Εισαγωγή: Η Θεολογική Πολυπλοκότητα και το Απολλώνιο Πρότυπο
Ο θεός Απόλλων συνιστά αναμφίβολα την πλέον σύνθετη, πολυδιάστατη και ενδεχομένως την κατεξοχήν ιδιοσυγκρασιακά «ελληνική» θεότητα του αρχαίου ολύμπιου πανθέου. Ανήκοντας στη δεύτερη γενιά των Ολύμπιων θεών, ως γιος του Δία και της Λητούς, και δίδυμος αδελφός της Άρτεμης, ενσαρκώνει το υπέρτατο ιδεώδες του κούρου —της αιώνιας, αγένειας νεότητας, της αθλητικής ρώμης και της σωματικής τελειότητας. Εντούτοις, πίσω από την ακτινοβόλο και δομημένη επιφάνεια κρύβεται μια σειρά από βαθιές αντιφάσεις και ισχυρές δυαδικότητες, οι οποίες διατρέχουν το σύνολο της αρχαιοελληνικής σκέψης. Είναι ο θεός του φωτός, της μουσικής, της προφητείας, της ίασης και της ποίησης, αλλά ταυτόχρονα λειτουργεί ως ο σκοτεινός φορέας του λοιμού, της καταστροφής, της ανίατης ασθένειας και του αναπόδραστου, αιφνίδιου θανάτου.
Η λατρεία του, η οποία φέρει εμφανή ίχνη δωρικών, μινωικών, αλλά και ανατολιακών καταβολών, ενσωματώθηκε πλήρως στον πυρήνα του ελληνικού κόσμου και της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας (όπου λατρεύτηκε ως Apulu στους Ετρούσκους, ενώ ταυτίστηκε με τον κελτικό θεό Grannus και τον ρωμαϊκό Sol ή Apollo Helios). Τα αργυρά ή χρυσά βέλη του επιφέρουν τον θάνατο και τις επιδημίες, ωστόσο ο ίδιος επικαλείται αδιαλείπτως ως «Αλεξίκακος» (ο αποτρέπων το κακό) και «Παιάν» (ο θεραπευτής), διαμορφώνοντας ένα θεολογικό συνεχές όπου η οντότητα που προκαλεί την ασθένεια είναι ταυτοχρόνως και η μόνη που διαθέτει την ικανότητα να την αναστρέψει. Μέσα από την ιστορική του εξέλιξη, ο Απόλλων καθιερώθηκε ως ο κατεξοχήν νομοθέτης και ιδρυτής πόλεων, ο αυστηρός επιτηρητής της αστικής και κοινωνικής τάξης, ο ρυθμιστής της τελετουργικής κάθαρσης από το μίασμα και ο αποκλειστικός δίαυλος αποκάλυψης της βούλησης του Δία στους θνητούς μέσω των μαντείων του. Η παρούσα έρευνα αναλύει εξαντλητικά την παρουσία του θεού στην αρχαία ελληνική γραμματεία, ιχνηλατώντας τη μετάβασή του από τα αρχαϊκά έπη και τη λυρική ποίηση έως την αττική τραγωδία και τη μεσοπλατωνική φιλοσοφική θεολογία.
Η Κοσμική Ενσωμάτωση: Γενεαλογία, Γέννηση και η Εδραίωση της Ολύμπιας Τάξης
Ο μύθος της γέννησης του Απόλλωνα δεν αποτελεί απλώς μια γενεαλογική καταγραφή, αλλά ένα θεολογικό αφήγημα μετάβασης από το τιτανικό χάος στην οργανωμένη ολύμπια νομοτέλεια. Η μητέρα του, Λητώ, προερχόταν από την προγενέστερη γενιά των θεοτήτων, ούσα κόρη των Τιτάνων Κοίου και Φοίβης, και αποτελούσε την αρχέγονη ενσάρκωση της μητρότητας. Η ένωσή της με τον ύπατο θεό Δία προκάλεσε την ανελέητη οργή της νόμιμης συζύγου του, της Ήρας. Η τελευταία επέβαλε μια τρομακτική κατάρα: κανένα μέρος της γης που βλέπει τον ήλιο και διαθέτει σταθερά θεμέλια να μην προσφέρει καταφύγιο στη Λητώ προκειμένου να γεννήσει.
Η εγκυμονούσα Λητώ, βιώνοντας τον απόλυτο κοσμικό διωγμό, περιπλανήθηκε σε ολόκληρη την αρχαία Ελλάδα, αντιμετωπίζοντας την άρνηση και τον τρόμο των κατοίκων που φοβούνταν την εκδίκηση της Ήρας. Η σωτηρία προήλθε από την Αστερία (η οποία μετονομάστηκε σε Δήλο), ένα νησί το οποίο, σύμφωνα με την κυρίαρχη μυθολογική παράδοση, επέπλεε ελεύθερα στα ύδατα του Αιγαίου, μη όντας αγκυροβολημένο στον βυθό, και συνεπώς απαλλασσόταν από τους περιορισμούς της κατάρας της Ήρας. Η Λητώ υπέγραψε έναν ιερό όρκο με το νησί, υποσχόμενη πως, σε αντάλλαγμα για την αποδοχή της, ο τόπος θα μετατρεπόταν στο ιερότερο λατρευτικό κέντρο του νέου θεού. Ο Δίας, σύμφωνα με τον Πίνδαρο (Παιάνας VIIb και απόσπασμα 33c-d), παρενέβη προκειμένου να στερεώσει τη Δήλο στον θαλάσσιο πυθμένα με τέσσερις κίονες-άγκυρες, διασφαλίζοντας την απαραίτητη σταθερότητα για τον τοκετό.
Οι αρχαίες πηγές, και πρωτίστως ο Ομηρικός Ύμνος στον Δήλιο Απόλλωνα, περιγράφουν τις δραματικές στιγμές του τοκετού. Η Λητώ υπέφερε από τις ωδίνες για εννέα ημέρες και εννέα νύχτες, περιστοιχισμένη από τις σπουδαιότερες θεές του πανθέου (όπως η Διώνη, η Ρέα, η Ιχναία Θέμις και η Αμφιτρίτη), με εξαίρεση την Ήρα και την Ειλείθυια (τη θεά του τοκετού), η οποία κρατούνταν σκόπιμα σε άγνοια στον Όλυμπο. Μόνο κατόπιν της μυστικής αποστολής της Ίριδας, η οποία προσέφερε στην Ειλείθυια ένα χρυσό περιδέραιο, η τελευταία κατέβηκε στη Δήλο, επιτρέποντας στον τοκετό να ολοκληρωθεί. Σύμφωνα με ορισμένες τοπικές παραδόσεις, η Άρτεμις γεννήθηκε πρώτη (πιθανότατα στο παρακείμενο νησί Ορτυγία) και αμέσως μετατράπηκε σε βοηθό-μαία της μητέρας της για τη γέννηση του δίδυμου αδελφού της, ένα γεγονός που της προσέδωσε διαχρονικά την ιδιότητα της προστάτιδας των εγκύων και των λεχώνων, αν και η ίδια παρέμεινε αιώνια παρθένος.
