Πλούταρχος: Ο Άνθρωπος που Διαμόρφωσε την Ιστορία

Ποιος Ήταν ο Πλούταρχος: Ο Οικουμενικός Σοφός της Αρχαιότητας

Ο Πλούταρχος (περ. 46 – 119 μ.Χ.) αποτελεί μία από τις πιο επιδραστικές μορφές της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Ήταν ιστορικός, βιογράφος, δοκιμιογράφος και φιλόσοφος, του οποίου το έργο διαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο η Δύση αντιλαμβάνεται τις μεγάλες προσωπικότητες της Ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας.

1. Βιογραφικά Στοιχεία: Ο Σοφός της Χαιρώνειας

Ο Πλούταρχος γεννήθηκε στη Χαιρώνεια της Βοιωτίας γύρω στο 46 μ.Χ., σε μια εύπορη και καλλιεργημένη οικογένεια. Αν και έζησε στην εποχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, παρέμεινε βαθιά συνδεδεμένος με την ελληνική του ταυτότητα.

• Σπουδές: Σπούδασε μαθηματικά και φιλοσοφία στην Ακαδημία της Αθήνας (υπό τον Αμμώνιο), εμβαθύνοντας στην πλατωνική σκέψη.
• Ταξίδια και Ρωμαϊκή Υπηκοότητα: Ταξίδεψε ευρέως σε Ελλάδα, Ιταλία και Αίγυπτο. Στη Ρώμη δίδαξε φιλοσοφία και απέκτησε ισχυρούς φίλους, λαμβάνοντας τη ρωμαϊκή υπηκοότητα με το όνομα Λούκιος Μέστριος Πλούταρχος (Lucius Mestrius Plutarchus).
• Ιερατείο στους Δελφούς: Για τα τελευταία 30 χρόνια της ζωής του, υπηρέτησε ως πρωθιερέας στο Μαντείο των Δελφών, συμβάλλοντας καθοριστικά στην αναβίωση του ιερού του Απόλλωνα.

2. Το Μνημειώδες Έργο του: «Βίοι Παράλληλοι»

Οι «Βίοι Παράλληλοι» (Vitae Parallelae) είναι το διασημότερο έργο του. Πρόκειται για μια σειρά βιογραφιών όπου ο Πλούταρχος εξετάζει ανά ζεύγη έναν επιφανή Έλληνα και έναν επιφανή Ρωμαίο (π.χ. Αλέξανδρος και Καίσαρας, Δημοσθένης και Κικέρων). Στο τέλος κάθε ζεύγους ακολουθεί συνήθως μια «Σύγκρισις», όπου αναλύει τις ομοιότητες και τις διαφορές τους.

Η Μεθοδολογία του: Χαρακτήρας, όχι ξηρή Ιστορία

Ο Πλούταρχος δεν ενδιαφερόταν απλώς για την καταγραφή ημερομηνιών και μαχών. Σκοπός του ήταν η ηθογραφία — η διερεύνηση της αρετής και της κακίας, και το πώς ο χαρακτήρας καθορίζει τη μοίρα του ανθρώπου.

Αυτό το διατυπώνει ξεκάθαρα στο παρακάτω αυτούσιο απόσπασμα από τον Βίο του Αλεξάνδρου, το οποίο αποτελεί το απόλυτο μανιφέστο της βιογραφικής του μεθόδου:

Αρχαίο Κείμενο: «Οὔτε γὰρ ἱστορίας γράφομεν, ἀλλὰ βίους, οὔτε ταῖς ἐπιφανεστάταις πράξεσι πάντως ἔνεστι δήλωσις ἀρετῆς ἢ κακίας, ἀλλὰ πρᾶγμα βραχὺ πολλάκις καὶ ῥῆμα καὶ παιδιά τις ἔμφασιν ἤθους ἐποίησε μᾶλλον ἢ μάχαι μυριόνεκροι καὶ παρατάξεις αἱ μέγισται καὶ πολιορκίαι πόλεων.» (Πλούταρχος, Βίος Αλεξάνδρου, 1.2)

Απόδοση: Διότι δεν γράφουμε ιστορίες, αλλά βιογραφίες. Ούτε οι πιο λαμπρές πράξεις φανερώνουν πάντα την αρετή ή την κακία ενός ανδρός. Συχνά ένα μικρό γεγονός, μια κουβέντα ή ένα αστείο φωτίζουν τον χαρακτήρα του πολύ περισσότερο από μάχες όπου σκοτώνονται δεκάδες χιλιάδες, από τεράστιες παρατάξεις στρατών και πολιορκίες πόλεων.

