1. Η Κοσμογονία (Η Δημιουργία του Κόσμου)
Σύμφωνα με τους αρχαίους Έλληνες, ο κόσμος δεν δημιουργήθηκε από το τίποτα, αλλά ξεκίνησε ως μια άμορφη κατάσταση. Η βασικότερη πηγή μας για αυτό είναι η «Θεογονία» του Ησιόδου (8ος αιώνας π.Χ.).
Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Θεογονία, στ. 116-120):
«Ἦ τοι μὲν πρώτιστα Χάος γένετ’· αὐτὰρ ἔπειτα
Γαῖ’ εὐρύστερνος, πάντων ἕδος ἀσφαλὲς αἰεὶ
ἀθανάτων, οἳ ἔχουσι κάρη νιφόεντος Ὀλύμπου,
Τάρταρά τ’ ἠερόεντα μυχῷ χθονὸς εὐρυοδείης,
ἠδ’ Ἔρος, ὃς κάλλιστος ἐν ἀθανάτοισι θεοῖσι…»
Τι σημαίνει: Στην αρχή γεννήθηκε το Χάος (ένα απέραντο, σκοτεινό κενό). Αμέσως μετά εμφανίστηκε η Γαία (η Γη), το ασφαλές θεμέλιο των πάντων, τα σκοτεινά Τάρταρα (τα έγκατα της γης) και ο Έρως (η δημιουργική δύναμη που ενώνει τα στοιχεία).
Από τη Γαία γεννήθηκε ο Ουρανός. Η ένωση Ουρανού και Γαίας έφερε στον κόσμο τους Τιτάνες (με κυριότερο τον Κρόνο), τους Κύκλωπες και τους Εκατόγχειρες.
2. Η Τιτανομαχία και η Άνοδος του Δία
Ο Κρόνος ανέτρεψε τον πατέρα του, τον Ουρανό, αλλά, φοβούμενος μια προφητεία, άρχισε να καταπίνει τα δικά του παιδιά. Η γυναίκα του, η Ρέα, έκρυψε το μικρότερο παιδί, τον Δία, στην Κρήτη. Όταν ο Δίας μεγάλωσε, ανάγκασε τον Κρόνο να ξεράσει τα αδέρφια του.
Ακολούθησε η Τιτανομαχία, ένας κοσμικός πόλεμος δέκα ετών ανάμεσα στους Τιτάνες (με ηγέτη τον Κρόνο) και τους Ολύμπιους Θεούς (με ηγέτη τον Δία). Οι Ολύμπιοι νίκησαν, έκλεισαν τους Τιτάνες στα Τάρταρα και μοίρασαν τον κόσμο.
3. Το Ολυμπιακό Πάνθεον
Ο Δίας και τα αδέρφια του εγκαταστάθηκαν στον Όλυμπο. Στην αρχαία ελληνική θρησκεία (και όπως καταγράφεται στη «Βιβλιοθήκη» του Απολλόδωρου), υπήρχαν 12 κύριοι θεοί.
| Θεός | Τομέας Κυριαρχίας | Σύμβολα |
| Ζεύς (Δίας) | Ουρανός, Κεραυνός, Βασιλιάς των Θεών | Κεραυνός, Αετός |
| Ήρα | Γάμος, Οικογένεια, Βασίλισσα των Θεών | Παγώνι, Ρόδι |
| Ποσειδών | Θάλασσα, Σεισμοί, Άλογα | Τρίαινα, Δελφίνι |
| Δήμητρα | Γεωργία, Φύση, Εποχές | Στάχυ, Δάδα |
| Αθηνά | Σοφία, Στρατηγική, Πόλεμος, Τέχνες | Κουκουβάγια, Ελιά |
| Απόλλων | Φως, Μουσική, Μαντική, Θεραπεία | Λύρα, Δάφνη |
| Άρτεμις | Κυνήγι, Άγρια Φύση, Σελήνη | Τόξο, Ελάφι |
| Άρης | Αιμοχαρής Πόλεμος, Βία | Δόρυ, Ασπίδα |
| Αφροδίτη | Έρωτας, Ομορφιά, Πάθος | Περιστέρι, Ρόδο |
| Ήφαιστος | Φωτιά, Μεταλλουργία, Τεχνίτες | Σφυρί, Αμόνι |
| Ερμής | Αγγελιοφόρος, Εμπόριο, Ταξιδιώτες | Κηρύκειο, Φτερωτά Σανδάλια |
| Διόνυσος | Κρασί, Έκσταση, Θέατρο | Αμπέλι, Θύρσος |
(Ο Άδης, αν και πανίσχυρος αδερφός του Δία, δεν θεωρούνταν Ολύμπιος καθώς κατοικούσε μόνιμα στον Κάτω Κόσμο. Η Εστία συχνά παραχωρούσε τη θέση της στον Διόνυσο).
4. Η Εποχή των Ηρώων (Τα Έπη)
Μετά τη δημιουργία του κόσμου και την εδραίωση των Θεών, ακολουθεί η εποχή των θνητών και των Ηρώων (ημίθεων). Είναι η εποχή του Ηρακλή, του Θησέα, του Περσέα και φυσικά του Τρωικού Πολέμου.
Ο Τρωικός Πόλεμος αποτελεί την κορύφωση της ελληνικής μυθολογίας. Εκεί, ο μύθος συναντά την ιστορία, και καταγράφεται στο σπουδαιότερο λογοτεχνικό έργο της αρχαιότητας, την «Ιλιάδα» του Ομήρου (8ος αιώνας π.Χ.).
