της φρικτής τους όψης και της ανυπέρβλητης δύναμής τους, ο πατέρας τους, ο Ουρανός, τους μίσησε και τους φυλάκισε αμέσως στα έγκατα της γης (στον Τάρταρο). Η φυλάκισή τους συνεχίστηκε και όταν ανέλαβε την εξουσία ο αδελφός τους, ο Τιτάνας Κρόνος.
Η μοίρα τους άλλαξε ριζικά κατά την Τιτανομαχία. Όταν ο Ζεύς (Δίας) ξεκίνησε τον δεκαετή πόλεμο εναντίον του Κρόνου, η Γαία τον προφήτευσε πως θα νικούσε μόνο αν έπαιρνε με το μέρος του τους Εκατόγχειρες. Ο Δίας κατέβηκε στον Τάρταρο, τους απελευθέρωσε και τους προσέφερε νέκταρ και αμβροσία. Ο Βριάρεως και τα αδέλφια του, γεμάτοι ευγνωμοσύνη, ρίχτηκαν στη μάχη πετώντας τριακόσιους ογκόλιθους ταυτόχρονα εναντίον των Τιτάνων, καταπλακώνοντάς τους και εξασφαλίζοντας την τελική νίκη των Ολύμπιων Θεών. Ως ανταμοιβή, ορίστηκαν φύλακες των ηττημένων Τιτάνων στα βάθη του Ταρτάρου.
Ο Βριάρεως ως Σωτήρας του Διός
Μια από τις πιο εντυπωσιακές αναφορές στον Βριάρεω βρίσκεται στο Έπος του Ομήρου. Σύμφωνα με την Ιλιάδα, υπήρξε μια στιγμή που η θεϊκή εξουσία του Δία κινδύνευσε από μια εσωτερική συνωμοσία στον Όλυμπο. Η Ήρα, ο Ποσειδώνας και η Αθηνά σχεδίασαν να δέσουν τον Δία με αλυσίδες. Τότε, η θαλάσσια θεά Θέτις, για να σώσει τον Δία, ανέβηκε στον Όλυμπο φέρνοντας μαζί της τον Βριάρεω. Η και μόνο φυσική παρουσία του γίγαντα τρομοκράτησε τους αντάρτες θεούς, οι οποίοι εγκατέλειψαν αμέσως την προσπάθεια.
Αρχαίο Κείμενο (Όμηρος, Ιλιάδα, Ραψωδία Α, στ. 396-406):
«…ἀλλὰ σύ τόν γ’ ἐλθοῦσα θεὰ ὑπελύσαο δεσμῶν, ὦχ’ ἑκατόγχειρον καλέσασ’ ἐς μακρὸν Ὄλυμπον, ὃν Βριάρεων καλέουσι θεοί, ἄνδρες δέ τε πάντες Αἰγαίων’· ὃ γὰρ αὖτε βίῃ οὗ πατρὸς ἀμείνων· ὅς ῥα παρὰ Κρονίωνι καθέζετο κύδεϊ γαίων· τὸν καὶ ὑπέδεισαν μάκαρες θεοὶ οὐδέ τ’ ἔδησαν.»
Μετάφραση: «…αλλά εσύ, θεά, πήγες και τον γλίτωσες (τον Δία) από τα δεσμά, καλώντας γρήγορα στον ψηλό Όλυμπο τον Εκατόγχειρα, που οι θεοί τον λένε Βριάρεω, ενώ όλοι οι άνθρωποι Αιγαίωνα (επειδή ήταν ανώτερος στη δύναμη ακόμη και από τον πατέρα του). Αυτός κάθισε δίπλα στον γιο του Κρόνου (Δία), καμαρώνοντας για τη δόξα του. Και οι μακάριοι θεοί τον φοβήθηκαν και δεν τον έδεσαν.»