3. Το Πολυσχιδές Φιλοσοφικό Έργο: «Ηθικά» (Moralia)

Τα «Ηθικά» (επιγραφή που δόθηκε αργότερα από τον Βυζαντινό λόγιο Μάξιμο Πλανούδη) αποτελούνται από περίπου 80 σωζόμενες πραγματείες, διαλόγους και δοκίμια. Το φάσμα των θεμάτων τους είναι κολοσσιαίο:

• Παιδαγωγική και Ψυχολογία: Πώς να εκπαιδεύονται τα παιδιά, πώς να ακούμε σωστά, πώς να διακρίνουμε τον κόλακα από τον φίλο.
• Θρησκεία και Μυστικισμός: Δοκίμια για το μαντείο των Δελφών («Περὶ τοῦ Ε τοῦ ἐν Δελφοῖς», «Περὶ τῶν ἐκλελοιπότων χρηστηρίων») και συγκριτική θρησκειολογία («Περὶ Ἴσιδος καὶ Ὀσίριδος»).
• Πολιτική Φιλοσοφία: Συμβουλές για τη διακυβέρνηση («Πολιτικὰ παραγγέλματα»).
• Φυσικές Επιστήμες και Φιλοζωία: Πραγματείες για τη νοημοσύνη των ζώων και την αποχή από την κρεατοφαγία.

Η Αντίληψή του για την Εκπαίδευση

Στα Ηθικά, ο Πλούταρχος παραδίδει ένα από τα σπουδαιότερα αποφθέγματα για την παιδεία, τονίζοντας ότι η γνώση απαιτεί ενεργή συμμετοχή και όχι παθητική απομνημόνευση:

Αρχαίο Κείμενο: «Οὐ γὰρ ὡς ἀγγεῖον ὁ νοῦς ἀποπληρώσεως, ἀλλ’ ὑπεκκαύματος μόνον ὥσπερ ὕλη δεῖται, ὁρμὴν ἐμποιοῦντος εὑρετικὴν καὶ ὄρεξιν ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν.» (Πλούταρχος, Ηθικά – Περὶ τοῦ ἀκούειν, 43c)

Απόδοση: Ο νους του ανθρώπου δεν είναι σαν ένα δοχείο που πρέπει απλώς να το γεμίσουμε, αλλά σαν τα ξύλα που χρειάζονται μόνο λίγο προσάναμμα για να πυροδοτηθεί μέσα τους η εφευρετική ορμή και η δίψα για την αλήθεια.

4. Η Φιλοσοφική του Τοποθέτηση (Μέση Πλατωνική Σχολή)

Ο Πλούταρχος ανήκει στον Μέσο Πλατωνισμό. Αν και οπαδός του Πλάτωνα, η σκέψη του ήταν ανοιχτή και συγκρητιστική:

1. Θεολογία: Πίστευε σε έναν υπέρτατο, άυλο και αγαθό Θεό. Αντιλαμβανόταν τους παραδοσιακούς θεούς της αρχαιότητας ως διαφορετικές εκφάνσεις ή «δαίμονες» (μεσολαβητές) της μίας θεϊκής αρχής.
2. Αντίθεση με άλλες Σχολές: Ήταν σφοδρός πολέμιος του Επικουρισμού (λόγω του αθεϊσμού και της προσήλωσής τους στην ηδονή) και του Στωικισμού (δεν δεχόταν την απόλυτη στωική απάθεια, θεωρώντας ότι τα πάθη πρέπει να μετριάζονται, όχι να εκριζώνονται τελείως).

5. Η Τεράστια Κληρονομιά και η Επίδρασή του

Η ιστορική βιβλιογραφία συμφωνεί απόλυτα: ελάχιστοι αρχαίοι συγγραφείς διάπλασαν τον νεότερο δυτικό πολιτισμό όσο ο Πλούταρχος.

