Εισαγωγή
Όταν σκεφτόμαστε την Αρχαία Ελλάδα, το μυαλό μας πηγαίνει συχνά στη Δημοκρατία, τη φιλοσοφία και τις τέχνες. Ποιος ήταν όμως ο ρόλος των γυναικών σε αυτόν τον κόσμο; Η κλασική ιστορικός Anna K. Martin απαντά στις πιο δημοφιλείς αναζητήσεις της Google και φωτίζει άγνωστες πτυχές της ζωής των γυναικών στην αρχαιότητα, αποκαλύπτοντας μια πραγματικότητα πολύ πιο σύνθετη από ό,τι φανταζόμαστε.
Διάσημες Μορφές: Από τον Μύθο στην Ποίηση
Η συζήτηση ξεκινά συχνά με την Ωραία Ελένη. Υπήρξε πραγματικά; Αν και ο μύθος τη θέλει κόρη του Δία που γεννήθηκε από αυγό κύκνου, οι ιστορικοί πιστεύουν πως η ιστορία της ίσως βασίζεται σε κάποια Μυκηναία πριγκίπισσα της Εποχής του Χαλκού. Ωστόσο, η πιο διάσημη υπαρκτή γυναίκα της αρχαιότητας είναι αναμφίβολα η Σαπφώ. Η ποιήτρια από τη Λέσβο, γνωστή ως η “Δέκατη Μούσα”, υμνούσε τον έρωτα και την επιθυμία, επηρεάζοντας βαθιά την τέχνη και τη λογοτεχνία της εποχής της.
Πολιτική και Δημοκρατία: Ένας Ανδρικός Κόσμος;
Μια από τις μεγαλύτερες ειρωνείες της ιστορίας αφορά την Αθηναϊκή Δημοκρατία. Ενώ η Αθήνα γέννησε την ιδέα των πολιτικών δικαιωμάτων, το πολίτευμά της απέκλειε αυστηρά τις γυναίκες.
- Δικαίωμα ψήφου: Οι γυναίκες στην Αθήνα (και σχεδόν σε όλη την Ελλάδα) δεν ψήφιζαν, δεν κατείχαν αξιώματα και δεν είχαν λόγο στην Εκκλησία του Δήμου.
- Η εξαίρεση των Βασιλείων: Σε αντίθεση με τη δημοκρατική Αθήνα, σε μοναρχικά καθεστώτα (όπως στη Μακεδονία ή την Ελληνιστική Αίγυπτο), γυναίκες της βασιλικής οικογένειας ασκούσαν συχνά τεράστια επιρροή. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η Ολυμπιάδα (μητέρα του Μ. Αλεξάνδρου) και η Γοργώ της Σπάρτης.
Η Ζωή στη Σπάρτη: Μια Διαφορετική Πραγματικότητα
Οι Σπαρτιάτισσες απολάμβαναν ελευθερίες που σόκαραν τους υπόλοιπους Έλληνες. Το κράτος της Σπάρτης ενθάρρυνε τα κορίτσια να αθλούνται, να τρέχουν και να συμμετέχουν σε αγώνες, με το σκεπτικό ότι μια δυνατή μητέρα θα γεννήσει δυνατούς πολεμιστές. Επιπλέον, οι γυναίκες στη Σπάρτη μπορούσαν να κατέχουν και να κληρονομούν περιουσία. Υπολογίζεται ότι κατείχαν περίπου τα δύο πέμπτα της γης στη Σπάρτη, αποκτώντας έτσι σημαντική οικονομική δύναμη.
Καθημερινότητα: Σπίτι, Εμφάνιση και Κοινωνική Ζωή
Μπορούσαν οι γυναίκες να βγουν από το σπίτι; Στην Αθήνα υπήρχε το ιδεώδες της απομόνωσης στον οίκο, ώστε να προστατεύεται η φήμη της γυναίκας. Ωστόσο, η πραγματικότητα διέφερε ανάλογα με την τάξη:
- Οι πλούσιες γυναίκες έμεναν περισσότερο στο σπίτι, έχοντας δούλους για τις εξωτερικές εργασίες.
