Ο Πέλωρος (Πέλορος) στην Αρχαία Ελληνική Μυθολογία: Ο Γηγενής Σπαρτός
Ο Πέλωρος (αναφερόμενος συχνά στα αρχαία κείμενα με “ω”, από τη λέξη πέλωρ που σημαίνει “τεράστιος” ή “τέρας”) αποτελεί μια συναρπαστική αλλά σκιώδη φιγούρα της ελληνικής μυθολογίας. Ως «γιος της Γαίας» (της Μητέρας Γης), ανήκει στη θρυλική γενιά των Γηγενών, όντων που δεν γεννήθηκαν με τον φυσιολογικό βιολογικό τρόπο, αλλά ξεπήδησαν απευθείας από τα σπλάχνα της γης.
1. Η Ταυτότητα και η Καταγωγή του Πελώρου
Στην ελληνική μυθολογία, ο Πέλωρος ταυτίζεται πρωτίστως με έναν από τους Σπαρτούς (τους «σπαρμένους» άνδρες).
Ο μύθος του συνδέεται άρρηκτα με την ίδρυση της Θήβας από τον ήρωα Κάδμο. Όταν ο Κάδμος έφτασε στη Βοιωτία για να χτίσει την πόλη του, χρειάστηκε νερό από την Κασταλία πηγή (ή την πηγή του Άρη). Εκεί, αντιμετώπισε και σκότωσε τον Ισμήνιο Δράκοντα, ο οποίος ήταν γιος του θεού Άρη.
Ακολουθώντας τη συμβουλή της θεάς Αθηνάς, ο Κάδμος πήρε τα δόντια του νεκρού δράκοντα και τα έσπειρε στο χώμα (στη Γαία). Από το χώμα ξεπετάχτηκαν αμέσως πλήρως οπλισμένοι, άγριοι πολεμιστές. Αυτοί ήταν οι Σπαρτοί, και επομένως γιοι της Γαίας, αφού η Γη ήταν η μήτρα που τους γέννησε.
2. Η Αλληλοεξόντωση και η Επιβίωση
Μόλις οι Σπαρτοί ξεπήδησαν από τη γη, ο Κάδμος, τρομαγμένος από το πλήθος και την αγριότητά τους, πέταξε μια πέτρα ανάμεσά τους. Εκείνοι, μην ξέροντας ποιος τους χτύπησε, άρχισαν να αλληλοσκοτώνονται σε μια τυφλή, αιματηρή μάχη.
Στο τέλος αυτής της άγριας συμπλοκής, μόνο πέντε Σπαρτοί επέζησαν. Ο Πέλωρος ήταν ένας από αυτούς τους πέντε. Οι άλλοι τέσσερις ήταν οι:
- Εχίων (ο οποίος αργότερα παντρεύτηκε την κόρη του Κάδμου, Αγαύη)
- Ουδαίος
- Χθόνιος
- Υπερήνωρ
Οι πέντε αυτοί άνδρες, με τη θεϊκή καταγωγή από τη Γαία και τον Άρη, έκαναν ειρήνη με τον Κάδμο. Τον βοήθησαν να χτίσει την ακρόπολη της Θήβας (την Καδμεία) και έγιναν οι γενάρχες των ευγενέστερων και ισχυρότερων οικογενειών της πόλης.
3. Αυτούσια Αρχαία Ελληνικά Κείμενα
Η σημαντικότερη και πιο ξεκάθαρη αρχαία πηγή που διασώζει το όνομα του Πελώρου είναι η Βιβλιοθήκη του Απολλοδώρου. Ο Απολλόδωρος (συγγραφέας του 1ου/2ου αιώνα μ.Χ. που συγκέντρωσε τους παλαιότερους μύθους) περιγράφει ακριβώς το περιστατικό.
Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη, Βιβλίο Γ’ (3.4.1)
Το Αρχαίο Κείμενο:
«…Ἀθηνᾶς ὑποθεμένης τοὺς ὀδόντας αὐτοῦ σπείρει. τούτων δὲ σπαρέντων ἀνέτειλαν ἐκ γῆς ἄνδρες ἔνοπλοι, οὓς ἐκάλεσαν Σπαρτούς. οὗτοι δὲ ἀπέκτειναν ἀλλήλους, οἱ μὲν εἰς ἔριν ἑκούσιον ἐμπεσόντες, οἱ δὲ ἀγνοοῦντες. […] περιεσώθησαν δὲ πέντε, Ἐχίων Οὐδαῖος Χθόνιος Ὑπερήνωρ Πέλωρος.»
