Ο Απόλλων: Ο Θεός του Φωτός, της Αρμονίας και της Μαντικής
Ο Απόλλων (αρχ. Ἀπόλλων) αποτελεί μια από τις πιο σύνθετες και σημαντικές θεότητες του αρχαιοελληνικού πανθέου. Είναι ο θεός του φωτός (όχι του ίδιου του ήλιου, που προσωποποιείται από τον Ήλιο/Απόλλωνα στην ύστερη αρχαιότητα), της μουσικής, της ποίησης, της θεραπείας, αλλά και της ασθένειας (λοιμού), της μαντικής και της τοξοβολίας.
Αποτελεί την ενσάρκωση του ελληνικού ιδεώδους της αρμονίας, του μέτρου (σωφροσύνη) και της λογικής τάξης, σε πλήρη αντίθεση με τον χαοτικό και εκστατικό χαρακτήρα του θεού Διονύσου (Απολλώνιο vs. Διονυσιακό πνεύμα).
Η Γέννηση του Θεού (Ο Μύθος της Δήλου)
Ο Απόλλων είναι γιος του Δία (Ζευς) και της Τιτανίδας Λητούς, και δίδυμος αδελφός της Άρτεμης. Σύμφωνα με τον μύθο, η Ήρα, τυφλωμένη από ζήλια για την απιστία του Δία, απαγόρευσε σε κάθε τόπο της γης να δεχτεί τη Λητώ για να γεννήσει. Το μόνο μέρος που τη δέχτηκε ήταν η Δήλος, ένα άγονο, πλωτό νησί, το οποίο μετά τη γέννηση του θεού στερεώθηκε στον βυθό με τέσσερις κίονες.
Στον Ομηρικό Ύμνο εις Απόλλωνα, περιγράφεται αυτούσια η στιγμή που η Λητώ υμνείται για τη γέννηση των δίδυμων θεών:
Αρχαίο Κείμενο (Ομηρικός Ύμνος εις Ἀπόλλωνα, στίχοι 14-16): «Χαῖρε, μάκαιρ᾽ ὦ Λητοῖ, ἐπεὶ τέκες ἀγλαὰ τέκνα, Ἀπόλλωνά τ᾽ ἄνακτα καὶ Ἄρτεμιν ἰοχέαιραν, τὴν μὲν ἐν Ὀρτυγίῃ, τὸν δὲ κραναῇ ἐνὶ Δήλῳ.»
Απόδοση: Χαίρε, μακάρια Λητώ, γιατί γέννησες λαμπρά παιδιά, τον άρχοντα Απόλλωνα και την τοξότρια Άρτεμη, την πρώτη στην Ορτυγία και τον δεύτερο στην πετρώδη Δήλο.
Αμέσως μετά τη γέννησή του, ο Απόλλων δήλωσε τις τρεις κύριες εξουσίες του: τη λύρα (μουσική), το τόξο (όπλο) και την ικανότητα να μεταφέρει στους ανθρώπους τη θέληση του Δία (μαντική).
Διττή Φύση: Θεραπευτής και Εξολοθρευτής
Ο Απόλλων είναι ταυτόχρονα Παιάν (θεραπευτής) και Λοίμιος (αυτός που φέρνει την αρρώστια). Τα βέλη του συμβολίζουν την ξαφνική ασθένεια και τον θάνατο (ειδικά στους άνδρες, όπως τα βέλη της Άρτεμης στις γυναίκες).
Η πιο χαρακτηριστική καταγραφή αυτής της διττής, τρομακτικής δύναμης βρίσκεται στην αρχή της Ιλιάδας του Ομήρου, όταν ο θεός τιμωρεί τους Αχαιούς με λοιμό επειδή ο Αγαμέμνονας πρόσβαλε τον ιερέα του, Χρύση.
Αρχαίο Κείμενο (Όμηρος, Ιλιάδα, Ραψωδία Α’, στίχοι 43-49): «ὣς ἔφατ’ εὐχόμενος, τοῦ δ’ ἔκλυε Φοῖβος Ἀπόλλων, βῆ δὲ κατ’ Οὐλύμποιο καρήνων χωόμενος κῆρ, τόξ’ ὤμοισιν ἔχων ἀμφηρεφέα τε φαρέτρην· ἔκλαγξαν δ’ ἄρ’ ὀϊστοὶ ἐπ’ ὤμων χωομένοιο, αὐτοῦ κινηθέντος· ὃ δ’ ἤϊε νυκτὶ ἐοικώς. ἕζετ’ ἔπειτ’ ἀπάνευθε νεῶν, μετὰ δ’ ἰὸν ἕηκε· δεινὴ δὲ κλαγγὴ γένετ’ ἀργυρέοιο βιοῖο.»