Αρχαίο Κείμενο (Όμηρος, Ιλιάδα, Ραψωδία Α’, στ. 1-3):
«Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος
οὐλομένην, ἣ μυρί’ Ἀχαιοῖς ἄλγε’ ἔθηκε,
πολλὰς δ’ ἰφθίμους ψυχὰς Ἄϊδι προΐαψεν…»
Τι σημαίνει: Ο Όμηρος καλεί τη Μούσα να τραγουδήσει για τον καταστροφικό θυμό (μήνιν) του Αχιλλέα, γιου του Πηλέα. Αυτός ο θυμός έφερε αμέτρητα δεινά στους Αχαιούς και έστειλε στον Άδη πολλές γενναίες ψυχές πολεμιστών.
Ο Επικός Κύκλος (Τα χαμένα έπη)
Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι μόνο δύο από τα έπη που γράφτηκαν για τον Τρωικό Πόλεμο. Υπήρχε ολόκληρος ο «Επικός Κύκλος», ο οποίος κάλυπτε τα πάντα: από το πώς ξεκίνησε ο πόλεμος μέχρι το τι απέγιναν όλοι οι ήρωες.
- Τα Κύπρια Έπη: Τα γεγονότα πριν την Ιλιάδα (ο Μήλον της Έριδος, η αρπαγή της Ελένης).
- Αιθιοπίς & Μικρά Ιλιάς: Ο θάνατος του Αχιλλέα από τον Πάρη, η τρέλα του Αίαντα και ο Δούρειος Ίππος.
- Ιλίου Πέρσις: Η καταστροφή της Τροίας.
- Νόστοι: Η (συχνά τραγική) επιστροφή των άλλων Αχαιών στην πατρίδα τους, όπως η δολοφονία του Αγαμέμνονα.
Η Αργοναυτική Εκστρατεία
Πρόκειται για το μεγαλύτερο ηρωικό έπος πριν τον Τρωικό Πόλεμο. Ο Ιάσονας και οι Αργοναύτες ταξιδεύουν στην άκρη του γνωστού κόσμου (Κολχίδα) για να φέρουν το Χρυσόμαλλο Δέρας. Η βασική πηγή μας εδώ είναι τα «Αργοναυτικά» του Απολλώνιου του Ρόδιου (3ος αιώνας π.Χ.).
Αρχαίο Κείμενο (Απολλώνιος Ρόδιος, Αργοναυτικά, Βιβλίο Α’, στ. 1-4): «Ἀρχόμενος σέο, Φοῖβε, παλαιγενέων κλέα φωτῶν μνήσομαι, οἳ Πόντοιο κατὰ στόμα καὶ διὰ πέτρας Κυανέας βασιλῆος ἐφημοσύνῃ Πελίαο χρύσειον μετὰ κῶας ἐύζυγον ἤλασαν Ἀργώ.»
Τι σημαίνει: Ξεκινώντας από σένα, θεέ Απόλλωνα (Φοίβε), θα τραγουδήσω τα κατορθώματα των παλαιών ηρώων, που πέρασαν από το στόμιο του Πόντου και τις Συμπληγάδες Πέτρες, υπακούοντας στον βασιλιά Πελία, οδηγώντας το καράβι «Αργώ» για να βρουν το Χρυσόμαλλο Δέρας.
Η Εναλλακτική Μυθολογία: Ο Ορφισμός
Η Θεογονία του Ησιόδου ήταν η επικρατέστερη (mainstream) άποψη. Όμως, υπήρχε και μια μυστηριακή λατρεία, ο Ορφισμός, με μια εντελώς διαφορετική κοσμογονία!
- Στον Ορφισμό, στο ξεκίνημα του κόσμου δημιουργείται ένα κοσμικό αυγό, από το οποίο βγαίνει ο Φάνης, μια διφυής θεότητα από την οποία προέρχονται τα πάντα.
- Ο Δίας δεν είναι ο μόνος κυρίαρχος. Ο Ζαγρέας (μια πρώιμη μορφή του Διονύσου) κατασπαράσσεται από τους Τιτάνες. Ο Δίας τους κεραυνοβολεί, και από τις στάχτες τους (που περιείχαν τη σκοτεινή τιτανική φύση αλλά και το θεϊκό στοιχείο του Ζαγρέα) γεννήθηκαν οι άνθρωποι.
Οι Τοπικοί Μύθοι (Ο Παυσανίας)
Τον 2ο αιώνα μ.Χ., ένας περιηγητής, ο Παυσανίας, γύρισε όλη την Ελλάδα και κατέγραψε τα πάντα στο έργο του «Ελλάδος Περιήγησις». Μέσα από αυτόν μαθαίνουμε χιλιάδες άγνωστους, τοπικούς μύθους.
- Κάθε ποτάμι είχε τον θεό του (π.χ. Αχελώος).
- Κάθε δάσος είχε τις Νύμφες και τους Σάτυρους του.
- Κάθε πόλη είχε τον ιδρυτή της (π.χ. ο Κάδμος που ίδρυσε τη Θήβα σπέρνοντας δόντια δράκου, ή ο Κέκροπας, ο μισός άνθρωπος – μισός φίδι, που ίδρυσε την Αθήνα).
Οι Ρωμαϊκές «Διασωστικές» Πηγές
Πολλοί ελληνικοί μύθοι (ιδίως αυτοί που αφορούν έρωτες, τραγωδίες και μεταμορφώσεις) διασώθηκαν στην πληρέστερη μορφή τους από έναν Ρωμαίο ποιητή, τον Οβίδιο, στο αριστούργημά του «Μεταμορφώσεις» (1ος αιώνας μ.Χ.). Μύθοι όπως η Αράχνη που μεταμορφώθηκε σε έντομο από την Αθηνά, ή η Δάφνη που έγινε δέντρο για να ξεφύγει από τον Απόλλωνα, έγιναν διάσημοι μέσα από αυτό το έργο.
