Ο Γίγαντας Πολυβώτης στην Ελληνική Μυθολογία: Μια Ολοκληρωμένη Βιβλιογραφική Προσέγγιση
Ο Πολυβώτης αποτελεί μια από τις πλέον χαρακτηριστικές μορφές της ελληνικής μυθολογίας στο πλαίσιο της Γιγαντομαχίας. Ως Γίγαντας, ενσαρκώνει τις πρωτόγονες, χθόνιες δυνάμεις της φύσης που συγκρούστηκαν με την τάξη και την αρμονία του Ολυμπίου πανθέου.
Παρακάτω ακολουθεί μια πλήρως δομημένη ανάλυση του μύθου του, αντλημένη αποκλειστικά από τις αρχαίες πηγές, παραθέτοντας τα αυτούσια αρχαία κείμενα και τη σημασία τους.
1. Καταγωγή και η Συμμετοχή στη Γιγαντομαχία
Όπως όλοι οι Γίγαντες, ο Πολυβώτης γεννήθηκε από τη Γαία (τη Γη). Σύμφωνα με τον Ησίοδο, οι Γίγαντες ξεπήδησαν από το χώμα όταν έπεσαν πάνω του οι σταγόνες αίματος από τον ευνουχισμό του Ουρανού από τον Κρόνο. Σκοπός της ύπαρξής τους, υποκινούμενος από τη Γαία, ήταν η εκθρόνιση του Δία και η ανατροπή των Ολύμπιων Θεών, ως εκδίκηση για την ήττα των Τιτάνων.
Κατά τη διάρκεια της Γιγαντομαχίας (του επικού πολέμου μεταξύ Θεών και Γιγάντων), οι Ολύμπιοι θεοί είχαν ο καθένας τον δικό του αντίπαλο. Η μοίρα του Πολυβώτη τον έφερε αντιμέτωπο με τον Ποσειδώνα, τον θεό της θάλασσας.
2. Η Καταδίωξη και η Δημιουργία της Νισύρου
Ο πυρήνας του μύθου του Πολυβώτη επικεντρώνεται στο τέλος του. Η σύγκρουσή του με τον Ποσειδώνα δεν ολοκληρώθηκε στο πεδίο της μάχης (την Παλλήνη της Χαλκιδικής), αλλά κατέληξε σε μια επική καταδίωξη στο Αιγαίο Πέλαγος.
Ο Ποσειδώνας, ακολουθώντας τις εντολές του Δία, κυνήγησε τον Πολυβώτη μέχρι το νησί της Κω. Εκεί, με την τρομερή του τρίαινα, ο θεός απέσπασε ένα μεγάλο κομμάτι από το νησί και το πέταξε πάνω στον Γίγαντα, καταπλακώνοντάς τον. Το κομμάτι αυτό της γης που έπεσε πάνω στον Πολυβώτη σχημάτισε ένα νέο νησί: τη Νίσυρο.
3. Οι Αρχαίες Πηγές και τα Αυτούσια Κείμενα
Ο μύθος αυτός διασώζεται ξεκάθαρα σε τρεις κορυφαίες αρχαίες γραμματειακές πηγές: τον Απολλόδωρο, τον γεωγράφο Στράβωνα και τον περιηγητή Παυσανία.
Α. Βιβλιοθήκη Απολλοδώρου (1.6.2)
Ο Ψευδο-Απολλόδωρος στο έργο του καταγράφει λεπτομερώς τη Γιγαντομαχία. Η αναφορά του στον Πολυβώτη είναι η πιο γνωστή και ξεκάθαρη πηγή του μύθου.
Αρχαίο Κείμενο: “Πολυβώτης δὲ διὰ τῆς θαλάσσης διωχθεὶς ὑπὸ Ποσειδῶνος ἧκεν εἰς Κῶ· Ποσειδῶν δὲ τῆς νήσου μέρος ἀπορρήξας ἐπέρριψεν αὐτῷ, τὸ καλούμενον Νίσυρον.”
Απόδοση / Ερμηνεία: Ο Πολυβώτης, καταδιωκόμενος μέσα από τη θάλασσα από τον Ποσειδώνα, έφτασε στην Κω. Ο Ποσειδώνας τότε, κόβοντας ένα μέρος του νησιού, το έριξε πάνω του, και αυτό είναι η ονομαζόμενη Νίσυρος.
