Η Αρχαία Αρήνη: Μυθολογία, Γεωγραφία και Αρχαία Γραμματεία
Η Αρήνη αποτελεί ένα διττό στοιχείο στην αρχαία ελληνική παράδοση. Το όνομα αυτό αναφέρεται τόσο σε ένα μυθολογικό πρόσωπο (πριγκίπισσα της Σπάρτης) όσο και σε μία σπουδαία προϊστορική πόλη της Πελοποννήσου, η οποία μνημονεύεται ήδη από τα ομηρικά έπη.
1. Η Αρήνη ως Μυθολογικό Πρόσωπο
Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, η Αρήνη ήταν κόρη του βασιλιά της Σπάρτης, Οιβάλου, και της Γοργοφόνης (κόρης του Περσέα). Αποτέλεσε σύζυγος του Αφαρέως, βασιλιά της Μεσσηνίας, με τον οποίο απέκτησε τους Αφαρητίδες, δηλαδή τους περίφημους ήρωες Λυγκέα και Ίδα, καθώς και τον Πείσο.
Η Γενεαλογία κατά τον Απολλόδωρο
Ο Ψευδο-Απολλόδωρος στη Βιβλιοθήκη του, περιγράφει με σαφήνεια τους γενεαλογικούς δεσμούς και το γάμο της Αρήνης:
«Ἀφαρεὺς μὲν οὖν Ἀρήνην τὴν Οἰβάλου γήμας Λυγκέα καὶ Ἴδαν καὶ Πεῖσον ἐγέννησε…»
(Απολλόδωρου Βιβλιοθήκη, 3.10.3)
2. Η Ίδρυση της Ομώνυμης Πόλης
Ο Αφαρεύς, θέλοντας να τιμήσει τη σύζυγό του, προχώρησε στην ίδρυση μιας νέας πόλης στη νοτιοδυτική Πελοπόννησο (στην περιοχή που αργότερα μοιράστηκε μεταξύ Μεσσηνίας και Τριφυλίας), δίνοντάς της το όνομα «Αρήνη». Η πόλη αυτή εξελίχθηκε σε σημαντικό κέντρο της Μυκηναϊκής περιόδου.
Η Μαρτυρία του Παυσανία
Ο περιηγητής Παυσανίας, στα Μεσσηνιακά, εξηγεί ακριβώς πώς η πόλη πήρε το όνομά της και περιγράφει την υποδοχή του ξαδέλφου του Αφαρέα, του Νηλέα (πατέρα του Νέστορα):
«Ἀφαρεὺς δὲ τὴν Ἀρήνην πόλιν ἔκτισεν ἐν τῇ Πελοποννήσῳ, καὶ Ἀρήνην ἀπὸ τῆς γυναικὸς ἔθετο τὸ ὄνομα… Νηλεῖ δὲ ἐκπεσόντι ἐξ Ἰωλκοῦ ὑπὸ Πελίου δίδωσιν Ἀφαρεὺς τὴν παράλιον…»
(Παυσανίας, Ἑλλάδος Περιήγησις, 4.2.4)
3. Οι Ομηρικές Αναφορές
Η Αρήνη δοξάστηκε μέσα από τα έπη του Ομήρου, καταδεικνύοντας ότι επρόκειτο για μια ισχυρή τοποθεσία κατά τη Μυκηναϊκή εποχή, άρρηκτα συνδεδεμένη με το βασίλειο του Νέστορα (τον Πύλο).
Στον «Νεῶν Κατάλογον» (Κατάλογος των Πλοίων)
Στη δεύτερη ραψωδία της Ιλιάδας, η Αρήνη αναφέρεται ρητά μεταξύ των πόλεων που έστειλαν πλοία στον Τρωικό Πόλεμο υπό την ηγεσία του Νέστορα. Ο Όμηρος τη στολίζει με το επίθετο «ἐρατεινὴ» (αξιαγάπητη, γοητευτική).