Κατά τη στιγμή της γέννησης, η φύση αντέδρασε με εκστατική χαρά: η Δήλος άνθισε ολόχρυση και ιεροί κύκνοι πέταξαν κυκλικά γύρω από το νησί. Ο μύθος λειτουργεί ως ισχυρό σύμβολο της επιβολής της θεϊκής τάξης έναντι του φυσικού χάους. Αμέσως μετά την έλευσή του στον κόσμο, το θεϊκό βρέφος αποτίναξε τα χρυσά του σπάργανα, αποκτώντας ακαριαία την πλήρη και τρομακτική θεϊκή του υπόσταση, και διακήρυξε τις τρεις αιώνιες επικράτειές του ενώπιον των παριστάμενων θεοτήτων: το καμπύλο τόξο, την αρμονική λύρα και το αποκλειστικό προνόμιο να αποκαλύπτει στους θνητούς την αλάνθαστη βουλή του Δία (προφητεία).
Το Απολλώνιο Πάνθεον: Επικλήσεις, Λατρευτικά Επίθετα και Γεωγραφική Εξάπλωση
Το μέγεθος και η επιρροή της απολλώνιας λατρείας στον αρχαίο κόσμο αποτυπώνονται στο κολοσσιαίο πλήθος των επιθέτων, των επικλήσεων και των τοπικών προσωνυμίων που του αποδόθηκαν. Μέσω αυτών των ονομασιών, οι αρχαίοι Έλληνες κωδικοποιούσαν τις διαφορετικές, και συχνά αντιφατικές, όψεις της εξουσίας του. Η μελέτη του Μίλμαν Πάρι (Milman Parry) πάνω στα παραδοσιακά ομηρικά επίθετα καταδεικνύει ότι αυτές οι επικλήσεις διέσωσαν προελληνικά ή ξένα γλωσσικά στοιχεία, αντανακλώντας την αφομοίωση τοπικών λατρειών της Εποχής του Χαλκού στη νέα ολύμπια τάξη. Ο ακόλουθος πίνακας κατηγοριοποιεί τα σημαντικότερα λατρευτικά επίθετα βάσει των θεολογικών τους λειτουργιών.
Κατηγοριοποίηση Λατρευτικών Επιθέτων του Απόλλωνα
| Σφαίρα Επιρροής | Λατρευτικό Επίθετο | Προέλευση / Ετυμολογική Προέλευση | Θεολογική & Πρακτική Σημασία |
| Φως και Αλήθεια | Φοίβος (Phoebus) | Από το φοῖβος (λαμπερός, αγνός, φωτεινός) | Ο θεός της απόλυτης καθαρότητας, του φωτός και της πνευματικής διαύγειας. Ταυτίστηκε μερικώς με τον Ήλιο κατά την ύστερη αρχαιότητα. |
| Αιγλήτης (Aegletes) | Από την αίγλη (λάμψη) | Η ακτινοβολούσα πτυχή του θεού, προστάτης του φωτός. | |
| Λύκειος (Lyceius) | Από τη ρίζα λευκ- (φως) ή το λύκος | Διττή σημασία: ο θεός του φωτός, αλλά και ο εξολοθρευτής ή προστάτης από τους λύκους. | |
| Καταστροφή και Τιμωρία | Εκηβόλος / Εκατηβόλος | Αυτός που βάλλει από μακριά (έκαθεν) | Ο κάτοχος του αργυρού ή χρυσού τόξου, τα βέλη του οποίου επιφέρουν ξαφνικό θάνατο και επιδημίες με απόλυτη ακρίβεια. |
| Αργυρότοξος / Κλυτότοξος | Σχετικό με το αργυρό τόξο (δώρο του Ηφαίστου) | Ο φονικός τοξότης, ικανός να εξολοθρεύσει υπερφίαλους εχθρούς και υβριστές. | |
| Ούλιος (Oulios) | Από το ούλος (ολέθριος) | Ο θεός της καταστροφής, που τιμωρεί σκληρά τους αλαζόνες και τους κακούς. | |
| Σμινθεύς (Smintheus) | Από τη λέξη σμίνθος (ποντίκι) | Ο κυρίαρχος των τρωκτικών, ικανός να στείλει ή να απομακρύνει τον λοιμό (βλ. Ιλιάδα Α’). | |
| Τιτυοκτόνος / Πυθοκτόνος | Φονέας του Τιτυού / του Πύθωνα | Υπενθύμιση των μυθικών του κατορθωμάτων ενάντια σε γίγαντες και χθόνια τέρατα. | |
| Θεραπεία και Αποτροπή | Αλεξίκακος / Αποτρόπαιος | αλέξω + κακόν (αυτός που διώχνει το κακό) | Ο σωτήρας των πόλεων από επιδημίες (όπως τιμήθηκε στην Αθήνα κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο). |
| Ακέσιος / Ακέστωρ | Από το άκος (θεραπεία) | Ο προστάτης της ιατρικής τέχνης και της ίασης. Στην Ήλιδα διέθετε περίλαμπρο ναό με αυτό το όνομα. | |
| Επικούριος (Epicurius) | επικουρώ (βοηθώ) | Ο ισχυρός βοηθός εν καιρώ ανάγκης. Λατρευόταν περίφημα στις Βάσσες της Αρκαδίας (όπου του θυσίαζαν αγριογούρουνα). | |
| Παιάν (Paean) | Προέλευση πιθανώς μυκηναϊκή (pa-ja-wo) | Ο ιατρόμαντις και θεός της υγείας. Οι θεραπευτικοί και πολεμικοί ύμνοι (παιάνες) έφεραν το όνομά του. | |
| Μαντεία και Μυστικισμός | Λοξίας (Loxias) | Από το λοξός (πλάγιος, σκοτεινός) | Υποδηλώνει τη σκοτεινή, διφορούμενη και αινιγματική φύση των χρησμών του στα μαντεία. |
| Δελφίνιος (Delphinius) | Σχετίζεται με το δελφίνι / ή τον Πύθωνα (Δελφύνη) | Η μορφή με την οποία οδήγησε τους Κρήτες ναυτικούς για να ιδρύσουν το μαντείο του. Λατρευόταν σε Αθήνα, Μασσαλία και Κνωσό. | |
| Κοινωνική Τάξη & Τέχνες | Μουσαγέτης (Mousagetos) | Μούσα + άγω (Ηγέτης των Μουσών) | Ο χοράρχης των Μουσών στον Όλυμπο, προστάτης της ποίησης, του χορού και της λύρας. |
| Νόμιος / Αγνιεύς | νόμος (βοσκότοπος/νόμος) / αγυιά (δρόμος) | Προστάτης των ποιμνίων, των αστικών δρόμων, των οικιακών εισόδων και της κοινωνικής νομοθεσίας. | |
| Αρχηγέτης / Κτίστης | Οδηγός, Ιδρυτής | Ο προστάτης της αποικιοκρατίας, χωρίς τους χρησμούς του οποίου καμία νέα πόλη δεν θεμελιωνόταν. | |
| Μοναδικά Τοπωνύμια | Αβαίος, Κλάριος, Κύνθιος | Άβαι (Φωκίδα), Κλάρος (Ιωνία), Κύνθος (Δήλος) | Αντικατοπτρίζουν τα πλουσιότερα και σημαντικότερα γεωγραφικά κέντρα της λατρείας του. |
| Αμυκλαίος (Amyclaeus) | Αμύκλαι (Λακωνία) | Περίεργη τοπική λατρεία με ένα κολοσσιαίο άγαλμα (30 πήχεις) που έμοιαζε με χάλκινο κίονα, φέροντας κράνος, δόρυ και τόξο. |
Επιπροσθέτως, το ίδιο το όνομα «Απόλλων» έχει υπάρξει αντικείμενο εξαντλητικής ετυμολογικής ανάλυσης, αποκαλύπτοντας τον πυρήνα της ταυτότητάς του. Στην αρχαιότητα συνδεόταν συχνά με το ρήμα απόλλυμι (καταστρέφω, εξολοθρεύω), υπογραμμίζοντας τη φονική του διάσταση, ή με το απέλλω (απομακρύνω), εστιάζοντας στον αποτρεπτικό του ρόλο έναντι της κακοδαιμονίας. Άλλοι μελετητές προτείνουν την προέλευση από το ουσιαστικό απειλή (και το ρήμα απειλέω), καθιστώντας τον τον θεό των επιβλητικών γλωσσικών πράξεων (speech-acts), των υποσχέσεων και των προφητικών απειλών. Από φιλοσοφικής και νεοπυθαγόρειας σκοπιάς, αναλύθηκε ως σύνθετο του στερητικού “α” και του “πολλά” (Α-πολλών, Not-Many), ταυτίζοντας τον θεό με τη συμπαντική Μονάδα (βλ. ενότητα Πυθαγορισμού).