Β. Στράβων – Γεωγραφικά (10.5.16)
Ο αρχαίος Έλληνας γεωγράφος Στράβων, εξηγώντας τη γεωγραφία των Δωδεκανήσων, χρησιμοποιεί τον μύθο του Πολυβώτη για να εξηγήσει την ύπαρξη και τη θέση της Νισύρου σε σχέση με την Κω.
Αρχαίο Κείμενο: “Φασὶ δὲ τὴν Νίσυρον ἀπόθραυσμα εἶναι τῆς Κῶ, προστεθέντος τοῦ μύθου, ὅτι Ποσειδῶν διώκων ἕνα τῶν Γιγάντων, Πολυβώτην, ἀπορρήξας τῇ τριαίνῃ τρύφος τῆς Κῶ ἐπ’ αὐτὸν βάλοι, καὶ γένοιτο νῆσος τὸ βληθέν, ἡ Νίσυρος, ὑποκείμενον ἔχουσα τὸν γίγαντα· τινὲς δὲ αὐτὸν ὑπὸ τῇ Κῷ κεῖσθαί φασι.”
Απόδοση / Ερμηνεία: Λένε ότι η Νίσυρος είναι θραύσμα (σπασμένο κομμάτι) της Κω, και προσθέτουν τον μύθο ότι ο Ποσειδώνας, καταδιώκοντας έναν από τους Γίγαντες, τον Πολυβώτη, έκοψε με την τρίαινα ένα κομμάτι της Κω και του το πέταξε. Αυτό που ρίχτηκε έγινε νησί, η Νίσυρος, η οποία έχει από κάτω της τον γίγαντα. Αν και μερικοί λένε ότι (ο Γίγαντας) κείτεται κάτω από την ίδια την Κω.
Γ. Παυσανίας – Ελλάδος Περιήγησις (Αττικά 1.2.4)
Ο Παυσανίας, περπατώντας στην Αθήνα, περιγράφει τα αγάλματα που έβλεπε. Η σκηνή της καταδίωξης του Πολυβώτη αποτελούσε δημοφιλές θέμα στην αρχαία γλυπτική.
Αρχαίο Κείμενο: “Οὐ πόρρω δὲ ᾠκοδόμηται ναὸς Ποσειδῶνος… ἄγαλμά ἐστι Ποσειδῶνος ἐς Πολυβώτην τὸν γίγαντα ἀφιέντος τὸ δόρυ, ἐς ὃν Κῴοις ὁ μῦθος…”
Απόδοση / Ερμηνεία: Όχι πολύ μακριά έχει χτιστεί ναός του Ποσειδώνα… και υπάρχει ένα άγαλμα του Ποσειδώνα που ρίχνει το δόρυ (ενν. την τρίαινα) εναντίον του γίγαντα Πολυβώτη, για τον οποίο οι κάτοικοι της Κω έχουν τον σχετικό μύθο…
4. Αλληγορική και Γεωλογική Ερμηνεία (Αιτιολογικός Μύθος)
Ο μύθος του Πολυβώτη αποτελεί το κατεξοχήν παράδειγμα ενός Αιτιολογικού Μύθου που εξηγεί τα γεωλογικά φαινόμενα.
Η Νίσυρος είναι ένα ενεργό ηφαίστειο (μέρος του ηφαιστειακού τόξου του Νοτίου Αιγαίου). Στην αρχαιότητα, οι συχνές σεισμικές δονήσεις, οι αναθυμιάσεις, οι θερμές πηγές και η μυρωδιά του θειαφιού από τον κρατήρα (γνωστό σήμερα ως Στέφανος), δεν ερμηνεύονταν επιστημονικά.
Για τους Αρχαίους Έλληνες, το μουγκρητό του ηφαιστείου και οι σεισμοί δεν ήταν τίποτα άλλο από τους αναστεναγμούς και τις προσπάθειες του εγκλωβισμένου Πολυβώτη να απελευθερωθεί από το τεράστιο βάρος του βράχου που του έριξε ο Ποσειδώνας. Λειτουργεί δηλαδή ακριβώς όπως ο μύθος του Τυφωέα ή του Εγκέλαδου κάτω από την Αίτνα στη Σικελία.
5. Ο Πολυβώτης στην Αρχαία Τέχνη
Η σκηνή του Ποσειδώνα να σηκώνει στους ώμους του έναν τεράστιο βράχο (το νησί της Νισύρου) ενώ κρατά την τρίαινα για να συνθλίψει τον πεσμένο Πολυβώτη, ήταν ιδιαίτερα αγαπητή στους αγγειογράφους. Συναντάται εκτενώς στην Αττική ερυθρόμορφη αγγειογραφία (κυρίως του 5ου αι. π.Χ.), αποδεικνύοντας πόσο διαδεδομένος ήταν αυτός ο μύθος σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, πολύ πέραν των ορίων των Δωδεκανήσων.
