Ο Κόττος: Ο Αρχέγονος Εκατόγχειρας, Γιος της Γαίας και του Ουρανού
Ο Κόττος αποτελεί μία από τις πιο επιβλητικές και τρομακτικές θεότητες του αρχαιοελληνικού πανθέου. Ανήκει στην πρώτη γενιά των θεών, όντας ένας από τους τρεις Εκατόγχειρες. Μαζί με τα αδέλφια του, τον Βριάρεω και τον Γύγη, διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην επικράτηση του Δία και των Ολύμπιων Θεών ενάντια στους Τιτάνες (Τιτανομαχία).
1. Η Φύση και τα Χαρακτηριστικά του
Ως Εκατόγχειρας, ο Κόττος περιγράφεται ως ένα ον ασύλληπτου μεγέθους και τρομακτικής δύναμης. Είχε εκατό χέρια (εξ ου και το όνομα Εκατόγχειρας) που ξεπηδούσαν από τους ώμους του και πενήντα κεφάλια. Το όνομά του πιθανότατα προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη “κότος” (που σημαίνει οργή, θυμός, εκδικητικότητα) ή το ρήμα “κόπτω” (χτυπώ, καταστρέφω), υποδηλώνοντας τη βίαιη και πολεμική του φύση.
2. Ο Κόττος στη «Θεογονία» του Ησιόδου
Ο Ησίοδος, στο έπος του Θεογονία (8ος αι. π.Χ.), μας δίνει την πιο αναλυτική περιγραφή για τη γέννηση και τη δράση του Κόττου.
Α. Η Γέννηση (Στίχοι 147-153)
Σύμφωνα με τον Ησίοδο, ο Κόττος και τα αδέλφια του γεννήθηκαν μετά τους Τιτάνες και τους Κύκλωπες. Ο πατέρας τους, ο Ουρανός, τους μίσησε από την πρώτη στιγμή επειδή ήταν αποκρουστικοί και πανίσχυροι, γι’ αυτό και τους έκρυψε στα έγκατα της Γης (στον Τάρταρο).
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο:
«Ἄλλοι δ’ αὖ Γαίης τε καὶ Οὐρανοῦ ἐξεγένοντο, τρεῖς παῖδες μεγάλοι καὶ ὄβριμοι, οὐκ ὀνομαστοί, Κόττος τε Βριάρεώς τε Γύγης θ’, ὑπερήφανα τέκνα. τῶν ἑκατὸν μὲν χεῖρες ἀπ’ ὤμων ἀΐσσοντο, ἄπλαστοι, κεφαλαὶ δὲ ἑκάστῳ πεντήκοντα ἐκ τῶν ὤμων ἐπέφυκον ἐπὶ στιβαροῖσι μέλεσσιν· ἰσχὺς δ’ ἄπλητος κρατερὴ μεγάλῳ ἐπὶ εἴδει.»
Απόδοση: Κι άλλοι πάλι γεννήθηκαν από τη Γαία και τον Ουρανό, τρία παιδιά μεγάλα και τρομερά, που το όνομά τους δύσκολα προφέρεται: ο Κόττος, ο Βριάρεως και ο Γύγης, τέκνα υπερήφανα. Εκατό χέρια ξεπηδούσαν από τους ώμους τους, φριχτά, και πενήντα κεφάλια φύτρωναν στον καθένα πάνω από τους ώμους στα στιβαρά τους μέλη. Και η δύναμή τους ήταν απλησίαστη, κραταιή στο τεράστιο σώμα τους.
Β. Ο Ρόλος στην Τιτανομαχία (Στίχοι 617-628 & 713-717)
Κατά την Τιτανομαχία, ο Δίας, ακολουθώντας τη συμβουλή της Γαίας, κατέβηκε στον Τάρταρο, ελευθέρωσε τον Κόττο και τα αδέλφια του, και τους έδωσε νέκταρ και αμβροσία. Ο Κόττος ορκίζεται πίστη στον Δία και στη μάχη χρησιμοποιεί τα εκατό του χέρια για να εκσφενδονίζει τεράστιους βράχους εναντίον των Τιτάνων, κρίνοντας ουσιαστικά τη νίκη.
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Η υπόσχεση του Κόττου στον Δία – Στ. 655-663):
«…τῷ καὶ νῦν ἀτενεῖ τε νόῳ καὶ ἐπίφρονι βουλῇ ῥυσόμεθα κράτος ὑμὸν ἐν αἰνῇ δηϊοτῆτι, μαρνάμενοι Τιτῆσιν ἐνὶ κρατερῇ ὑσμίνῃ.»