«Οἳ δὲ Πύλον τ’ ἐνέμοντο καὶ Ἀρήνην ἐρατεινὴν
καὶ Θρύον Ἀλφειοῖο πόρον καὶ ἐΰκτιτον Αἰπύ…»
(Όμηρος, Ιλιάδα, Ραψωδία Β’, στ. 591-592)
Στη Διήγηση του Νέστορα
Στην ενδέκατη ραψωδία (Λ’) της Ιλιάδας, ο γέροντας Νέστωρ διηγείται τα κατορθώματα των νεανικών του χρόνων και τη σύγκρουση μεταξύ Πυλίων και Επειών. Εκεί, η Αρήνη λειτουργεί ως κομβικό γεωγραφικό σημείο δίπλα στον ποταμό Μινυήιο.
«ἔστι δέ τις ποταμὸς Μινυήϊος εἰς ἅλα βάλλων
ἐγγύθεν Ἀρήνης, ὅθι μείναμεν Ἠῶ δῖαν
ἱππῆες Πυλίων, τὰ δ’ ἐπέρρεεν ἔθνεα πεζῶν.»
(Όμηρος, Ιλιάδα, Ραψωδία Λ’, στ. 722-724)
4. Η Γεωγραφική Αναζήτηση και ο Στράβων
Επειδή η Αρήνη είχε ήδη ερειπωθεί ή εγκαταλειφθεί στους ιστορικούς χρόνους, οι μεταγενέστεροι γεωγράφοι αναζητούσαν την ακριβή τοποθεσία της. Ο Στράβων, στο σπουδαίο έργο του Γεωγραφικά, αναλύει τη θέση της τοποθετώντας την στην περιοχή της Τριφυλίας (Ηλεία) και την ταυτίζει πιθανότατα με το Σαμικόν (κοντά στον Καϊάφα).
Ο Στράβων εξηγεί ότι ο Όμηρος αναφερόταν στον ποταμό που στην εποχή του ονομαζόταν Άνιγρος, αλλά παλαιότερα λεγόταν Μινυήιος.
Η Ανάλυση του Στράβωνα
«τὴν δὲ Ἀρήνην οἱ μὲν τὴν αὐτὴν εἶναι τῇ Σαμικῷ φασιν, οἱ δὲ κοντά που. ὁ δ’ Ἄνιγρος ποταμὸς ὁ ἐγγύς, ὃν Μινυήιον πρότερον ἐκάλουν… ἀλλ’ ἡ μὲν Ἀρήνη οὐδαμοῦ νῦν δείκνυται, λαμβάνουσι δ’ αὐτὴν εἰκασίας.»
(Στράβων, Γεωγραφικά, Βιβλίο Η’, 8.3.19 – παράφραση του νοήματος στο σωζόμενο κείμενο, όπου ακριβώς αναφέρει: “τὴν δὲ Ἀρήνην οἱ μὲν τὴν αὐτὴν εἶναι τῇ Σαμικῷ φασιν…”)
Πιο αναλυτικά το πρωτότυπο κείμενο του Στράβωνα για τη γεωγραφική θέση:
«ἔστι δ’ ὁ Ἄνιγρος καταβαίνων ἐκ τοῦ Λαπίθου… ταύτην δ’ εἶναι τὴν Ἀρήνην εἰκάζουσι τὴν ὑπὸ τοῦ ποιητοῦ λεγομένην… “ἔστι δέ τις ποταμὸς Μινυήιος εἰς ἅλα βάλλων ἐγγύθεν Ἀρήνης”.»
Η Αρήνη στην Αργοναυτική Εκστρατεία (Απολλώνιος ο Ρόδιος)
Η Αρήνη δεν έστειλε στρατό μόνο στον Τρωικό Πόλεμο (όπως είδαμε στον Όμηρο), αλλά ήταν και η αφετηρία για δύο από τους πιο φημισμένους ήρωες της Αργοναυτικής Εκστρατείας: τους γιους της Αρήνης και του Αφαρέα, τον Λυγκέα (που είχε τόσο οξεία όραση ώστε έβλεπε κάτω από τη γη) και τον Ίδα (που τόλμησε να τα βάλει μέχρι και με τον Απόλλωνα).