• Αναγέννηση: Οι μεταφράσεις του έργου του (κυρίως από τον Ζακ Αμυό στα γαλλικά το 1559 και τον Τόμας Νορθ στα αγγλικά το 1579) τον έκαναν το απόλυτο “μπεστ σέλερ” της Ευρώπης.
• Ουίλλιαμ Σαίξπηρ (William Shakespeare): Έργα όπως ο Ιούλιος Καίσαρας, ο Αντώνιος και Κλεοπάτρα και ο Κοριολανός βασίστηκαν απευθείας (και συχνά λέξη προς λέξη στην αγγλική μετάφραση) στους «Βίους» του Πλούταρχου.
• Μισέλ ντε Μονταίν (Michel de Montaigne) & Ζαν-Ζακ Ρουσσώ (Jean-Jacques Rousseau): Ο Μονταίν άντλησε σχεδόν όλη τη δομή των δικών του Δοκιμίων από τα Ηθικά του Πλούταρχου. Ο Ρουσσώ δήλωσε ότι ο Πλούταρχος ήταν η αγαπημένη του ανάγνωση στα παιδικά του χρόνια.
• Αμερικανική και Γαλλική Επανάσταση: Οι Ιδρυτές των ΗΠΑ (Founding Fathers) και οι Γάλλοι επαναστάτες μελετούσαν τον Πλούταρχο για να βρουν πρότυπα ρεπουμπλικανικής αρετής, όπως ο Κάτων και ο Λυκούργος.

6. Η Πρωτοποριακή Στάση του απέναντι στις Γυναίκες

Σε μια εποχή που η γυναίκα βρισκόταν συνήθως στο περιθώριο της δημόσιας και πνευματικής ζωής, ο Πλούταρχος υπήρξε εκπληκτικά προοδευτικός. Αντιμετώπιζε τη γυναίκα ως πνευματικά ισότιμη, ικανή για την ίδια αρετή με τον άνδρα.

• «Γυναικῶν Ἀρεταί» (Mulierum virtutes): Σε αυτό το έργο του εξιστορεί ηρωικές πράξεις γυναικών, αποδεικνύοντας ότι η γενναιότητα και η σοφία δεν έχουν φύλο.
• Η σχέση με τη σύζυγό του, Τιμοξένα: Ο Πλούταρχος έτρεφε βαθύ σεβασμό για τη σύζυγό του. Όταν έχασαν τη δίχρονη κόρη τους (ενώ εκείνος έλειπε σε ταξίδι), της έγραψε την περίφημη επιστολή «Παραμυθητικὸς πρὸς τὴν γυναῖκα», ένα κείμενο σπάνιας τρυφερότητας και φιλοσοφικής αξιοπρέπειας.

Για την ισότητα της αρετής μεταξύ των φύλων, ο Πλούταρχος αναφέρει ξεκάθαρα, συμφωνώντας με την πλατωνική παράδοση:

Αρχαίο Κείμενο: «Μίαν εἶναι καὶ τὴν αὐτὴν ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς ἀρετήν…» (Πλούταρχος, Γυναικῶν Ἀρεταί, 242F)

Απόδοση: Η αρετή του άνδρα και της γυναίκας είναι μία και η αυτή.

7. Φιλοζωία, Οικολογία και Χορτοφαγία

Ο Πλούταρχος είναι ίσως ο πρώτος διανοητής της Δύσης που έγραψε εκτενώς και επιχειρηματολογημένα υπέρ των δικαιωμάτων των ζώων και της χορτοφαγίας (πολύ πριν ονομαστεί έτσι). Στα Ηθικά του περιλαμβάνονται πραγματείες όπως το «Περὶ σαρκοφαγίας» (Περί της κρεατοφαγίας) και το «Πότερα τῶν ζῴων φρονιμώτερα» (Ποια ζώα είναι πιο έξυπνα).