Απόδοση: Έτσι μίλησε προσευχόμενος, και τον άκουσε ο Φοίβος Απόλλων. Και κατέβηκε από τις κορυφές του Ολύμπου οργισμένος στην καρδιά, έχοντας στους ώμους του το τόξο και την κλειστή φαρέτρα. Ηχήσαν άγρια τα βέλη στους ώμους του οργισμένου θεού καθώς κινούνταν, και εκείνος προχωρούσε σκοτεινός σαν τη νύχτα. Κάθισε έπειτα μακριά από τα καράβια και έριξε το βέλος· και τρομερός ήταν ο ήχος που έβγαλε το ασημένιο τόξο.
Η Μαντική Τέχνη και το Μαντείο των Δελφών
Ο Απόλλων ήταν ο κατεξοχήν θεός της προφητείας. Το σημαντικότερο ιερό του ήταν το Μαντείο των Δελφών, το οποίο θεωρούνταν ο «ομφαλός της γης».
Σύμφωνα με τον μύθο, ο νεαρός Απόλλων ταξίδεψε στους Δελφούς και σκότωσε τον Πύθωνα, έναν τεράστιο δράκο-φίδι (παιδί της Γαίας) που φρουρούσε το παλιό χθόνιο μαντείο. Εκεί, μέσω της ιέρειας Πυθίας, έδινε τους χρησμούς του, οι οποίοι ήταν συχνά διφορούμενοι (εξ ου και το επίθετο Λοξίας).
Σημαντικά Προσωνύμια και Επίθετα (Επίκλησεις)
Στην αρχαία γραμματεία, ο Απόλλων συνοδεύεται από δεκάδες επίθετα που δηλώνουν τις ιδιότητές του:
- Φοίβος: Ο λαμπερός, ο αγνός.
- Εκηβόλος / Εκατηβόλος: Αυτός που ρίχνει βέλη από μακριά.
- Αργυρότοξος: Αυτός που φέρει ασημένιο τόξο.
- Μουσαγέτης: Ο ηγέτης των Εννέα Μουσών (προστάτης των τεχνών).
- Σμινθεύς: Ο θεός των ποντικών (είτε ως προστάτης της γεωργίας που εξολοθρεύει τα τρωκτικά, είτε ως φορέας πανούκλας).
- Λύκειος: Ο θεός-λύκος, προστάτης των κοπαδιών.
- Αποτρόπαιος: Αυτός που διώχνει το κακό.
Κεντρικοί Μύθοι του Θεού
- Ο Έρωτας για τη Δάφνη: Ο Απόλλων κορόιδεψε τον Έρωτα (Cupid), ο οποίος τον εκδικήθηκε χτυπώντας τον με ένα χρυσό βέλος έρωτα για τη νύμφη Δάφνη, και χτυπώντας τη Δάφνη με ένα μολυβένιο βέλος απώθησης. Καταδιωκόμενη από τον θεό, η Δάφνη παρακάλεσε τον πατέρα της (ή τη Γαία) να τη σώσει και μεταμορφώθηκε στο φυτό της δάφνης. Από τότε, το δέντρο αυτό έγινε το ιερό σύμβολο του θεού.
- Η Κατάρα της Κασσάνδρας: Ερωτευμένος με την πριγκίπισσα της Τροίας Κασσάνδρα, της χάρισε το χάρισμα της προφητείας. Όταν εκείνη τον απέρριψε, ο Απόλλων, μην μπορώντας να πάρει πίσω το θείο δώρο, την καταράστηκε να λέει πάντα την αλήθεια αλλά να μην την πιστεύει ποτέ κανείς.
- Ο Θάνατος του Υακίνθου: Ο Απόλλων αγάπησε τον νεαρό πρίγκιπα της Σπάρτης, Υάκινθο. Κατά τη διάρκεια μιας ρίψης δίσκου, ο δίσκος (τον οποίο ίσως εξέτρεψε από ζήλια ο Ζέφυρος, ο άνεμος) χτύπησε και σκότωσε τον νέο. Από το αίμα του, ο θρηνών Απόλλων δημιούργησε το λουλούδι υάκινθος (ζουμπούλι).
- Η Τιμωρία της Νιόβης: Όταν η βασίλισσα της Θήβας, Νιόβη, καυχήθηκε ότι είναι ανώτερη από τη Λητώ επειδή είχε 14 παιδιά (τους Νιοβίδες) ενώ η Λητώ μόνο 2, ο Απόλλων και η Άρτεμις κατέβηκαν στη γη και εξολόθρευσαν με τα βέλη τους όλα τα παιδιά της ως τιμωρία για την ύβριν της.
