1. Ποια ήταν η Κλεοδώρα
Η Κλεοδώρα (το όνομά της προέρχεται από το κλέος = δόξα + δώρον, δηλαδή «αυτή που φέρει το ένδοξο δώρο» ή «το δώρο της δόξας») ήταν μια Νύμφη της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, η οποία συνδέεται άμεσα με την περιοχή των Δελφών και της Φωκίδας.
Σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση, ανήκε στις Ναϊάδες ή Ορειάδες Νύμφες. Θεωρούνταν μία από τις κόρες του ποτάμιου θεού Κηφισού, του μεγαλύτερου ποταμού της Βοιωτίας και της Φωκίδας. Η κύρια σημασία της στον μύθο έγκειται στο ότι υπήρξε η μητέρα του Παρνασσού, του επώνυμου ήρωα από τον οποίο πήρε το όνομά του το ομώνυμο βουνό (Όρος Παρνασσός), το οποίο αργότερα έγινε το κέντρο της λατρείας του Απόλλωνα.
2. Ο Μύθος και η Διπλή Πατρότητα
Όπως συμβαίνει συχνά στην ελληνική μυθολογία με τους ιδρυτές πόλεων ή τους ονοματοδότες περιοχών, ο γιος της Κλεοδώρας είχε διπλή πατρότητα — μία θνητή και μία θεϊκή:
- Ο θνητός σύζυγος: Ήταν ο Κλεόπομπος, ένας επιφανής ντόπιος άνδρας της περιοχής.
- Ο θεϊκός εραστής: Ο θεός Ποσειδώνας, ο οποίος ενώθηκε με την Κλεοδώρα.
Από αυτή την ένωση γεννήθηκε ο Παρνασσός. Ο Παρνασσός θεωρείται ο εφευρέτης της μαντικής τέχνης μέσω της παρατήρησης των πουλιών (οιωνοσκοπία) και ήταν αυτός που ίδρυσε τον πρώτο οικισμό στο βουνό, δίνοντάς του το όνομά του.
3. Αρχαίες Πηγές και Αυτούσια Αρχαία Κείμενα
Οι πληροφορίες μας για την Κλεοδώρα προέρχονται αποκλειστικά από γεωγράφους, περιηγητές και λεξικογράφους της αρχαιότητας, οι οποίοι κατέγραψαν τους τοπικούς μύθους της Φωκίδας. Παρακάτω παρατίθενται τα αυτούσια αρχαία κείμενα.
Α. Παυσανίας – «Ελλάδος Περιήγησις» (Βιβλίο Ι’, Φωκικά, 6.1)
Ο σημαντικότερος αρχαίος περιηγητής, ο Παυσανίας (2ος αιώνας μ.Χ.), στο βιβλίο του για τη Φωκίδα, εξηγεί πώς πήρε το όνομά του το βουνό και αναφέρει ρητά την Κλεοδώρα.
Αρχαίο Κείμενο (Αυτούσιο): «Παρνασσὸν δὲ παῖδα Κλεοδώρας τε νύμφης καὶ ἀνδρὸς εἶναι τῶν ἐπιχωρίων Κλεοπόμπου· τὸν δὲ Παρνασσὸν τοῦτον ἐπικαλοῦνται καὶ Ποσειδῶνα τῷ Παρνασσῷ πατέρα. τοῦτον δὲ τὸν Παρνασσὸν ὄνομα μὲν θέσθαι τῷ ὄρει λέγουσιν…»
Νεοελληνική Απόδοση: «Λένε ότι ο Παρνασσός ήταν γιος της νύμφης Κλεοδώρας και ενός ντόπιου άνδρα, του Κλεόπομπου· όμως γι’ αυτόν τον Παρνασσό επικαλούνται (θεωρούν) και τον Ποσειδώνα ως πατέρα του. Λένε λοιπόν ότι αυτός ο Παρνασσός έδωσε το όνομά του στο βουνό…»
Β. Στέφανος Βυζάντιος – «Εθνικά» (Λήμμα: Παρνασσός)
Ο Στέφανος ο Βυζάντιος, σπουδαίος γραμματικός του 6ου αιώνα μ.Χ., στο τεράστιο γεωγραφικό του λεξικό (Εθνικά), επιβεβαιώνει την καταγωγή του βουνού από τον γιο της Κλεοδώρας.