Δεν στάθηκε μόνο σε λόγους υγείας ή μετενσάρκωσης (όπως οι Πυθαγόρειοι), αλλά μίλησε για την ηθική διάσταση του πόνου των ζώων. Το παρακάτω απόσπασμα είναι ίσως το πιο ισχυρό του επιχείρημα κατά της κρεατοφαγίας:

Αρχαίο Κείμενο: «Σὺ δ’ ἐρωτᾷς τίνι λόγῳ Πυθαγόρας ἀπείχετο σαρκοφαγίας, ἐγὼ δὲ θαυμάζω ποίῳ πάθει καὶ ποίᾳ ψυχῇ ἢ λόγῳ τὸν πρῶτον ἄνθρωπον ἁψάμενον φόνου… καὶ νεκρῶν σωμάτων ρακετυλίαις καὶ λειψάνοις τολμήσαντα παραθεῖναι τράπεζαν…» (Πλούταρχος, Περὶ σαρκοφαγίας, 993A)

Απόδοση: Εσύ ρωτάς με ποια λογική ο Πυθαγόρας απείχε από την κρεατοφαγία, ενώ εγώ απορώ με ποιο συναίσθημα, με ποια ψυχή ή λογική, ο πρώτος άνθρωπος άγγιξε το αίμα… και τόλμησε να παραθέσει τραπέζι με κουρέλια και λείψανα νεκρών σωμάτων…

8. Το Ακαδημαϊκό Αγκάθι: Ο «Ψευδο-Πλούταρχος»

Για να είναι ένα άρθρο βιβλιογραφικά άρτιο, πρέπει να γίνει υποχρεωτικά αναφορά στον Ψευδο-Πλούταρχο (Pseudo-Plutarch).

Λόγω της τεράστιας φήμης του Πλούταρχου στην αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα, πολλά κείμενα αποδόθηκαν σε αυτόν για να αποκτήσουν κύρος, ενώ δεν τα είχε γράψει ο ίδιος. Η σύγχρονη φιλολογική έρευνα τα έχει διαχωρίσει, αλλά παραδοσιακά περιλαμβάνονται στις εκδόσεις των Ηθικών.

• Παραδείγματα Νόθων Έργων: Το «Περὶ μουσικῆς» (πολύτιμη πηγή για την αρχαία ελληνική μουσική), το «Περὶ παίδων ἀγωγῆς» (για την εκπαίδευση) και το «Περὶ τῶν ἀρεσκόντων φιλοσόφοις» (συλλογή απόψεων διαφόρων φιλοσόφων).

9. Τα Χαμένα Έργα και ο «Κατάλογος του Λαμπρία»

Το έργο του Πλούταρχου που έφτασε σε εμάς είναι τεράστιο (πάνω από 120 έργα), αλλά αποτελεί μόνο το ένα τρίτο περίπου από όσα έγραψε!

Γνωρίζουμε τι χάθηκε χάρη στον λεγόμενο «Κατάλογο του Λαμπρία». Ο Λαμπρίας (πιθανόν γιος του Πλούταρχου ή μεταγενέστερος βιβλιοθηκάριος) συνέταξε έναν κατάλογο με 227 τίτλους έργων του.

• Τι έχει χαθεί; Χάθηκαν πολλοί Βίοι (όπως του Επαμεινώνδα, του Σκιπίωνα του Αφρικανού, του Αυγούστου και του Ηρακλή), καθώς και εκατοντάδες φιλοσοφικά δοκίμια που θα φώτιζαν ακόμα περισσότερο την αρχαία ελληνική ιστορία.

10. Γλώσσα και Λογοτεχνικό Ύφος

Ο Πλούταρχος έγραψε κατά τη διάρκεια της περιόδου του Δεύτερου Σοφιστικού κινήματος, όπου κυριαρχούσε ο «Αττικισμός» (η μίμηση της αρχαίας αττικής διαλέκτου του 5ου αι. π.Χ.).

• Ο Πλούταρχος απέφυγε τις ακρότητες του Αττικισμού.
• Χρησιμοποίησε μια εξαιρετικά καλλιεργημένη, πλούσια και ρέουσα Κοινή διάλεκτο, εμπλουτισμένη με ποιητικές λέξεις και πλατωνικό λεξιλόγιο. Ο λόγος του είναι γεμάτος μεταφορές και παρομοιώσεις, κάνοντας τα κείμενά του ζωντανά και άμεσα.