Τα ζώα, τα φυτά και τα σύμβολα που τον πλαισιώνουν λειτουργούν ως κώδικες της ισχύος του. Το αργυρό τόξο και τα βέλη δηλώνουν την ικανότητα δράσης εξ αποστάσεως, η λύρα (ή η κίθαρις) την κοσμική αρμονία. Το δάφνινο στεφάνι (και η ίδια η δάφνη, συνδεδεμένη με τον τραγικό έρωτά του για τη νύμφη Δάφνη που προτίμησε να μεταμορφωθεί σε δέντρο παρά να ενδώσει) λειτουργεί ως σύμβολο της μαντικής τέχνης και της αθλητικής νίκης. Ο πύθωνας (ή γενικά τα φίδια) αντιπροσωπεύει τη χθόνια προφητεία, ενώ πτηνά όπως το κοράκι (raven), το γεράκι και η κουρούνα ήταν μαντικά σύμβολα. Ο κύκνος συνδέεται στενά με τη μουσική του φύση και τους Υπερβόρειους, και συχνά απεικονίζεται να σέρνει το ιπτάμενο άρμα του. Δέντρα όπως το κυπαρίσσι και ο φοίνικας (κάτω από τον οποίο γεννήθηκε στη Δήλο), καθώς και ζώα όπως ο λύκος και το δελφίνι, ολοκληρώνουν την εμβληματική του παρουσία.
Ο Απόλλων στο Ομηρικό Έπος: Καταστροφή, Μοίρα και Αποκατάσταση της Τάξης
Στα ομηρικά έπη (8ος αιώνας π.Χ.), ο χαρακτήρας του Απόλλωνα αναδύεται μέσα από μια εντυπωσιακή αντίθεση: στην Ιλιάδα είναι ο φοβερός εκτελεστής και εχθρός των Αχαιών, ενώ στην Οδύσσεια αποτελεί τη σιωπηλή αλλά αμείλικτη δύναμη της ηθικής αποκατάστασης.
Η Ιλιάδα: Ο Φορέας του Λοιμού και Υπερασπιστής της Τροίας
Η Ιλιάδα εκκινεί (Ραψωδία Α) με την τρομακτική επίδειξη της απολλώνιας ισχύος. Όταν ο Αγαμέμνων προσβάλλει σκαιότατα τον Χρύση, τον ιερέα του Απόλλωνα, αρνούμενος να του επιστρέψει την αιχμάλωτη κόρη του Χρυσηίδα, ο ιερέας προσεύχεται στον «Σμινθέα». Ο θεός εισακούει την προσευχή και κατεβαίνει από τον Όλυμπο «σκοτεινός σαν τη νύχτα», εξαπολύοντας τα βέλη του επί εννέα ημέρες στο στρατόπεδο των Αχαιών. Ο λοιμός χτυπά πρώτα τα μουλάρια και τους σκύλους, και έπειτα τους άνδρες, οι νεκρικές πυρές των οποίων καίνε αδιάκοπα. Αυτό το επεισόδιο εδραιώνει την αντίληψη του λοιμού ως άμεσης θεϊκής τιμωρίας (μιάσματος) που απαιτεί τελετουργική κάθαρση (την οποία τελικώς διενεργούν οι Αχαιοί πετώντας τους μολυσμένους ρύπους στη θάλασσα και προσφέροντας θυσίες). Αποτελεί, δε, την κινητήρια δύναμη της ιλιαδικής πλοκής, καθώς εξαναγκάζει τον Αγαμέμνονα να επιστρέψει τη Χρυσηίδα, αλλά σε αντάλλαγμα να αρπάξει τη Βρισηίδα από τον Αχιλλέα, προκαλώντας τη «μήνιν» (οργή) του τελευταίου.
Στα πεδία των μαχών, ο Απόλλων εμπλέκεται άμεσα και καθοριστικά. Η κορύφωση της δράσης του εντοπίζεται στις Ραψωδίες Ο-Π (15-16), όπου συμμετέχει ενεργά στην αποτροπή της άλωσης της Τροίας. Καθώς ο Πάτροκλος (φορώντας την πανοπλία του Αχιλλέα) επελαύνει ακάθεκτος, είναι ο Απόλλων, τυλιγμένος σε πυκνή ομίχλη, που τον πλησιάζει από πίσω. Με ένα συντριπτικό χτύπημα στην πλάτη του αφαιρεί τον θώρακα, του πετά την περικεφαλαία στο χώμα και σπάει το δόρυ του, αφήνοντάς τον ανυπεράσπιστο να δεχθεί τα θανατηφόρα χτυπήματα πρώτα από τον Εύφορβο και τελικώς από τον Έκτορα (Ραψωδία Ρ/17). Μέσα από αυτή την πράξη, ο θεός επιβάλλει τα όρια των θνητών και πυροδοτεί την τελική επιστροφή του Αχιλλέα.
Παρά την έκδηλη εύνοιά του προς τους Τρώες, ο Απόλλων είναι υπηρέτης της Μοίρας. Στη Ραψωδία Χ (22), όταν ο Έκτορας και ο Αχιλλέας αναμετρώνται και ο Δίας ζυγίζει τις ψυχές τους στη χρυσή πλάστιγγα, η μοίρα του Έκτορα βαραίνει προς τον Άδη. Τη στιγμή εκείνη, ο Απόλλων τον εγκαταλείπει οριστικά, αποδεικνύοντας ότι δεν υπερβαίνει τον κοσμικό νόμο του πατέρα του. Ωστόσο, η ευγένεια και ο σεβασμός του θεού προς τη θνητή αρετή διαφαίνεται στη Ραψωδία Ω (24), όπου, παρά τη λυσσαλέα προσπάθεια του Αχιλλέα να κακοποιήσει και να συλήσει το πτώμα του Έκτορα σέρνοντάς το πίσω από το άρμα του, ο Απόλλων προστατεύει το σώμα με τη χρυσή αιγίδα του, διατηρώντας το άφθαρτο και απρόσβλητο μέχρι ο Πρίαμος να το παραλάβει. (Στη μετα-ιλιαδική παράδοση, ο Απόλλων είναι αυτός που θα καθοδηγήσει το βέλος του Πάρη στην πτέρνα του Αχιλλέα, τιμωρώντας την ύβριν του).
Η Οδύσσεια: Η Μνηστηροφονία και η Εορτή του Απόλλωνα
Εάν στην Ιλιάδα η καταστροφή γίνεται στο πεδίο της μάχης, στην Οδύσσεια (στα βιβλία 20-22) ο Απόλλων διέπει την επιβολή της ενδοοικογενειακής και πολιτικής δικαιοσύνης εντός του ανακτόρου της Ιθάκης. Το μεγάλο τόξο του Οδυσσέα, σύμβολο της νόμιμης εξουσίας (το οποίο του είχε δοθεί ως δώρο, συνδεόμενο με παλαιότερους ήρωες όπως ο Εύρυτος που είχε διδαχθεί την τοξοβολία από τον ίδιο τον θεό), τίθεται στο επίκεντρο του διαγωνισμού.