Αρχαίο Κείμενο (Αυτούσιο): «Παρνασσός, ὄρος Φωκίδος. τὸ ἐθνικὸν Παρνάσσιος. ὠνομάσθη δὲ ἀπὸ Παρνασσοῦ τοῦ Κλεοπόμπου καὶ Κλεοδώρας τῆς νύμφης.»
Νεοελληνική Απόδοση: «Παρνασσός: βουνό της Φωκίδας. Το εθνικό όνομα είναι Παρνάσσιος. Ονομάστηκε έτσι από τον Παρνασσό, τον γιο του Κλεόπομπου και της νύμφης Κλεοδώρας.»
Γ. Ετυμολογικόν Μέγα (Etymologicum Magnum)
Το σπουδαιότερο βυζαντινό λεξικό (12ος αιώνας), αντλώντας από παλαιότερες αρχαίες πηγές, καταγράφει την ίδια παράδοση, διατηρώντας το όνομα της Νύμφης ζωντανό στη γραμματεία.
Αρχαίο Κείμενο (Αυτούσιο): «Παρνασσός: Ὄρος τῆς Φωκίδος, ἀπὸ Παρνασσοῦ τοῦ Κλεοπόμπου, ὡς δὲ ἄλλοι Ποσειδῶνος, καὶ Κλεοδώρας νύμφης…»
Νεοελληνική Απόδοση: «Παρνασσός: Βουνό της Φωκίδας, από τον Παρνασσό του Κλεόπομπου, ή όπως λένε άλλοι του Ποσειδώνα, και της νύμφης Κλεοδώρας…»
4. Η Σημασία της Κλεοδώρας στον Μύθο των Δελφών
Παρότι το κείμενο που της αφιερώνεται είναι μικρό, η λειτουργία της Κλεοδώρας στον αρχαίο μύθο είναι τεράστια:
- Γεωγραφική Θεμελίωση: Οι αρχαίοι Έλληνες προσωποποιούσαν τη φύση. Η ένωση μιας Νύμφης (του υγρού και φυσικού στοιχείου, καθώς ήταν κόρη ποταμού) με τον Ποσειδώνα (θεό των υδάτων και των σεισμών) συμβολίζει τη γεωλογική και υδάτινη διαμόρφωση της περιοχής του Παρνασσού, η οποία είναι γεμάτη από πηγές (όπως η Κασταλία πηγή).
- Η Μετάβαση από τους παλαιούς θεούς στον Απόλλωνα: Πριν ο Απόλλωνας κυριαρχήσει στους Δελφούς, η περιοχή ανήκε στη Γαία και τον Ποσειδώνα. Η Κλεοδώρα, ως αγαπημένη του Ποσειδώνα, αντιπροσωπεύει αυτή την παλαιά, χθόνια θρησκευτική τάξη που υπήρχε στο βουνό πριν την έλευση του Ολύμπιου θεού του Φωτός.
- Ονοματοδοσία: Χωρίς την Κλεοδώρα, δεν θα υπήρχε ο ήρωας Παρνασσός και το πιο διάσημο βουνό της κλασικής αρχαιότητας θα είχε ίσως άλλο όνομα.
5. Συμπέρασμα
Η Κλεοδώρα αποτελεί το αρχέτυπο της τοπικής νύμφης-γενάρχη. Η βιβλιογραφία γύρω από το όνομά της είναι μεν αυστηρά περιορισμένη στις αναφορές της ίδρυσης του Παρνασσού, αλλά απολύτως απαραίτητη για την κατανόηση της μυθικής τοπογραφίας των Δελφών.
