Ο Άδανος: Ο Μυθικός Ιδρυτής της Κιλικίας
Ο Άδανος (αρχ. Ἄδανος) είναι μια εξαιρετικά σπάνια, αλλά κομβική μορφή της ελληνο-ανατολικής μυθολογίας. Δεν ανήκει στο κυρίως ρεύμα του Ολυμπιακού Πανθέου, αλλά αποτελεί τον επώνυμο μυθικό ήρωα και ιδρυτή της πόλης των Αδάνων στην Κιλικία (στη σημερινή νότια Τουρκία).
Η ύπαρξή του στη βιβλιογραφία αποτελεί ένα κλασικό παράδειγμα θρησκευτικού συγκρητισμού, όπου οι Έλληνες μελετητές της αρχαιότητας προσπάθησαν να εντάξουν τις πανάρχαιες θεότητες της Εγγύς Ανατολής μέσα στο δικό τους, ελληνικό γενεαλογικό δέντρο των Τιτάνων.
Το Αρχαίο Κείμενο: Στέφανος ο Βυζάντιος
Η απολύτως κεντρική και σχεδόν μοναδική άμεση αρχαία πηγή για τον Άδανο είναι το εγκυκλοπαιδικό/γεωγραφικό λεξικό «Εθνικά» του Στεφάνου του Βυζαντίου (6ος αιώνας μ.Χ.), ο οποίος διέσωσε παλαιότερες χαμένες πηγές (πιθανότατα του φιλοσόφου Αθηνοδώρου του Κανανίτη από τον 1ο αιώνα μ.Χ. ή του Φίλωνος της Βύβλου).
Στο λήμμα για την πόλη «Άδανα», ο Στέφανος Βυζάντιος αναφέρει αυτούσια τα εξής για την ίδρυση της πόλης και τη γενεαλογία του Αδάνου:
Αρχαίο Κείμενο: «ἔστι δὲ ὁ Ἄδανος Γῆς καὶ Οὐρανοῦ παῖς, καὶ Ὄστασος καὶ Σάνδης καὶ Κρόνος καὶ Ῥέα καὶ Ἰαπετὸς καὶ Ὄλυμβρος»
Απόδοση: «Και ο Άδανος είναι γιος της Γης και του Ουρανού, [αδελφός] μαζί με τον Όστασο, τον Σάνδη, τον Κρόνο, τη Ρέα, τον Ιαπετό και τον Όλυμβρο.»
Επίσης, στο ίδιο έργο αναφέρεται πως η πόλη των Αδάνων ιδρύθηκε από κοινού από τον Άδανο και τον Σάρο (ο Σάρος ταυτίζεται με τον τοπικό ποταμό-θεό της περιοχής, τον σημερινό Σεϊχάν).
Γενεαλογία και Μυθολογικές Προεκτάσεις
Βάσει του παραπάνω χωρίου, εξάγονται τα εξής κρίσιμα συμπεράσματα για τη θέση του Αδάνου στη μυθολογία:
- Ανήκει στους Τιτάνες: Τοποθετείται στην παλαιότερη γενιά θεών. Ως παιδί του Ουρανού και της Γης, είναι άμεσος αδελφός των πρωταρχικών Ελλήνων Τιτάνων, του Κρόνου, της Ρέας και του Ιαπετού.
- Γέφυρα με την Ανατολή (Ο Σάνδης): Στην ίδια αδελφική γραμμή αναφέρεται ο Σάνδης (Σάνδων). Ο Σάνδης δεν είναι ελληνική θεότητα, αλλά η εξελληνισμένη μορφή του μεγάλου Λουβικού / Χεττιτικού θεού Šanta (ή Sandas), που λατρευόταν έντονα στην Κιλικία. Έτσι, ο Άδανος εντάσσεται σε μια γενεαλογία που ενώνει τους αρχαίους Έλληνες θεούς με τους γηγενείς θεούς της Μικράς Ασίας.
- Άγνωστα Αδέλφια: Ο Ὄστασος και ο Ὄλυμβρος (πιθανόν παραφθορά του Ολύμπου ή άλλη τοπική θεότητα) είναι επίσης τοπικοί θεοί/ήρωες που συμπληρώνουν αυτό το ελληνο-ανατολικό Πάνθεον.
Ετυμολογία και Προέλευση του Ονόματος
Η σύγχρονη ιστορική και γλωσσολογική έρευνα πάνω στα αρχαία κείμενα έχει ρίξει φως στο πώς προέκυψε το όνομα του Αδάνου:
- Σημιτική Προέλευση (Adon): Οι ερευνητές (όπως ο μελετητής A. G. Horon) επισημαίνουν πως το όνομα Ἄδανος σχετίζεται άμεσα με τη σημιτική ρίζα που δηλώνει τον «Κύριο». Είναι μια πρώιμη παραλλαγή του ελληνο-φοινικικού θεού Άδωνη (Adonis) και της ιουδαϊκής λέξης Αδωνάι (Adonay).
- Η κατάληξη “-ανος”: Το γεγονός ότι το όνομα εμφανίζεται με την κατάληξη -ανος (Άδανος) αντί για -ωνις (Άδωνις) δείχνει ότι η τοπική παράδοση της Κιλικίας διέσωσε μια εξαιρετικά πρώιμη, Εποχής του Χαλκού εκδοχή της λέξης (όπως ακριβώς το αρχαίο σημιτικό Dagan εξελίχθηκε αργότερα στο Dagon).