Ο διαγωνισμός της τοξοβολίας και η επακόλουθη σφαγή των μνηστήρων σχεδιάζονται σκόπιμα από τον Όμηρο να συμπέσουν με τη Νουμηνία, την ιερή εορτή (feast day) του Απόλλωνα, του θεού των τοξοτών. Η ύβρις των μνηστήρων φτάνει στο απόγειό της. Όταν αδυνατούν να τεντώσουν το τόξο (Ραψωδία Φ/21), ο Αντίνοος επιχειρεί να καλύψει την ανανδρία τους προτείνοντας να αναβάλουν τον διαγωνισμό, προκειμένου να θυσιάσουν τα καλύτερα κατσίκια τους στον Απόλλωνα, ελπίζοντας ότι ο θεός θα τους χαρίσει την απαραίτητη δύναμη την επόμενη ημέρα.
Η τραγική ειρωνεία είναι συντριπτική. Ο μεταμφιεσμένος Οδυσσέας παίρνει το τόξο, περνά το βέλος μέσα από τους δώδεκα πελέκεις και, πριν ρίξει το πρώτο φονικό βέλος στον Αντίνοο, ικετεύει σιωπηλά τον Απόλλωνα να του χαρίσει το χτύπημα (Ραψωδία Χ/22). Η σφαγή που ακολουθεί—μια μακάβρια σκηνή όπου το φαγητό του συμποσίου αναμειγνύεται με το αίμα των μνηστήρων (με τη βοήθεια του Τηλέμαχου, του Εύμαιου και του Φιλοίτιου, και την πάταξη των προδοτών όπως ο Μελάνθιος)—αποτελεί μια πράξη υπέρτατης θείας κάθαρσης. Ο Οδυσσέας λειτουργεί ως το εκτελεστικό όργανο του θεού την ίδια ακριβώς ημέρα που οι μνηστήρες υποτίθεται ότι τον τιμούσαν, επικυρώνοντας τον ρόλο του Απόλλωνα ως προστάτη των φυσικών ορίων και της κοινωνικής ευταξίας.
Ομηρικοί Ύμνοι, Ορφισμός και η Ίδρυση του Μαντείου
Οι ύμνοι προς τον Απόλλωνα παραδίδουν μερικούς από τους πλέον εντυπωσιακούς αιτιολογικούς μύθους της αρχαιότητας. Ο Ομηρικός Ύμνος στον Απόλλωνα (ένας από τους μεγαλύτερους της συλλογής των 33 ύμνων, χρονολογούμενος στον 7ο-6ο αι. π.Χ.) θεωρείται συχνά ότι αποτελείται από δύο διακριτά τμήματα: τον «Δήλιο» και τον «Πύθιο» Απόλλωνα.
Αφού εγκαταλείπει τη Δήλο, ο νεαρός θεός αναζητά το ιδανικό σημείο για να ιδρύσει το πρώτο του χρηστήριο. Αρχικά, παραπλανάται από την τοπική νύμφη Τελφούσα, η οποία, για να προστατεύσει τον δικό της τόπο, τον στέλνει στις επικίνδυνες, άγριες πλαγιές του Παρνασσού. Εκεί, κοντά στην Κασταλία πηγή, εμφωλεύει η Πύθωνα (ή Δελφύνη), ένα γιγάντιο φίδι-δράκος, το οποίο παράλληλα λειτουργούσε ως παραμάνα του Τυφωέα (ενός τερατώδους όντος που η Ήρα γέννησε μόνη της από εκδικητική ζήλια για τη γέννηση της Αθηνάς από τον Δία).
Ο Απόλλων σκοτώνει το τέρας με το ισχυρό του τόξο, αφήνοντας το κουφάρι του να σαπίσει κάτω από τον ήλιο (το ρήμα πύθω σημαίνει σαπίζω, εξ ου και το τοπωνύμιο Πυθώ / Δελφοί). Στη συνέχεια, εκδικείται την Τελφούσα καταπλακώνοντας την πηγή της. Ωστόσο, ο φόνος της Πύθωνας, η οποία ήταν ιερό πλάσμα της Γαίας (της Μητέρας Γης), συνιστά μίασμα. Ακόμη και ο ίδιος ο θεός της ίασης έπρεπε να υποστεί τελετουργική εξορία προκειμένου να καθαρθεί, αναδεικνύοντας τη σημασία της τελετουργικής εξιλέωσης. Έχοντας κατακτήσει την τοποθεσία, ο Απόλλων μεταμορφώνεται σε δελφίνι («Δελφίνιος») και εμφανίζεται στα νερά του Κορινθιακού κόλπου, καταλαμβάνοντας ένα πλοίο με Κρήτες εμπόρους. Τους οδηγεί στην Κίρρα (το επίνειο των Δελφών), αναγκάζοντάς τους να γίνουν οι πρώτοι ιερείς του ιερού του. Από εκείνο το σημείο, το μαντείο των Δελφών (με την Πυθία να μασάει δάφνη και να προφητεύει) καθίσταται το απόλυτο διαιτητικό κέντρο του ελληνορωμαϊκού κόσμου.
Πέραν των ομηρικών, οι Ορφικοί Ύμνοι (κείμενα έντονα μυστικιστικής, λειτουργικής φύσεως) προσφέρουν μια βαθιά τελετουργική θέαση του θεού. Στον Ορφικό Ύμνο 34, ο Απόλλων επικαλείται με εξωτικά και λειτουργικά επίθετα όπως «Λυκωρεύς» (από τη Λυκώρεια του Παρνασσού), «Γρύνειος» (από το ιερό στο Γρύνειο της Μικράς Ασίας), «Σμινθεύς» (Κυρίαρχος των ποντικιών) και «Δήλιος αναξ» (Βασιλιάς της Δήλου). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίθετα που συνδέουν τον Απόλλωνα με τον Διόνυσο (όπως «Βάκχιος», τονίζοντας την οργανική τους συνύπαρξη στο μαντείο των Δελφών) και επίθετα γέννησης όπως «Εβδομαγενής» (γεννημένος την έβδομη ημέρα του μήνα) ή «Επταμηναίος» (γεννημένος ως επταμηνίτικο βρέφος), τα οποία όριζαν τις ημερομηνίες των ζωικών θυσιών προς τιμήν του.
Δικαιοσύνη, Κάθαρση και Θεϊκή Αμφισημία στην Αττική Τραγωδία
Στα έργα των τριών μεγάλων τραγικών του 5ου αιώνα π.Χ. (Αισχύλου, Σοφοκλή, Ευριπίδη), ο Απόλλων συνιστά τον θεολογικό πυρήνα γύρω από τον οποίο περιστρέφονται τα ζητήματα της συλλογικής μοίρας, της ατομικής ευθύνης και της σύγκρουσης μεταξύ ανθρώπινης και θεϊκής ηθικής.