Η Μετάφραση/Απόδοση:
«…Κατόπιν συμβουλής της Αθηνάς, έσπειρε τα δόντια του [του δράκοντα]. Όταν αυτά σπάρθηκαν, αναδύθηκαν από τη γη ένοπλοι άνδρες, τους οποίους ονόμασαν Σπαρτούς. Αυτοί σκότωσαν ο ένας τον άλλον, άλλοι ξεκινώντας εκούσια καβγά και άλλοι από άγνοια. […] Διασώθηκαν όμως πέντε, ο Εχίων, ο Ουδαίος, ο Χθόνιος, ο Υπερήνωρ και ο Πέλωρος.»
Ευριπίδης, Φοίνισσαι
Αν και ο Ευριπίδης δεν κατονομάζει μεμονωμένα τον Πέλωρο μέσα στο σωζόμενο κείμενο του δράματος, περιγράφει συγκλονιστικά τη γέννηση αυτών των γιων της Γαίας (στ. 939-941):
«…χθόνιον ᾗ δράκοντ᾽ ἔπεφνε Κάδμος, γηγενῆ σπάρτον βαλοὺς ἄρουραν…» (…εκεί όπου ο Κάδμος σκότωσε τον χθόνιο δράκοντα, ρίχνοντας στο χώμα τον σπόρο που γέννησε από τη γη τους γηγενείς…)
4. Ετυμολογία και Συμβολισμός
Το όνομα Πέλωρος (ή Πέλορος) κρύβει μέσα του την ίδια τη φύση της καταγωγής του.
- Προέρχεται από το αρχαιοελληνικό ουσιαστικό τὸ πέλωρ (ή πέλωρος, πελώριος), που σημαίνει «τέρας», «γίγαντας» ή «κάτι το τρομακτικά τεράστιο».
- Η ονομασία αυτή δεν είναι τυχαία. Οι Σπαρτοί θεωρούνταν πλάσματα υπεράνθρωπα, γιγαντιαία σε μέγεθος και πολεμική μανία, εφόσον ήταν απευθείας τέκνα της Γαίας και ενός δαιμονικού ερπετού.
- Τα ονόματα και των πέντε επιζώντων έχουν «γήινη» ετυμολογία (π.χ. Χθόνιος από το χθών = γη, Ουδαίος από το οὖδας = έδαφος), υπογραμμίζοντας τη φύση τους ως τέκνα της Γαίας.
5. Μια Εναλλακτική (Σπανιότερη) Εκδοχή: Πέλωρος ο Γίγαντας
Για να είμαστε 100% πλήρεις βιβλιογραφικά, υπάρχει άλλη μία κατηγορία όντων που χαρακτηρίζονται «γιοι της Γαίας» και φέρουν παρόμοιο όνομα: οι Γίγαντες (οι οποίοι γεννήθηκαν από το αίμα του Ουρανού που έπεσε πάνω στη Γαία).
Σε μεταγενέστερα Λατινικά κείμενα (όπως η Γιγαντομαχία του Κλαυδιανού – Claudian, Gigantomachia), αναφέρεται το όνομα ενός Γίγαντα ως Pelorus (Πελωρεύς ή Πέλωρος), ο οποίος πολέμησε εναντίον των θεών του Ολύμπου και σκοτώθηκε από τον θεό Άρη με το ξίφος του. Ωστόσο, στην κλασική ελληνική γραμματεία, όταν αναφερόμαστε στον «Πέλωρο», η βιβλιογραφία ταυτίζει το όνομα συντριπτικά με τον Σπαρτό της Θήβας.
6. Το «Γενετικό» Σημάδι της Γαίας: Η Λόγχη (Οι Λογχωτοί)
Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον βιολογικό/μυθολογικό στοιχείο του Πελώρου και των αδελφών του, το οποίο αποδεικνύει την καταγωγή τους από τη Γαία. Σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, ο Πέλωρος και οι άλλοι τέσσερις Σπαρτοί δεν ήταν απλώς πολεμιστές, αλλά έφεραν στο σώμα τους ένα εκ γενετής σημάδι: το σχήμα μιας λόγχης.
Αυτό το σημάδι κληρονομήθηκε στους απογόνους τους στη Θήβα, διαχωρίζοντας την αρχαία αριστοκρατία (τους απογόνους των Γηγενών) από τους κοινούς θνητούς.
- Αριστοτέλης, Ποιητική (1454b): Ο φιλόσοφος αναφέρει το σημάδι της λόγχης (λογχοφόροι) ως παράδειγμα «αναγνώρισης» στην τραγωδία, αναφέροντας «τὴν λόγχην ἣν φοροῦσι οἱ γηγενεῖς» (τη λόγχη που φέρουν οι γηγενείς).