Ο Βριάρεως ως Διαιτητής στην Κόρινθο
Σε μεταγενέστερες τοπικές παραδόσεις, ο Βριάρεως εγκαταλείπει τον ρόλο του πολεμιστή και αναλαμβάνει τον ρόλο του δίκαιου κριτή. Ο περιηγητής Παυσανίας στα Κορινθιακά (2.1.6) αναφέρει πως ξέσπασε μια σφοδρή διαμάχη μεταξύ του Ποσειδώνα και του Ήλιου για το ποιος θα έχει την κυριαρχία της περιοχής της Κορίνθου. Ο Βριάρεως (με την ιδιότητά του ως Αιγαίων, που σχετίζεται έντονα με τη θάλασσα) κλήθηκε να λύσει τη διαφορά. Η ετυμηγορία του ήταν διπλωματική και δίκαιη:
- Παραχώρησε τον Ισθμό της Κορίνθου στον θεό Ποσειδώνα.
- Παραχώρησε τον Ακροκόρινθο (τον ψηλό βράχο που δεσπόζει στην περιοχή) στον θεό Ήλιο.
Οικογένεια και Τιμές
Η αφοσίωση του Βριάρεω στους θεούς του Ολύμπου, και ειδικά η εύνοια που κέρδισε από τις πράξεις του, του εξασφάλισαν μια τιμητική θέση. Ο θεός της θάλασσας, ο Ποσειδώνας, για να τον τιμήσει (και πιθανώς για να εδραιώσει μια συμμαχία με τον πανίσχυρο Εκατόγχειρα), του έδωσε για σύζυγο τη δική του κόρη.
Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Θεογονία, στ. 817-819):
«…Βριάρεών γε μὲν ἠύς ἐνοσίχθων γαμβρὸν ἑὸν ποίησε, βαρύκτυπος· ἧκε δὲ κούρην Κυμοπόλειαν ὀπυίειν, ἣν τέκετ’ αὐτός.»
Μετάφραση: «…Τον Βριάρεω, όμως, ο δυνατός κοσμοσείστης Ποσειδώνας τον έκανε γαμπρό του· του έδωσε για γυναίκα την κόρη του, την Κυμοπόλεια (αυτή που ταράζει τα κύματα).»
Το Μυστήριο της Διπλής Ονομασίας: Βριάρεως vs Αιγαίων
Στον Όμηρο είδαμε ότι οι θεοί τον έλεγαν Βριάρεω και οι θνητοί Αιγαίωνα. Οι αρχαίοι σχολιαστές (όπως ο Ιωάννης Τζέτζης ή τα Σχόλια στην Ιλιάδα) εξηγούν αυτή τη διάκριση ως εξής:
- Η γλώσσα των θεών περιγράφει την ουσία των πραγμάτων. Το Βριάρεως (από το βριαρός) σημαίνει «ο τρομερά δυνατός».
- Η γλώσσα των θνητών περιγράφει την εμπειρία ή τον τόπο. Το Αιγαίων τον συνδέει άμεσα με το Αιγαίο Πέλαγος. Σύμφωνα με ορισμένους μύθους, ο Αιγαίων ήταν προσωποποίηση των φουρτουνιασμένων κυμάτων και των θαλάσσιων καταιγίδων του Αιγαίου. Ο Απολλώνιος ο Ρόδιος στα Αργοναυτικά (1.1165) αναφέρει ότι ο Αιγαίων αναδύθηκε από τη θάλασσα.
Η Αντίθετη Εκδοχή: Ο Βριάρεως ως Εχθρός των Θεών (Ρωμαϊκή Παράδοση)
Ενώ στους Έλληνες (Ησίοδο, Όμηρο) ο Βριάρεως σώζει τον Δία, στους Ρωμαίους ποιητές τα πράγματα αντιστρέφονται. Ο Βιργίλιος και ο Οβίδιος συχνά συγχέουν τους Εκατόγχειρες με τους Γίγαντες (Γιγαντομαχία) και παρουσιάζουν τον Βριάρεω/Αιγαίωνα να μάχεται εναντίον του Δία, κραδαίνοντας όπλα και με τα εκατό του χέρια.
Αρχαίο Κείμενο (Βιργίλιος, Αινειάδα, Βιβλίο 10, στ. 565-568):
«Aegaeon qualis, centum cui bracchia dicunt / centenasque manus, quinquaginta oribus ignem / pectoribusque arsisse, Iovis cum fulmina contra / tot paribus clipeis streperet, tot stringeret ensis.»