Αισχύλος: Το Δίλημμα του Ορέστη και ο Νέος Νόμος
Στην τριλογία της Ορέστειας (Αγαμέμνων, Χοηφόροι, Ευμενίδες), η παρέμβαση του Απόλλωνα είναι απόλυτη και, για τα ανθρώπινα δεδομένα, τρομακτική. Στις Χοηφόρους, ο Ορέστης εξηγεί ότι ο Απόλλων τού έδωσε έναν ρητό, αμείλικτο χρησμό: πρέπει να δολοφονήσει τη μητέρα του, Κλυταιμνήστρα, και τον εραστή της, Αίγισθο, προκειμένου να εκδικήσει τον φόνο του πατέρα του (Αγαμέμνονα). Ο θεός απείλησε τον Ορέστη με φρικτές, φθοροποιές ασθένειες, λέπρα, ψυχική κατάρρευση και ισόβια εξορία από κάθε ανθρώπινη κοινότητα εάν αρνιόταν να υπακούσει. Η πράξη της μητροκτονίας εκτελείται υπό θεϊκό καταναγκασμό.
Εντούτοις, ο Ορέστης αμέσως στιγματίζεται από το μίασμα και κυνηγιέται ανηλεώς από τις Ερινύες (τις πανάρχαιες θεότητες του αίματος). Στις Ευμενίδες, καταφεύγει ικέτης στον ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς. Ο θεός, ως ο κατεξοχήν προστάτης της κάθαρσης (Αποτρόπαιος), ρίχνει τις Ερινύες σε ύπνο, καθαρίζει τον Ορέστη και τον παραπέμπει στην Αθήνα, ζητώντας από τον Ερμή να τον συνοδεύσει. Στην περίφημη δίκη στον Άρειο Πάγο, ο Απόλλων εμφανίζεται ως συνήγορος υπεράσπισης του Ορέστη απέναντι στις Ερινύες (οι οποίες απαιτούν το αίμα του, αρνούμενες οποιαδήποτε έννοια ελαφρυντικών ή δικαστικής λογικής). Η σύγκρουση αυτή συμβολίζει το τέλος του αρχέγονου, τυφλού νόμου της αντεκδίκησης (βεντέτας) και την εγκαθίδρυση μιας νέας, ορθολογικής (και πατριαρχικής, καθώς ο Απόλλων υποστηρίζει ότι η μητέρα είναι απλώς ο «φορέας» του σπόρου του πατέρα) νομικής τάξης.
Σοφοκλής και Ευριπίδης: Ο Σκοτεινός Θεός και η Ανθρώπινη Κριτική
Στον Σοφοκλή (Οιδίπους Τύραννος, Ηλέκτρα), ο ρόλος του Απόλλωνα είναι λιγότερο φυσικός και περισσότερο δομικός. Είναι η αόρατη δύναμη που, μέσω των χρησμών της, διαπλέκει το πεπρωμένο του Οιδίποδα με τρόπο αδυσώπητο. Ο θεός της γνώσης και της αλήθειας αποκαλύπτει σταδιακά τα γεγονότα, φέρνοντας την ολοκληρωτική καταστροφή, καταδεικνύοντας πως το ανθρώπινο μεγαλείο δεν είναι τίποτα μπροστά στο σκοτεινό, πολύπλοκο θεϊκό σχέδιο.
Ο Ευριπίδης, ως στοχαστής του ύστερου 5ου αιώνα π.Χ., προχωρά σε σκληρότερη διερεύνηση. Στο έργο Ίων, η κριτική ενάντια στον Απόλλωνα αγγίζει τον ανοιχτό αντικληρικαλισμό. Ο μύθος του έργου έχει ως εξής: ο Απόλλων βίασε την πριγκίπισσα της Αθήνας Κρέουσα σε ένα σπήλαιο στην Ακρόπολη. Ενδίδοντας στον τρόμο της κοινωνικής κατακραυγής και στις πατριαρχικές απαιτήσεις περί παρθενίας (με έμφαση στον φόβο της προς τη μητέρα της), η Κρέουσα εξέθεσε το βρέφος της (τον Ίωνα) στοιχείο στο οποίο ο Ευριπίδης αναδεικνύει την απελπισία της γυναικείας θέσης. Ο Απόλλων ζήτησε από τον Ερμή να σώσει το παιδί και να το μεταφέρει στους Δελφούς, όπου μεγάλωσε ως νεωκόρος του.
Χρόνια αργότερα, η Κρέουσα—παντρεμένη πλέον με τον Ξούθο και άτεκνη—επισκέπτεται τους Δελφούς. Το έργο ξεδιπλώνει μια τρομερή αντιπαράθεση: η Κρέουσα θρηνεί το (όπως νομίζει) νεκρό παιδί της και κατηγορεί ευθέως τον Απόλλωνα για αναισθησία και θεϊκή κατάχρηση εξουσίας, αρνούμενη να δεχθεί ότι ο θεός της αλήθειας ενήργησε ως κοινός εγκληματίας. Το έργο έχει αίσιο, «κωμικό» τέλος (αναγνώριση μητέρας και γιου), αλλά η ηθική βλάβη παραμένει: οι θεοί παίζουν με τις ζωές των ανθρώπων. Ο Ευριπίδης τονίζει την «απούσα παρουσία» του Απόλλωνα (που λειτουργεί πάντα από το παρασκήνιο, αρνούμενος να αντιμετωπίσει την Κρέουσα πρόσωπο με πρόσωπο).
Στην Άλκηστη, ο Ευριπίδης προβάλλει μια άλλη, πιο ανθρώπινη όψη του: ο Απόλλων λειτουργεί ως προστάτης του φίλου του, του θνητού βασιλιά Άδμητου. Ο θεός υπηρετεί ως βοσκός του Άδμητου (υπό την επίκληση Νόμιος) ως τιμωρία από τον Δία, επειδή—προκειμένου να εκδικηθεί τον θάνατο του γιου του, Ασκληπιού, από τον κεραυνό του Δία—ο Απόλλων είχε δολοφονήσει τους Κύκλωπες που σφυρηλάτησαν τον κεραυνό. Εδώ ο θεός αποδεικνύεται αφοσιωμένος φίλος, ωστόσο ενδεικνύεται ότι ακόμη και οι θεϊκές δυνάμεις υπόκεινται σε νόμους και τιμωρίες (κάθαρση).
Λυρική Ποίηση: Πίνδαρος, Βακχυλίδης και ο Απολλώνιος Χορός
Η λυρική ποίηση του 5ου αιώνα π.Χ. λειτούργησε ως το κατεξοχήν μέσο δημόσιας, συλλογικής εξύμνησης του θεού στο πλαίσιο πανελλήνιων εορτών. Η σύνθεση Παιάνων (ασμάτων υπέρ της νίκης, της ελπίδας ή της ίασης, τραγουδισμένων από χορούς με συνοδεία λύρας και αυλού) ήταν συνώνυμη της απολλώνιας λατρείας.
Ο Πίνδαρος, του οποίου τα έργα διασώθηκαν αποσπασματικά (και ενοποιήθηκαν από τους λογίους της Αλεξάνδρειας στους παπύρους της Οξυρύγχου), θεωρούσε εαυτόν υπερασπιστή της πατροπαράδοτης θρησκείας (παρομοιάζοντας εαυτόν με «αετό»). Στον Παιάνα VI, περιγράφει με επικό βάθος τον ρόλο του Απόλλωνα στη δολοφονία του Αχιλλέα (και την καριέρα του Νεοπτόλεμου στους Δελφούς), ενώ στους Παιάνες II (που αναφέρεται στον ήρωα Άβδηρο και τη νίκη των Αβδηριτών έναντι των Θρακών), IV (για τον ευβοϊκό μύθο του Εύξαντιου), και V (για την αποίκηση της Εύβοιας από τους Αθηναίους), ο θεός λειτουργεί ως το ευρύτερο θρησκευτικό υπόβαθρο της δράσης. Στον Παιάνα VIII, περιγράφεται ο περίπλοκος μύθος της διαδοχικής κατασκευής των τεσσάρων ναών των Δελφών, ενώ στους Πυθιόνικους (και στην Ισθμιόνικη 1.7-9 για την Κέα) και στις Ολυμπιακές ωδές (όπως η 3η), ο Πίνδαρος τονίζει τη μυστική διασύνδεση του θεού με τους Υπερβόρειους και την απόλυτη αρμονία της λύρας του που γαληνεύει ακόμη και τον αετό του Δία.