Απόδοση: (Ο Κόττος μιλά εκ μέρους των αδελφών του): «Γι’ αυτό τώρα, με σταθερό νου και συνετή σκέψη, θα υπερασπιστούμε την εξουσία σας στην τρομερή σύγκρουση, πολεμώντας τους Τιτάνες στην κραταιή μάχη.»
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Η Επίθεση – Στ. 713-716):
«ἐν δ’ ἄρ’ ἰδιούχοισι Κόττος Βριάρεώς τε Γύγης τε ἄατος πολέμοιο πικρὴν ἐστήσαντο μάχην· οἵ ῥα τριηκοσίας πέτρας στιβαρῶν ἀπὸ χειρῶν πέμπον ἐπασσυτέρας, κατὰ δ’ ἐσκίασαν βελέεσσι Τιτῆνας…»
Απόδοση: Στην πρώτη γραμμή, ο Κόττος, ο Βριάρεως και ο Γύγης, αχόρταγοι για πόλεμο, έστησαν σκληρή μάχη. Αυτοί, τριακόσιους βράχους από τα στιβαρά τους χέρια έριχναν τον ένα μετά τον άλλο, και κατασκότεινιασαν με τα βλήματά τους τους Τιτάνες…
3. Ο Κόττος στη «Βιβλιοθήκη» του Απολλόδωρου
Ο μυθογράφος Απολλόδωρος (1ος-2ος αι. μ.Χ.) επιβεβαιώνει τη γενεαλογία και δίνει μια συνοπτική αλλά ξεκάθαρη εικόνα για την ύπαρξη του Κόττου.
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Βιβλιοθήκη 1.1.1):
«Οὐρανὸς πρῶτος τοῦ παντὸς ἐδυνάστευσε κόσμου. γήμας δὲ Γῆν ἐτέκνωσε πρώτους τοὺς ἑκατόγχειρας προσαγορευθέντας, Βριάρεων Γύγην Κόττον, οἳ μεγέθει τε ἀνυπέρβλητοι καὶ δυνάμει καθειστήκεσαν, χεῖρας μὲν ἀνὰ ἑκατὸν ἔχοντες, κεφαλὰς δὲ ἀνὰ πεντήκοντα.»
Απόδοση: Ο Ουρανός κυβέρνησε πρώτος ολόκληρο τον κόσμο. Παντρεύτηκε τη Γη (Γαία) και γέννησε πρώτους αυτούς που ονομάστηκαν Εκατόγχειρες, τον Βριάρεω, τον Γύγη και τον Κόττο, οι οποίοι ήταν ανυπέρβλητοι σε μέγεθος και δύναμη, έχοντας ο καθένας εκατό χέρια και πενήντα κεφάλια.
4. Η Κατάληξη του Κόττου μετά την Τιτανομαχία
Μετά τη συντριβή των Τιτάνων, οι ηττημένοι ρίχτηκαν στα έγκατα του Ταρτάρου. Ο Δίας ανέθεσε στον Κόττο, τον Γύγη και τον Βριάρεω τον ρόλο των δεσμοφυλάκων των Τιτάνων.
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Θεογονία Στ. 734-735):
«ἔνθα Γύγης Κόττος τε καὶ ὀβριάρεως μεγάθυμος ναίουσιν, φύλακες πιστοὶ Διὸς αἰγιόχοιο.»
Απόδοση: Εκεί (στα βάθη του Ταρτάρου) ο Γύγης, ο Κόττος και ο μεγαλόψυχος Βριάρεως κατοικούν, ως πιστοί φύλακες του Δία, αυτού που κρατά την Αιγίδα.
5. Η Ηχηρή Απουσία του από τον Όμηρο
Για να κατανοήσουμε τον Κόττο 100%, πρέπει να σημειώσουμε ότι αγνοείται πλήρως από τον Όμηρο. Στην Ιλιάδα (Α’ 402-406), όταν ο Όμηρος αναφέρεται στους Εκατόγχειρες, κατονομάζει μόνο τον Βριάρεω (τον οποίο οι θεοί ονόμαζαν Βριάρεω και οι άνθρωποι Αιγαίωνα). Ο Κόττος και ο Γύγης δεν αναφέρονται καθόλου. Αυτό οδήγησε τους αρχαίους μελετητές στο συμπέρασμα ότι ο Κόττος ήταν μια μορφή της αρχέγονης βοιωτικής/ησιόδειας παράδοσης, την οποία ο Όμηρος είτε αγνοούσε, είτε δεν θεωρούσε αρκετά σημαντική για να την εντάξει στα ιωνικά του έπη.