Μετάφραση: «Όπως ο Αιγαίων, που λένε πως είχε εκατό βραχίονες και εκατό χέρια, και πως από τα πενήντα του στόματα και στήθη ξερνούσε φωτιά, όταν ενάντια στους κεραυνούς του Δία χτυπούσε πενήντα ασπίδες και τραβούσε πενήντα σπαθιά.»
Αυτή η ρωμαϊκή εκδοχή επηρέασε αργότερα και τον Μεσαίωνα. Ο Δάντης Αλιγκιέρι στη Θεία Κωμωδία (Κόλαση, Κάντο 31), τοποθετεί τον Βριάρεω δεμένο με αλυσίδες στην άβυσσο της Κολάσεως, τιμωρημένο για την ανταρσία του ενάντια στους θεούς.
Η Ορθολογική (Ευημεριστική) Ερμηνεία των 100 Χεριών
Στην αρχαιότητα δεν πίστευαν όλοι στα τέρατα. Οι «Ευημεριστές» (συγγραφείς που προσπαθούσαν να βρουν την ιστορική αλήθεια πίσω από τους μύθους) υποστήριζαν ότι ο Βριάρεως ήταν απλώς ένας άνθρωπος.
Ο συγγραφέας Παλαίφατος στο έργο του Περὶ Ἀπίστων («Περί των απίστευτων ιστοριών»), αποδομεί τον μύθο: αναφέρει ότι δεν υπήρξε ποτέ άνθρωπος με 100 χέρια. Σύμφωνα με αυτόν, ο Βριάρεως/Αιγαίων ήταν πιθανότατα ένας πανίσχυρος πειρατής ή ναύαρχος που κατοικούσε σε μια πόλη της Εύβοιας (η οποία ονομαζόταν Εκατονχειρία), ή κυβερνούσε έναν στόλο από 50 πλοία με 100 κουπιά, σπέρνοντας τον τρόμο στο Αιγαίο (εξ ου και το «Αιγαίων» και τα «εκατό χέρια»).
Τοπικοί Μύθοι: Η Εύβοια και η Φρυγία
- Εύβοια: Σε ορισμένες τοπικές παραδόσεις, ο Αιγαίων δεν ήταν γιος του Ουρανού, αλλά του Πόντου (Θάλασσα) και της Γαίας. Λέγεται πως έζησε στην Εύβοια, κοντά στην πόλη Κάρυστο, και ήταν ο μυθικός πατέρας της Νύμφης Εύβοιας, από την οποία πήρε το όνομά του το νησί.
- Φρυγία (Μικρά Ασία): Σύμφωνα με τον ιστορικό Αρριανό (στο έργο του Βιθυνιακά), υπήρχε ένας τοπικός μύθος που έλεγε ότι ο Βριάρεως ήταν ένας γίγαντας που καταπλακώθηκε κάτω από το βουνό Βερέκυνθος της Φρυγίας.
Ο τάφος του στην Κόρινθο;
Αν και αθάνατος στη Θεογονία, σε κάποιες σπάνιες ελληνιστικές εκδοχές οι γίγαντες ήταν θνητοί. Ο Τιτάνας της Κορινθίας (μια τοπική λατρεία) έλεγε ότι μετά τη διαιτησία του μεταξύ Ήλιου και Ποσειδώνα (που αναφέραμε στο προηγούμενο άρθρο), ο Βριάρεως παρέμεινε προστάτης της περιοχής, αλλά τελικά πέθανε (ή αποσύρθηκε), αφήνοντας τον μύθο πως ολόκληρος ο Ισθμός στηριζόταν πάνω στα τεράστια, θαμμένα χέρια του.
Συμπερασματικά, ο Βριάρεως αντιπροσωπεύει στην ελληνική γραμματεία την απόλυτη, χαοτική δύναμη της αρχέγονης φύσης, η οποία όμως, αντί να στραφεί εναντίον της συμπαντικής τάξης, τίθεται στην υπηρεσία της λογικής και του Νόμου που εκπροσωπεί ο Δίας.