Ο Βακχυλίδης («το αηδόνι της Κέας»), σύγχρονος και ανταγωνιστής του Πινδάρου, προσέγγισε τους μύθους με πιο διηγηματικό, οικείο στο ευρύ κοινό ύφος. Στη διάσημη Ωδή 16, η οποία παραδοσιακά θεωρείτο ότι περιγράφει την αναμονή των Δελφών για την επιστροφή του θεού από τους Υπερβόρειους, νεότερες ερευνητικές μελέτες προτείνουν ότι ίσως συντέθηκε για τα Θαργήλια της Αθήνας. Επίσης, η Ωδή 18 του Βακχυλίδη, που είναι γραμμένη με τη μορφή διαλόγου μεταξύ του χορού και του βασιλιά Αιγέα (για τον Θησέα), καταδεικνύει την επιρροή της απολλώνιας και διονυσιακής διθυραμβικής μορφής στη γέννηση της αττικής τραγωδίας. Ο Βακχυλίδης, ακόμη, υμνεί (όπως και ο Ηρόδοτος) το πώς ο Απόλλων έσωσε τον Κροίσο από την πυρά, αρπάζοντάς τον την τελευταία στιγμή και μεταφέροντάς τον στους Υπερβόρειους.
Ελληνιστική Ποίηση: Ο Καλλίμαχος και το Αισθητικό Μανιφέστο
Κατά την Ελληνιστική περίοδο, η θρησκευτική λατρεία απέκτησε έντονα λογιοτατικά, φιλολογικά και μετα-λογοτεχνικά χαρακτηριστικά. Ο ύψιστος εκφραστής αυτής της τάσης ήταν ο Καλλίμαχος (3ος αι. π.Χ.), διευθυντής της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας. Ο Ύμνος στον Απόλλωνα του Καλλίμαχου δεν είναι απλώς ένας λειτουργικός ύμνος, αλλά το απόλυτο μανιφέστο της καλλιμαχικής αισθητικής.
Ο ύμνος ανοίγει περιγράφοντας την επιφάνεια (epiphany) του θεού και τη συμμετοχή του ίδιου του ποιητή στο φεστιβάλ των Καρνείων της πατρίδας του, της Κυρήνης (της οποίας ο ιδρυτής, Βάττος, είχε καθοδηγηθεί από τον Απόλλωνα). Μέσω του ύμνου, ο ποιητής ενισχύει την αστική συνοχή της κοινότητας κατά τη βασιλεία του Μάγα, γεφυρώνοντας το παρόν των νέων της πόλης με το δοξασμένο παρελθόν των αποίκων.
Το κλείσιμο του ποιήματος (στίχοι 105-113) αποτελεί ορόσημο της λογοτεχνικής κριτικής. Ένα προσωποποιημένο δαιμόνιο, ο Φθόνος (Envy), πλησιάζει τον Απόλλωνα και ψιθυρίζει στο αυτί του υποτιμητικά σχόλια για τον ποιητή, δηλώνοντας: «Δεν θαυμάζω τον ποιητή που δεν παράγει ποίηση τεράστια και ατέλειωτη σαν τη θάλασσα» (αναφερόμενος εμμέσως στο έπος τύπου Ομήρου ή στους επιγόνους των κυκλικών επών). Ο Απόλλων κλωτσάει βίαια τον Φθόνο μακριά και εκφωνεί την περίφημη μεταφορά: Ο μέγας ποταμός (Ασσυριακός ποταμός / Ευφράτης) κουβαλά άφθονο νερό, αλλά είναι γεμάτος λάσπη, σκουπίδια και βρωμιά. Αντίθετα, οι μέλισσες (το αρχαίο σύμβολο της ποιητικής έμπνευσης) δεν πίνουν από τον λασπωμένο ποταμό, αλλά μεταφέρουν αποκλειστικά τις σταγόνες από μια μικρή, παρθένα και κρυστάλλινη πηγή βουνού. Ο Απόλλων καθίσταται έτσι το σύμβολο του «εκλεπτυσμένου» (delicate), λεπτοδουλεμένου και θεωρητικά άρτιου αλεξανδρινού ποιήματος, μετατρέποντας το θεϊκό «Φοίβος» (αγνός) σε συνώνυμο της ποιητικής καθαρότητας.
Γεωγραφία Λατρείας: Ιερά, Μαντεία και Πανελλήνιοι Αγώνες
Η δημόσια λατρεία του Απόλλωνα διαμόρφωσε τον εορταστικό κύκλο των ελληνικών πόλεων, λειτουργώντας ως σταθεροποιητικός παράγοντας της κοινωνίας. Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει τις κυριότερες εορτές και τα λατρευτικά τους χαρακτηριστικά:
| Ονομασία Εορτής / Αγώνων | Τόπος Διεξαγωγής | Τελετουργικά Χαρακτηριστικά & Σημασία |
| Πύθια (Pythian Games) | Δελφοί | Ο δεύτερος σημαντικότερος Πανελλήνιος θεσμός μετά τα Ολύμπια (κάθε 4 χρόνια). Αρχικά μόνο μουσικοί αγώνες. Από το 582 π.Χ. προστέθηκαν γυμνοί αθλητικοί (πάλη, στάδιον) και ιππικοί αγώνες (χωρίς όμως τα τέθριππα), με έπαθλο το δάφνινο στεφάνι. |
| Θαργήλια (Thargelia) | Αθήνα, Ιωνικές πόλεις | Γιορτάζονταν την 6η & 7η του Θαργηλιώνος (Μάιος). Αγροτική γιορτή των πρώτων καρπών (προσφορά του «θάργηλου» άρτου). Περιλάμβανε το τελετουργικό των «Φαρμακών» (δύο αποδιοπομπαίων τράγων) για την κάθαρση της πόλης από το μίασμα και τη νόσο. |
| Κάρνεια (Carneia) | Σπάρτη, Σικυώνα, Κυρήνη | Η σπουδαιότερη δωρική γιορτή (προς τιμήν του Απόλλωνα Καρνείου). Ενίσχυε τη στρατιωτική και κοινωνική συνοχή των αποίκων. Συνδεόταν με τον μύθο του μάντη Κάρνου ή με έναν γιο του Δία και της Ευρώπης. |
| Πυανέψια / Δαφνηφόρια | Αθήνα / Θήβα & Τέμπη | Φθινοπωρινή εορτή όπου τα παιδιά (που είχαν εν ζωή γονείς) κρατούσαν την «Ειρεσιώνη» (ένα κλαδί ελιάς ή δάφνης τυλιγμένο με μαλλί και καρπούς) τραγουδώντας, για την αποτροπή της σιτοδείας (αφιερωμένη στον Απόλλωνα). |
| Υακίνθια (Hyacinthia) | Αμύκλες Λακωνίας | Διττή εορτή: Το πρώτο μέρος ήταν πένθιμο (θρήνος για τον θάνατο του εραστή του θεού, Υάκινθου, από δίσκο). Το δεύτερο ήταν χαρούμενο, γιορτάζοντας την αναγέννηση της φύσης. |
Οι ιεροί τόποι του θεού εκτείνονταν από τη Δήλο (όπου βρισκόταν και το περίφημο Άνδηρο των Λεόντων, δώρο των Ναξίων ) έως τα Δίδυμα (στην ακτή της Ανατολίας, διοικούμενο από τους ιερείς Βραγχίδες), την Κλάρο (ιδρυμένο από τη μάντισσα Μαντώ), και τις Άβες. Σε όλα τα μαντεία η λειτουργία ενείχε το στοιχείο της έκστασης, όπως η μασήση δαφνών ή η πόση ιερών υδάτων, σε απόλυτη αντιδιαστολή με τη δωδωναία μαντεία του Δία.