- Οι φτωχότερες γυναίκες αναγκαστικά δούλευαν και κυκλοφορούσαν για τις καθημερινές ανάγκες.
Σχετικά με την εμφάνιση, οι Ελληνίδες δεν φορούσαν τηβέννους (αυτό ήταν ρωμαϊκό ενδυμα), αλλά περίτεχνους χιτώνες και πέπλα. Χρησιμοποιούσαν μακιγιάζ, όπως λευκό μόλυβδο για το δέρμα και ώχρα για τα μάγουλα, παρόλο που οι άνδρες συγγραφείς συχνά κορόιδευαν αυτή τη συνήθεια.
Γάμος, Οικογένεια και Ιδιοκτησία
Ο γάμος αποτελούσε κυρίως “συμβόλαιο” μεταξύ ανδρών (πατέρα και συζύγου) με κύριο σκοπό την τεκνοποίηση.
- Ηλικία Γάμου: Τα κορίτσια της αριστοκρατίας παντρεύονταν συνήθως στην εφηβεία (13-14 ετών), ενώ οι άνδρες ήταν αρκετά μεγαλύτεροι.
- Ιδιοκτησία: Στην Αθήνα, οι γυναίκες δεν είχαν οικονομική αυτοτέλεια και δεν μπορούσαν να κληρονομήσουν. Αντίθετα, σε άλλες πόλεις όπως η Γόρτυνα ή στη Σπάρτη, οι γυναίκες διαχειρίζονταν τη δική τους περιουσία.
- Διαζύγιο: Ήταν αποδεκτό και μπορούσε να ζητηθεί και από τις δύο πλευρές, αν και ήταν ευκολότερο για τον άνδρα.
Εργασία και Εκπαίδευση
Πέρα από τη διαχείριση του νοικοκυριού και την υφαντική, που θεωρούνταν τέχνη, οι γυναίκες εργάζονταν ως τροφό, πλύστρες ή μαίες. Υπάρχουν μάλιστα ενδείξεις για γυναίκες γιατρούς που τιμήθηκαν για τις γνώσεις τους. Όσον αφορά την παιδεία, αν και δεν υπήρχε επίσημο σχολείο για κορίτσια, πολλές μάθαιναν ανάγνωση και γραφή στο σπίτι, ιδιαίτερα στις πλούσιες οικογένειες, για να μπορούν να διαχειρίζονται το νοικοκυρίο.
Ολυμπιακοί Αγώνες και Θρησκεία
Οι γυναίκες απαγορευόταν να συμμετέχουν ως αθλήτριες στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Υπήρχε όμως ένα “παραθυράκι”: στα αγωνίσματα με άρματα, νικητής αναδεικνυόταν ο ιδιοκτήτης των αλόγων και όχι ο αναβάτης. Έτσι, η Κυνίσκα, μια Σπαρτιάτισσα πριγκίπισσα, έγινε η πρώτη γυναίκα ολυμπιονίκης, γράφοντας ιστορία.
Επιπρόσθετα, η θρησκεία ήταν ο μοναδικός χώρος όπου οι γυναίκες είχαν δημόσιο και σεβαστό ρόλο, συμμετέχοντας σε γιορτές και τελετές αποκλειστικά για εκείνες.
Συμπέρασμα
Η ζωή της γυναίκας στην Αρχαία Ελλάδα δεν ήταν ενιαία. Διαφερε δραματικά ανάλογα με την πόλη, την κοινωνική τάξη και την εποχή. Από την καταπιεσμένη Αθηναία μέχρι την ανεξάρτητη Σπαρτιάτισσα και την ισχυρή Μακεδόνισσα βασίλισσα, οι γυναίκες της αρχαιότητας βρήκαν τρόπους να αφήσουν το στίγμα τους σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο.