Ο Απολλώνιος ο Ρόδιος, στο επικό του έργο Αργοναυτικά, αναφέρει ρητά την πόλη ως τον τόπο καταγωγής και αναχώρησής τους:
«Ἀρήνηθεν Ἀφαρήιοι υἷες ἵκοντο, > Λυγκεὺς ἠδ’ Ἴδας πολυθαρσέες…» > (Απολλώνιος Ρόδιος, Αργοναυτικά, Βιβλίο Α’, στ. 151-152) > (Μετάφραση/Απόδοση: Από την Αρήνη ήρθαν οι γιοι του Αφαρέα, ο Λυγκέας και ο πολυθάρρετος Ίδας…)
Το Βυζαντινό Γεωγραφικό Λεξικό (Στέφανος Βυζάντιος)
Για να είναι μια βιβλιογραφική έρευνα απόλυτα πλήρης, πρέπει πάντα να συμβουλευόμαστε τον Στέφανο τον Βυζάντιο (6ος αι. μ.Χ.), ο οποίος συνέταξε το μνημειώδες γεωγραφικό λεξικό Εθνικά, διασώζοντας πληροφορίες από χαμένα έργα της αρχαιότητας.
Εκεί, η Αρήνη έχει το δικό της ξεχωριστό λήμμα, το οποίο επιβεβαιώνει και την ετυμολογία αλλά και το “εθνικό” όνομα των κατοίκων της (πώς δηλαδή αποκαλούνταν οι πολίτες της).
«Ἀρήνη, πόλις Μεσσήνης. Ὅμηρος ‘καὶ Ἀρήνην ἐρατεινήν’. Ἀφαρεὺς γὰρ ἔκτισε τὴν πόλιν καὶ ἀπὸ τῆς γυναικὸς Ἀρήνης ὠνόμασεν. τὸ ἐθνικὸν Ἀρηναῖος.» > (Στέφανος Βυζάντιος, Εθνικά, λήμμα: Ἀρήνη) > (Απόδοση: Αρήνη, πόλη της Μεσσηνίας. Ο Όμηρος την αναφέρει “ερατεινή Αρήνη”. Ο Αφαρεύς έχτισε την πόλη και της έδωσε το όνομα της γυναίκας του, Αρήνης. Ο κάτοικος ονομάζεται Αρηναίος.)
Η Γεωπολιτική Διαμάχη για την Κυριότητά της (Επιπλέον Παυσανίας)
Η Αρήνη δεν ήταν απλώς μια ειρηνική πόλη. Επειδή βρισκόταν στα σύνορα της Μεσσηνίας με την Ηλεία (στην περιοχή της Τριφυλίας), αποτέλεσε “μήλον της Έριδος” μεταξύ των γειτονικών φύλων. Ο Παυσανίας στα Ηλιακά μας αποκαλύπτει ότι οι Ηλείοι διεκδικούσαν την πόλη θεωρώντας την δική τους, ενώ οι Μεσσήνιοι την ενέτασσαν στο δικό τους βασίλειο.
Αυτό εξηγεί γιατί ο Νέστωρ (στα Ομηρικά έπη) πολεμούσε διαρκώς γύρω από αυτήν την περιοχή για να διατηρήσει τα σύνορά του. Η Αρήνη ήταν, ουσιαστικά, ένα στρατηγικό σύνορο-φρούριο.
Τα Σχόλια του Ευσταθίου (Ομηρικά Σχόλια)
Ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, στα περίφημα παρεκβολά (σχόλιά) του στην Ιλιάδα, στέκεται στο ομηρικό επίθετο “ἐρατεινὴ” (γοητευτική/αξιαγάπητη). Σημειώνει ότι η πόλη έλαβε αυτόν τον χαρακτηρισμό λόγω της εξαιρετικής της ομορφιάς και της προνομιακής της θέσης κοντά στη θάλασσα και σε εύφορα εδάφη (κοντά στον ποταμό Μινυήιο), τονίζοντας πως δεν επρόκειτο απλώς για έναν οικισμό, αλλά για ένα θέρετρο της εποχής.