Μουσικολογικά Τεκμήρια: Οι Δελφικοί Ύμνοι
Πέραν των λογοτεχνικών κειμένων, ο Απόλλων Μουσαγέτης μάς άφησε ίσως την πολυτιμότερη κληρονομιά όσον αφορά την ακουστική αντίληψη του αρχαίου κόσμου: τους Δελφικούς Ύμνους. Το 1893, κατά τη διάρκεια των ανασκαφών της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής υπό τον Θεόφιλο Ομόλ (Théophile Homolle), ανακαλύφθηκαν εντοιχισμένα θραύσματα στον νότιο εξωτερικό τοίχο του Θησαυρού των Αθηναίων στους Δελφούς.
Τα μαρμάρινα αυτά θραύσματα έφεραν εγχάρακτους αρχαιοελληνικούς στίχους συνοδευόμενους από περίπλοκα σύμβολα μουσικής σημειογραφίας. Ο φιλόλογος Henri Weil αποκατέστησε το κείμενο και ο αρχαιολόγος Théodore Reinach μετέγραψε τη μουσική στο σύγχρονο πεντάγραμμο. Αποτελούνται από δύο ύμνους προς τον Απόλλωνα που συντέθηκαν για την εορτή της Αθηναϊκής Πυθαΐδας (μια ιερή πομπή από την Αθήνα στους Δελφούς). Ο Πρώτος Δελφικός Ύμνος χρονολογείται το 138 π.Χ. (συντεθειμένος από τον Αθήναιο, γιο του Αθήναιου) και χρησιμοποιεί αλφαβητική «φωνητική» σημειογραφία. Ο Δεύτερος, χρονολογούμενος το 128 π.Χ., γράφτηκε από τον Λιμήνιο (γιο του Θοίνου) και χρησιμοποιεί «ενόργανη» σημειογραφία.
Αν και το επιτύμβιο του Σείκιλου είναι το αρχαιότερο πλήρες άσμα, οι Δελφικοί Ύμνοι αποτελούν τα αρχαιότερα σωζόμενα δείγματα μουσικής παγκοσμίως (με καταγεγραμμένο συνθέτη) επαρκούς έκτασης. Οι στίχοι τους (υποστηριζόμενοι από κιθάρα και πλαγίαυλο) καλούν τις Μούσες του Ελικώνα να εξυμνήσουν τον «χρυσομάλλη Φοίβο», περιγράφουν τη σφαγή του Πύθωνα και επαινούν τον θεό που προστάτευσε το μαντείο από την εισβολή των βαρβάρων (Γαλατών), προσφέροντας μια ζωντανή, ηχητική εικόνα της δόξας του στις υστεροελληνιστικές δεκαετίες.
Μυστικισμός, Υπερβόρειοι και Πυθαγόρεια Φιλοσοφία
Ο πλέον μεταφυσικός και αινιγματικός κύκλος της απολλώνιας παρουσίας εμπλέκει τον μυθικό λαό των Υπερβορείων. Όπως καταγράφουν αναλυτικά ο Ηρόδοτος (στο 4ο βιβλίο των Ιστοριών του), ο Πίνδαρος, ο Αλκαίος, ο Διόδωρος ο Σικελιώτης και ο Παυσανίας, οι Υπερβόρειοι κατώκουν στα απώτατα βόρεια όρια του κόσμου (πιθανώς συμβολίζοντας από τη Σκυθία και τη Βρετανία έως τη Σιβηρία). Η χώρα τους βρισκόταν «πέρα από τον Βορέα» (πέρα από τις ριπές του ψυχρού βοριά, στα Ριπαία Όρη), απολαμβάνοντας μια αιώνια, ηλιόλουστη άνοιξη και διπλή ετήσια συγκομιδή.
Οι κάτοικοι αυτοί θεωρούνταν ο πλέον αγνός, δίκαιος και εκλεκτός λαός του Απόλλωνα. Κατά την παράδοση (όπως τη διέσωσε ο Διόδωρος), η Λητώ καταγόταν από τους Υπερβόρειους. Ο Απόλλων περνούσε τους χειμερινούς μήνες (όταν εγκατέλειπε τους Δελφούς, αφήνοντας το μαντείο στη δικαιοδοσία του Διονύσου) πετώντας με το άρμα του (ή επάνω σε φτερωτούς κύκνους) στη χώρα τους. Οι ίδιοι οι Υπερβόρειοι διατηρούσαν συνεχή τελετουργική σχέση με την Ελλάδα, στέλνοντας ιερά αφιερώματα (πακεταρισμένα σε στάχυα σιταριού) στο ιερό νησί της Δήλου. Ένας μυθικός ιερέας αυτού του λαού, ο Άβαρις ο Υπερβόρειος (περιγραφόμενος συχνά ως σαμάνος της Ευρασίας), ταξίδεψε στην Ελλάδα επιβαίνοντας (σύμφωνα με τον μύθο) πάνω σε ένα μαγικό ιπτάμενο βέλος του Απόλλωνα, εκτελώντας θαυματουργές ιάσεις και τελετουργικούς καθαρμούς.
Ο Πυθαγόρας ως «Υπερβόρειος Απόλλων»
Η μορφή του Υπερβόρειου Απόλλωνα ενσωματώθηκε βαθιά στον πρώιμο ελληνικό μυστικισμό και, ειδικότερα, στον Πυθαγορισμό. Ο φιλόσοφος Πυθαγόρας (6ος αι. π.Χ.), ο ιδρυτής των μαθηματικών αναλογιών και της θεωρίας περί μουσικής αρμονίας των ουρανίων σφαιρών, ταυτίστηκε στενότατα με τον θεό. Σύμφωνα με μαρτυρίες που διέσωσε ο Αριστοτέλης, οι πολίτες του Κρότωνα θεωρούσαν τον Πυθαγόρα ενσάρκωση ή εκδήλωση του ίδιου του «Υπερβόρειου Απόλλωνα». Προς επιβεβαίωση της θεϊκής του ταυτότητας, λέγεται ότι ο Πυθαγόρας αποκάλυψε στον Άβαρι (σε μια μυθική συνάντηση που οι μεταγενέστεροι συγγραφείς, όπως ο Ιάμβλιχος, κατέγραψαν εξονυχιστικά) ότι διέθετε έναν «χρυσό μηρό» (αδιαμφισβήτητο σημάδι θεότητας).