6. Τα Αρχαία Σχόλια (Scholia) και τα Βυζαντινά Λεξικά
Όσα γνωρίζουμε επιπλέον για τον Κόττο προέρχονται από τους αρχαίους γραμματικούς που ανέλυαν τον Ησίοδο (στα λεγόμενα Σχόλια εις Θεογονίαν) και από βυζαντινά λεξικά, όπως το Ετυμολογικόν Μέγα (Etymologicum Magnum) και το Λεξικό της Σούδας.
Εκεί, οι λεξικογράφοι δεν προσθέτουν νέους μύθους, αλλά αναλύουν το όνομά του για να εξηγήσουν τη φύση του:
- Ετυμολογία: Το όνομα «Κόττος» συνδέεται από τους αρχαίους σχολιαστές απευθείας με τη λέξη «κότος», που στην αρχαία ελληνική σημαίνει τη βαθιά, συγκρατημένη οργή, τη μνησικακία και τον εκδικητικό θυμό (σε αντίθεση με τη λέξη «χόλος» που είναι ο στιγμιαίος θυμός).
- Συμβολισμός: Στα Σχόλια, οι Εκατόγχειρες ερμηνεύονται συχνά αλληγορικά ως προσωποποιήσεις φυσικών φαινομένων (π.χ. θαλασσοταραχές, τρικυμίες, σεισμοί). Ο Κόττος, με την «οργή» του, συμβολίζει τον ανεξέλεγκτο, καταστροφικό θυμό της ίδιας της Γης (των γεωλογικών ανακατατάξεων).
7. Αναφορές σε Μεταγενέστερα Έπη (Ύστερη Αρχαιότητα)
Συγγραφείς της ύστερης αρχαιότητας αναφέρουν τον Κόττο, αλλά απλώς ως ηχώ του Ησιόδου, χωρίς να προσθέτουν νέες ιστορίες.
- Ο Νόννος ο Πανοπολίτης (5ος αι. μ.Χ.) στο τεράστιο έπος του Διονυσιακά, αναφέρεται στους Εκατόγχειρες περιγράφοντας τα αναρίθμητα χέρια τους, για να δώσει έμφαση στο μέγεθος αρχέγονων συγκρούσεων.
- Ο Ρωμαίος ποιητής Βιργίλιος και ο Οβίδιος γνωρίζουν τον μύθο (στα λατινικά), αλλά παραδοσιακά εστιάζουν στον αδελφό του τον Γύγη (Gyas) ή τον Βριάρεω, αφήνοντας τον Κόττο (Cottus) στο απόλυτο σκοτάδι του Ταρτάρου.
8. Απουσία Λατρείας (Κανένα Ιερό ή Ναός)
Ένα κρίσιμο δεδομένο για την πληρότητα της έρευνας είναι το εξής: Σε όλη την αρχαία ελληνική γραμματεία και στα αρχαιολογικά ευρήματα (π.χ. στις περιηγήσεις του Παυσανία), δεν υπάρχει καμία αναφορά σε ναό, ιερό, βωμό ή λατρεία του Κόττου. Ήταν καθαρά ένα μυθολογικό/λογοτεχνικό πλάσμα. Οι Αρχαίοι Έλληνες σέβονταν τη δύναμή του στον μύθο, αλλά δεν τον λάτρευαν ως θεό προστάτη, καθώς θεωρούνταν μια απόμακρη, τρομακτική δύναμη εγκλωβισμένη στα έγκατα της γης, χρήσιμη μόνο στον Δία.
Σύνοψη της σημασίας του
Μέσα από την αρχαία βιβλιογραφία, ο Κόττος συμβολίζει τις ανεξέλεγκτες, καταστροφικές δυνάμεις της φύσης (όπως οι σεισμοί και οι ηφαιστειακές εκρήξεις, εξ ου και ο συμβολισμός με το πέταγμα βράχων). Η υποταγή του στον Δία αντιπροσωπεύει τη μετάβαση από το αρχέγονο χάος στην ολύμπια τάξη και λογική. Αν και τέρας στην όψη, ο Κόττος αποτελεί θεμελιώδη πυλώνα (κυριολεκτικά και μεταφορικά) για τη διατήρηση της εξουσίας του Δία και της τάξης του Σύμπαντος.