- Danunites και Οίκος του Μόψου: Σε φοινικικές και λουβικές επιγραφές (όπως στο Karatepe, 8ος αι. π.Χ.), η πεδιάδα των Αδάνων αναφέρεται ως η γη των Danunites (ή Adanawa). Ενώ ορισμένοι αρχαίοι ηγεμόνες (όπως ο Αζιταβάδας) απέδιδαν την περιοχή στον θρυλικό Έλληνα μάντη και ήρωα Μόψο (Οίκος του Μόψου / Mupsh), η τοπική διαλεκτική και μυθική παράδοση που διέσωσε ο Στέφανος Βυζάντιος, ήθελε έναν πιο θεϊκό, προαιώνιο ιδρυτή: τον Άδανο.
Η Νομισματική και Αρχαιολογική Μαρτυρία
Ενώ τα κείμενα διασώζουν το όνομα του Αδάνου, η αρχαιολογική και νομισματική έρευνα μας δείχνει πώς τον αντιλαμβάνονταν οι ίδιοι οι κάτοικοι της Κιλικίας.
Κατά τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορική περίοδο (ειδικά επί αυτοκρατόρων όπως ο Αδριανός και ο Αντωνίνος ο Ευσεβής), η πόλη των Αδάνων έκοψε νομίσματα για να τονίσει την πανάρχαια καταγωγή της. Σε ορισμένα από αυτά τα τοπικά νομίσματα, απεικονίζονται ανδρικές θεότητες και ήρωες-κτίστες. Ενώ ο ελληνο-ρωμαϊκός Δίας και ο τοπικός θεός της γεωργίας (Ταρκύνιος/Σάνδης) κυριαρχούν, η συλλογική μνήμη του «Κτίστη Αδάνου» ήταν το πολιτικό και θρησκευτικό όχημα των κατοίκων για να αποδείξουν ότι η πόλη τους δεν ήταν μια απλή επαρχία, αλλά ένας τόπος με ιδρυτή ισότιμο των Τιτάνων. Η απουσία, ωστόσο, πολλών ξεκάθαρων αγαλμάτων του Αδάνου επιβεβαιώνει πως επρόκειτο για μια αρχαϊκή, “αφηρημένη” ιδρυτική μορφή, παρά για έναν θεό της καθημερινής λατρείας.
Χάλκινο νόμισμα από τα αρχαία Άδανα της Κιλικίας. Στη μία όψη διακρίνεται καθαρά η επιγραφή που παραπέμπει στο όνομα της πόλης (και κατ' επέκταση στον μυθικό ιδρυτή της, Άδανο) δίπλα στην κεφαλή της Τύχης με το πυργωτό στέμμα.Ο Συμπληρωματικός Μύθος: Ο Άδανος και ο Ποταμός Σάρος
Ένα δομημένο άρθρο πρέπει να εξηγεί τη σχέση του ήρωα με τη γεωγραφία. Στην αρχαιότητα, καμία πόλη δεν μπορούσε να επιβιώσει χωρίς το υδάτινο στοιχείο της.
Σύμφωνα με τα αρχαία σχόλια, ο Άδανος δεν ίδρυσε την πόλη μόνος του. Συνιδρυτής της πόλης αναφέρεται ο Σάρος. Στην αρχαιοελληνική μυθολογική σκέψη, ο Σάρος είναι η προσωποποίηση του μεγάλου ομώνυμου ποταμού της Κιλικίας (ο σημερινός ποταμός Σεϊχάν / Seyhan στην Τουρκία). Αυτό το μυθολογικό δίπολο είναι απολύτως χαρακτηριστικό:
- Ο Άδανος εκπροσωπεί τη «Γη» και τον «Ουρανό» (το έδαφος, το χθόνιο, τον πρώτο άνθρωπο-ηγέτη).
- Ο Σάρος εκπροσωπεί το «Νερό» (τη ζωογόνο δύναμη, τη φύση, τη ροή).
Μαζί, αυτοί οι δύο ορίζουν τον χώρο και τον χρόνο της πόλης, δημιουργώντας τον απόλυτο ιδρυτικό μύθο για την πεδιάδα των Αδάνων.
Ο Ανταγωνισμός με την Ταρσό
Η Κιλικία στην αρχαιότητα χωριζόταν στην «Τραχεία» (ορεινή) και την «Πεδιάδα» (επίπεδη). Στην Πεδιάδα Κιλικία, τα Άδανα είχαν τεράστιο ανταγωνισμό με τη γειτονική μητρόπολη, την Ταρσό.
Η Ταρσός καυχιόταν ότι είχε ιδρυθεί από τον ίδιο τον Περσέα ή τον Ηρακλή, ήρωες πανελλήνιας εμβέλειας. Οι κάτοικοι των Αδάνων, για να απαντήσουν σε αυτή την πολιτισμική υπεροχή της Ταρσού, “επιστράτευσαν” και ανέδειξαν τον μύθο του Αδάνου. Αναγάγοντας τον ιδρυτή τους σε γιο του Ουρανού, δήλωναν πολιτικά ότι η δική τους πόλη ήταν αρχαιότερη όχι μόνο από την Ταρσό, αλλά ίσως και από τους ίδιους τους Ολύμπιους θεούς. Πρόκειται για ένα εξαιρετικό παράδειγμα πολιτικής μυθολογίας.
Συμπέρασμα
Ο Άδανος δεν είναι απλώς ένα όνομα, αλλά το απόλυτο σύμβολο του τρόπου με τον οποίο η αρχαία γραμματεία αφομοίωνε την ιστορία. Ήταν η προσωποποίηση της πόλης των Αδάνων, την οποία οι αρχαίοι συγγραφείς, θέλοντας να της δώσουν κύρος και “ελληνικότητα”, την ανήγαγαν στα βάθη του χρόνου, κάνοντας τον ιδρυτή της παιδί του Ουρανού και της Γης, και αδελφό του ίδιου του Κρόνου.