Τα Δελφικά Παραγγέλματα (Ο Απόλλων ως Θεός της Φιλοσοφίας)
Δεν μπορούμε να μιλάμε για τον Απόλλωνα χωρίς να αναφέρουμε την επιρροή του στην αρχαία ελληνική ηθική. Στον πρόναο του Ναού του στους Δελφούς, ήταν χαραγμένα τα τρία σπουδαιότερα αποφθέγματα των Επτά Σοφών της αρχαιότητας, τα οποία εξέφραζαν το Απολλώνιο πνεύμα του μέτρου:
- «Γνῶθι σαυτόν» (Να γνωρίζεις τον εαυτό σου / τα όριά σου ως θνητός).
- «Μηδὲν ἄγαν» (Τίποτα σε υπερβολή).
- «Ἐγγύα πάρα δ’ ἄτη» (Η εγγύηση φέρνει την καταστροφή).
Ορφικός Ύμνος εις Απόλλωνα (Η Μυστηριακή Λατρεία)
Η Ορφική παράδοση είναι απαραίτητη, καθώς παρουσιάζει τον Απόλλωνα με έντονο μυστικισμό, ταυτίζοντάς τον συχνά με τον Ήλιο και τον Πανόπτη Δία.
Αρχαίο Κείμενο (Ορφικός Ύμνος 34, Ἀπόλλωνος, θυμίαμα μάνναν, στίχοι 1-3): «Ἐλθέ, μάκαρ, Παιάν, Τιτυοκτόνε, Φοῖβε Λυκωρεῦ, Μεμφίτ’, ἀγλαότιμε, ἰήϊε, ὀλβιοδῶτα, χρυσολύρη, σπερμεῖε, ἀρότριε, Πύθιε, Τιτάν…»
Απόδοση: Έλα, μακάριε Παιάνα, εσύ που σκότωσες τον Τιτυό, Φοίβε Λυκωρέα, προστάτη της Μέμφιδας, ένδοξε, που βγάζεις ιαχές, που δίνεις τον πλούτο, που κρατάς χρυσή λύρα, προστάτη των σπόρων και της αροτρίωσης, Πύθιε, Τιτάνα…
Η Σύγκρουση και Συμφιλίωση με τον Ερμή (Η Εφεύρεση της Λύρας)
Ο μύθος της κλοπής των ιερών βοδιών του Απόλλωνα από τον νεογέννητο Ερμή είναι κομβικός. Δείχνει πώς ο Απόλλων απέκτησε τη λύρα (την οποία εφηύρε ο Ερμής από ένα καβούκι χελώνας), κάνοντας μια ανταλλαγή που εδραίωσε την ειρήνη μεταξύ τους.
Αρχαίο Κείμενο (Ομηρικός Ύμνος εις Ἑρμῆν, στίχοι 475-477): (Ο Ερμής προσφέρει τη λύρα στον Απόλλωνα) «δῶσέ τοι ἀγλαΐην· σὺ δέ μοι φίλος ἔσσεαι ἤδη. ταύτην τοι φόρμιγγα χαρίζομαι, ἔνδοξε κοῦρε, εὔμολπον, λιγύφωνον, ἐραίτυον, ἠδὲ χορείην.»
Απόδοση: Σου δίνω αυτή τη λαμπρότητα· και εσύ θα είσαι πια φίλος μου. Σου χαρίζω αυτή τη φόρμιγγα (λύρα), ένδοξε νέε, που έχει όμορφο μέλος, καθαρή φωνή, που συνοδεύει τα συμπόσια και τον χορό.
Άλλα Μεγάλα Λατρευτικά Κέντρα (Εκτός Δελφών & Δήλου)
Για απόλυτη πληρότητα, πρέπει να γίνει ονομαστική αναφορά στα μεγάλα ιερά του στην Ιωνία και την ηπειρωτική Ελλάδα:
- Το Μαντείο των Διδύμων (Μίλητος): Το σημαντικότερο ιερό του στη Μικρά Ασία, με τους περίφημους Βραγχίδες ιερείς.
- Το Μαντείο της Κλάρου (Κολοφώνα): Όπου ο ιερέας έπινε νερό από ιερή πηγή για να δώσει χρησμό.
- Ο Ναός του Επικούριου Απόλλωνα (Βάσσες Φιγαλείας): Ο «Παρθενώνας της Πελοποννήσου», έργο του Ικτίνου, αφιερωμένος στον θεό που έσωσε την περιοχή από τον λοιμό.
Ο Απόλλων και ο Ηρακλής (Η Μάχη για τον Τρίποδα)
Μια από τις πιο διάσημες σκηνές της αρχαίας τέχνης (συχνή σε αγγειογραφίες). Όταν ο Ηρακλής, μολυσμένος από φόνο, πήγε στους Δελφούς και η Πυθία αρνήθηκε να του δώσει χρησμό, ο ήρωας άρπαξε τον ιερό τρίποδα. Ο Απόλλων τον αντιμετώπισε σε μάχη, την οποία διέκοψε ο Δίας ρίχνοντας έναν κεραυνό ανάμεσά τους.