6. Η Ετυμολογία του Ονόματος: Ένα Γεωλογικό Παράδοξο
Η ανάλυση του ονόματος προσθέτει βαθύτερο νόημα στον μύθο.
- Το όνομα Πολυβώτης προέρχεται από το πολύ + βόσκω (τρέφω / συντηρώ κοπάδια). Σημαίνει δηλαδή «αυτός που τρέφει πολλούς» ή «ο πλούσιος σε βοσκοτόπια».
- Η ερμηνεία: Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον (και συχνό στην ελληνική μυθολογία) το πώς ένα καταστροφικό χθόνιο τέρας φέρει ένα όνομα που υποδηλώνει γονιμότητα. Αυτό εξηγείται απόλυτα μέσω της γεωλογίας: η Νίσυρος, το ηφαίστειο κάτω από το οποίο θάφτηκε ο Πολυβώτης, διαθέτει ηφαιστειακό έδαφος. Όπως είναι γνωστό, τα ηφαιστειογενή εδάφη είναι εξαιρετικά εύφορα (πλούσια σε ιχνοστοιχεία) και ιδανικά για καλλιέργειες και βοσκοτόπια. Έτσι, ο εγκλωβισμένος Γίγαντας «τρέφει» τους κατοίκους του νησιού.
7. Η Λατινική Βιβλιογραφία (Υγίνος)
Ενώ οι Έλληνες συγγραφείς τον θεωρούν παιδί της Γαίας και του αίματος του Ουρανού (κατά τον Ησίοδο), στη ρωμαϊκή εκδοχή της μυθολογίας τα πράγματα διαφοροποιούνται ελαφρώς. Ο Ρωμαίος συγγραφέας Γάιος Ιούλιος Υγίνος (Gaius Julius Hyginus), στο έργο του Fabulae («Μύθοι»), καταγράφει τον Πολυβώτη στον κατάλογο των Γιγάντων, αλλά τον αναφέρει ως τέκνο της Γης και του Τάρταρου.
Λατινικό Κείμενο (Hyginus, Fabulae – Praefatio): “Ex Terra et Tartaro Gigantes: Enceladus, Coeus, elentes, mopsacus, Pelorus, Porphyrion, Ephialtes, Rhoetus, Polyboetes…”
Απόδοση: Από τη Γη (Terra/Γαία) και τον Τάρταρο γεννήθηκαν οι Γίγαντες: ο Εγκέλαδος, ο Κοίος… ο Πορφυρίων, ο Εφιάλτης, ο Ροίτος, ο Πολυβώτης…
8. Τα Ακριβή Αρχαιολογικά Τεκμήρια (Τέχνη & Νομισματική)
Για να είναι η έρευνα απολύτως πλήρης, πρέπει να αναφερθούν τα πιο διάσημα ευρήματα που «φωτογραφίζουν» τον μύθο:
- Η Κύλικα του Εργίνου και του Αριστοφάνη: Το σημαντικότερο ίσως σωζόμενο οπτικό τεκμήριο. Βρίσκεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Βερολίνου (Antikensammlung Berlin, F 2531). Είναι μια αττική ερυθρόμορφη κύλικα (περίπου 430 π.Χ.). Εκεί απεικονίζεται με μοναδική δυναμική ο Ποσειδώνας, έχοντας περάσει την τρίαινα μέσα από το σώμα του πεσμένου Πολυβώτη, ενώ στον αριστερό του ώμο σηκώνει έναν τεράστιο βράχο (το κομμάτι της Κω / Νίσυρο) για να τον αποτελειώσει. Το εντυπωσιακό είναι ότι πάνω στον βράχο έχουν ζωγραφιστεί ζωάκια, επιβεβαιώνοντας ότι πρόκειται για κομμάτι ξηράς!
- Νομισματική: Στην Κω και τη Νίσυρο, η λατρεία του Ποσειδώνα ήταν τεράστια, καθώς τον θεωρούσαν προστάτη τους (Ποσειδών Πορθμεύς). Πολλά τοπικά νομίσματα της ελληνιστικής περιόδου φέρουν στην κύρια όψη τους τον Ποσειδώνα και την τρίαινα, ως άμεση υπενθύμιση της νίκης του επί του Πολυβώτη στα δικά τους νερά.