Οι Πυθαγόρειοι υιοθέτησαν πλήρως την απολλώνια αντίληψη περί ψυχικής υγείας, θεωρώντας ότι, όπως η ιατρική καθαίρει το σώμα, έτσι και η αρμονία της μουσικής (της λύρας) λειτουργεί ως κάθαρση για την ψυχή. Ένα διάσημο ανέκδοτο αναφέρει ότι ο Πυθαγόρας σταμάτησε μια ομάδα μεθυσμένων νεαρών από το να βιάσουν μια γυναίκα, απλώς και μόνο τραγουδώντας έναν ιερό ρυθμό (σπονδείους) που κατεύνασε άμεσα τα πάθη τους.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο της αριθμοσοφικής θεολογίας (η οποία μετεξελίχθηκε στον Νεοπλατωνισμό των ρωμαϊκών χρόνων), το ίδιο το όνομα του Απόλλωνα επαναπροσδιορίστηκε ετυμολογικά. Όπως σημειώνουν μεταγενέστεροι συγγραφείς (και κυρίως ο Πλούταρχος), η λέξη αναλύθηκε ως σύνθετο του στερητικού «α» και του «πολλά» (Α-πολλών, “Not of many”). Υπό αυτήν τη φιλοσοφική θεώρηση, ο Απόλλων συμβολίζει την πρωταρχική Μονάδα, το Απόλυτο Ένα. Η Μονάδα γεννά τη δυαδικότητα, αλλά η ίδια παραμένει αδιαίρετη, φωτεινή και υπερβατική, σε πλήρη αντιδιαστολή με τον κόσμο της ύλης, της σήψης και της πολλαπλότητας, ο οποίος ταυτίζεται με τον Πλούτωνα (το “πλήθος” ή τα “πολλά”).
Φιλοσοφική Θεολογία: Το «Ε» εν Δελφοίς του Πλουτάρχου
Κατά τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο, οι αρχαίοι μύθοι υποβλήθηκαν σε συστηματική αλληγορική και θεολογική ανάλυση. Ο Πλούταρχος (1ος – 2ος αιώνας μ.Χ.), ένας από τους κορυφαίους διανοητές της αρχαιότητας που υπηρέτησε ως αρχιερέας του μαντείου των Δελφών, αφιέρωσε μέρος του έργου του («Ηθικά» / Moralia) στη διερεύνηση της βαθύτερης απολλώνιας φύσης.
Στον διάλογό του Περὶ τοῦ Εἰ τοῦ ἐν Δελφοῖς (“The E at Delphi”), ο Πλούταρχος πραγματεύεται το νόημα ενός μυστηριώδους ξύλινου (και μετέπειτα χρυσού) γράμματος «Ε» που βρισκόταν αφιερωμένο μέσα στον ναό του Απόλλωνα. Επτά διαφορετικοί συνομιλητές καταθέτουν τις προτάσεις τους (γεφυρώνοντας τις παραδοσιακές θρησκευτικές αντιλήψεις με τον Σωκρατικό και Πλατωνικό σκεπτικισμό):
- Ήταν αφιέρωμα των Επτά Σοφών, οι οποίοι (αφού έδιωξαν τον Κλεόβουλο και τον Περίανδρο ως τύραννους) ήθελαν να δείξουν ότι οι πραγματικοί Σοφοί είναι «Πέντε» (καθώς το Ε είναι το πέμπτο γράμμα του αλφαβήτου).
- Το Ε είναι το δεύτερο φωνήεν, και ο Ήλιος είναι ο δεύτερος πλανήτης—εξισώνοντας έτσι τον Απόλλωνα με τον Ήλιο.
- Το Ε σημαίνει «Εάν» (Ει), υποδηλώνοντας την υποθετική μορφή («αν θα πετύχω;») με την οποία οι ικέτες υπέβαλλαν τα ερωτήματά τους στην Πυθία.
- Το «Ει» εκφράζει την ευχή («είθε») προς τον θεό.
- Είναι το θεμελιώδες συνδετικό μόριο της αριστοτελικής και στωικής λογικής στον συλλογισμό.
Ωστόσο, η ύψιστη, μεσοπλατωνικής έμπνευσης εξήγηση (την οποία ασπάζεται ο ίδιος ο Πλούταρχος) είναι ότι το γράμμα διαβάζεται ως το ρήμα «Εἶ» («Είσαι» / Thou Art). Είναι η απάντηση και ο χαιρετισμός του ανθρώπου προς τον Θεό. Ενώ ο Απόλλων καλωσορίζει τον επισκέπτη του ναού με το διάσημο δελφικό παράγγελμα «Γνώθι Σαυτόν» (Γνώρισε τον εαυτό σου – δηλαδή, αντιλήψου τη θνητή, φθαρτή σου φύση), ο άνθρωπος απαντά στον θεό λέγοντάς του «Είσαι». Αναγνωρίζει, δηλαδή, ότι μόνο ο Απόλλων, ως το Υπέρτατο Ον, το Αγαθόν (The Good) και η πρωταρχική αιτία του Σύμπαντος, κατέχει το αληθινό, άχρονο, αμετάβλητο «Είναι». Οι μικρότερες θεότητες και οι δαίμονες λειτουργούν απλώς ως μεσολαβητές (όπως παρατηρείται στο Περὶ τῶν ἐκλελοιπότων χρηστηρίων), αλλά ο Απόλλων στέκει απολύτως ταυτισμένος με τον ένα, Δημιουργό Θεό.
Συμπερασματικές Θεωρήσεις
Η συστηματική επισκόπηση του αρχαίου κειμενικού σώματος (από τα έπη και τους λυρικούς ποιητές, έως την τραγωδία, την ελληνιστική λογοτεχνική κριτική και τη φιλοσοφία) καταδεικνύει την αξεπέραστη βαρύτητα της μορφής του Απόλλωνα στη θεμελίωση του δυτικού πολιτισμικού παραδείγματος.
Ο Απόλλων δεν υπήρξε ποτέ ένας μονοδιάστατος, εύκολα προσεγγίσιμος θεός. Είναι ο κάτοχος του αργυρού τόξου που αφανίζει τους αλαζόνες (Ιλιάδα) και επιβάλλει τη δικαιοσύνη (Οδύσσεια), αλλά είναι και ο θεράπων, ο καθαρτής του μιάσματος που γεφυρώνει το αίμα της εκδίκησης με την αστική νομιμότητα (Ορέστεια Αισχύλου). Προκαλεί τον απόλυτο ανθρώπινο πόνο, γεννώντας υπαρξιακά ερωτήματα για την ηθική του Σύμπαντος (Σοφοκλής, Ευριπίδης) , την ίδια στιγμή που οργανώνει τον κοινωνικό βίο της πόλης μέσω των φεστιβάλ (Πύθια, Κάρνεια, Θαργήλια).
Το μαντείο του στους Δελφούς, πλαισιωμένο από τον μύθο του Πύθωνα και το δελφίνι των Κρητών, υπήρξε το διπλωματικό, ηθικό και διανοητικό κέντρο του αρχαίου κόσμου. Ο λυρικός του λόγος (Πίνδαρος, Βακχυλίδης, Δελφικοί Ύμνοι) κωδικοποίησε τον ρυθμό της ελληνικής γλώσσας , ενώ ο ελληνιστικός ποιητικός λόγος (Καλλίμαχος) τον κατέστησε σύμβολο της απόλυτης λογοτεχνικής αισθητικής και καθαρότητας. Τελικώς, στα χέρια των Πυθαγορείων και των Πλατωνικών (Πλούταρχος), απογυμνώθηκε από τα αρχαϊκά του όπλα και μετουσιώθηκε στην Υπερβατική Μονάδα (Α-πολλών) και στο αιώνιο Φως. Η οντολογία του Απόλλωνα ταυτίζεται ιστορικά με τη διαρκή αγωνία και τον διαρκή αγώνα του ανθρώπου να επιβάλει τον Λόγο και την Αρμονία πάνω στο χάος και τη φθορά του φυσικού σύμπαντος.