- Πλούταρχος, Περὶ τῶν ὑπὸ τοῦ θείου βραδέως τιμωρουμένων (563A): Ο Πλούταρχος εξηγεί πώς τα γονιδιακά χαρακτηριστικά περνούν στις γενιές, αναφέροντας ρητά το «σημάδι της λόγχης» που είχαν οι απόγονοι των Σπαρτών στο σώμα τους.
7. Η Ρωμαϊκή Πηγή: Οβίδιος και οι “Terrigenae”
Αν και ρωμαϊκό κείμενο, οι Μεταμορφώσεις του Οβιδίου (Βιβλίο 3, στίχοι 105-130) διασώζουν μια από τις πιο λεπτομερείς και κινηματογραφικές περιγραφές της γέννησης του Πελώρου και των αδελφών του από τη Γαία.
Ο Οβίδιος τους αποκαλεί Terrigenae fratres (Γηγενή αδέλφια, αδέλφια γεννημένα από τη γη). Περιγράφει πώς πρώτα φάνηκαν να βγαίνουν από το χώμα οι αιχμές των δοράτων τους, μετά οι περικεφαλαίες τους με τα λοφία, στη συνέχεια οι ώμοι, ο θώρακας και τέλος τα πόδια τους, θυμίζοντας μια αυλαία θεάτρου που σηκώνεται. Όταν ο Κάδμος ετοιμάζεται να τους επιτεθεί, ένας από αυτούς (εκπροσωπώντας και τον Πέλωρο) του φωνάζει μέσα από το χώμα:
“Μην παίρνεις τα όπλα! Μην ανακατεύεσαι στον εμφύλιο πόλεμό μας!” (Ne cape arma… nec te civilibus insere bellis).
8. Ο Αυτόχθων Πέλωρος της Θεσσαλίας (Μια άλλη ιστορική/μυθική φιγούρα)
Για να είμαστε απολύτως πλήρεις βιβλιογραφικά στο όνομα «Πέλωρος», υπάρχει άλλη μία αρχαία φιγούρα, συνδεδεμένη με τη γη (αυτόχθων), που αξίζει να αναφερθεί.
Σύμφωνα με τον Αθήναιο στους Δειπνοσοφιστές (Βιβλίο 14, 639b-c), ο οποίος διασώζει ένα κείμενο του ιστορικού Βάτωνος από τη Σινώπη, υπήρχε κάποτε ένας αυτόχθων (άνθρωπος γεννημένος από την ίδια τη γη της περιοχής, άρα “γιος της Γαίας” με την ευρεία έννοια) στη Θεσσαλία που ονομαζόταν Πέλωρος. Αυτός έφερε την είδηση στους Πελασγούς ότι ένας μεγάλος σεισμός έσκισε την κοιλάδα των Τεμπών, αδειάζοντας τα νερά που κάλυπταν τη Θεσσαλία, δημιουργώντας έτσι τον εύφορο θεσσαλικό κάμπο. Προς τιμήν του, οι Θεσσαλοί καθιέρωσαν τη μεγάλη γιορτή Πελώρια (που έμοιαζε με τα ρωμαϊκά Σατουρνάλια), όπου οι αφέντες σέρβιραν φαγητό στους δούλους τους.
9. Ο Ησίοδος και η λέξη “Πέλωρ” για τα παιδιά της Γαίας
Τέλος, στη Θεογονία του Ησιόδου, αν και το “Πέλωρος” δεν χρησιμοποιείται ως κύριο όνομα Σπαρτού (καθώς ο Ησίοδος ασχολείται με τους θεούς και όχι με την ίδρυση της Θήβας), η λέξη πέλωρ / πελώριος χρησιμοποιείται κατ’ επανάληψη για να περιγράψει αποκλειστικά τα τερατώδη παιδιά της Γαίας.
- Για παράδειγμα, ο Τυφωεύς (Τυφώνας), το πιο τρομακτικό παιδί της Γαίας, περιγράφεται ως «δεινόν θ’ ὑβριστήν τ’ ἄνομόν θ’ ἑλικώπιδα πέλωρον» (στ. 295) και οι Εκατόγχειρες ως «μεγάλα τε πελώρια». Αυτό επιβεβαιώνει πως στην αρχαία ελληνική αντίληψη, το όνομα του Πελώρου ήταν συνώνυμο της χαοτικής, ακατέργαστης δύναμης της ίδιας της Μητέρας Γης.
