Τι σημαίνει ο όρος «Ευώνυμος» στην αρχαία ελληνική παράδοση;
Ο όρος «Ευώνυμος» (και το τοπωνύμιο Ευώνυμον) αποτελεί μια πολυδιάστατη έννοια στην αρχαία ελληνική γραμματεία και ιστορία. Μέσα από την ιστορική, αρχαιολογική και φιλολογική βιβλιογραφία, διακρίνονται τρεις βασικοί άξονες: η ετυμολογική/μυθολογική του προέλευση, ο αρχαίος αττικός δήμος (με το σπουδαίο του θέατρο) και η βοτανική του σημασία.
1. Ετυμολογία και Γλωσσικός Ευφημισμός
Η λέξη Ευώνυμος είναι σύνθετη και προέρχεται από το επίρρημα εὖ (καλά) και το ουσιαστικό ὄνομα. Κυριολεκτικά σημαίνει «αυτός που έχει καλό όνομα, ο φημισμένος».
Ωστόσο, στην αρχαία ελληνική γλώσσα η λέξη χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα ως ευφημισμός για την αριστερή πλευρά (αντί της λέξης αριστερός). Στην αρχαία μαντική και στους οιωνούς, τα σημάδια που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν κακότυχα. Για να ξορκίσουν το κακό και να μην προκαλέσουν την τύχη, οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν την αριστερή πλευρά «ευώνυμον» (αυτή που έχει καλό όνομα).
2. Μυθολογία: Ο Ήρωας Ευώνυμος
Σύμφωνα με την αττική μυθολογία, ο Ευώνυμος ήταν ο επώνυμος ήρωας (εκείνος δηλαδή που έδωσε το όνομά του) στον αντίστοιχο αττικό δήμο.
Η γενεαλογία του καταγράφεται σε δύο διαφορετικές παραδόσεις:
- Σύμφωνα με την πρώτη, ήταν γιος της Γης (Γαίας) και του Ουρανού, κατατάσσοντάς τον στις αρχέγονες θεότητες.
- Σύμφωνα με μια δεύτερη, μεταγενέστερη τοπική παράδοση, θεωρούνταν γιος του ποτάμιου θεού Κηφισού.
Η ύπαρξη του ήρωα μαρτυρείται από τον Στέφανο τον Βυζάντιο στο σπουδαίο γεωγραφικό του λεξικό (βλ. παρακάτω).
3. Ο Αρχαίος Δήμος Ευωνύμου (Ευωνύμεια)
Ο Δήμος Ευωνύμου (ή τα Ευωνύμεια) ήταν ένας από τους μεγαλύτερους και σημαντικότερους αρχαίους δήμους της Αθήνας. Ανήκε στην Ερεχθηίδα φυλή (μία από τις 10 φυλές του Κλεισθένη).
Τοποθεσία και Πολιτική Ισχύς
Γεωγραφικά, ο δήμος τοποθετείται στα νότια προάστια της σημερινής Αθήνας, και συγκεκριμένα στην περιοχή των Τραχώνων (στα όρια των σημερινών δήμων Αλίμου, Αργυρούπολης και Ηλιούπολης).
Ο δήμος ήταν εξαιρετικά πολυάνθρωπος. Στη Βουλή των 500 (το ανώτατο βουλευτικό όργανο της αθηναϊκής δημοκρατίας), ο δήμος Ευωνύμου αντιπροσωπευόταν με 10 βουλευτές, αριθμός τεράστιος που καταδεικνύει την πληθυσμιακή και πολιτική του βαρύτητα (σύμφωνα με τις μελέτες του ιστορικού John S. Traill). Οι πολίτες του δήμου ονομάζονταν Ευωνυμείς.
Η Αρχαία Γραμματεία για τον Δήμο
Ο λεξικογράφος Στέφανος Βυζάντιος (6ος αι. μ.Χ.) στο έργο του Εθνικά, διασώζει τις βασικές πληροφορίες για την προέλευση και την ονομασία των κατοίκων, παραθέτοντας την εξής αυτούσια πηγή:
«Εὐώνυμον, δῆμος τῆς Ἐρεχθηΐδος φυλῆς. ἀπὸ Εὐωνύμου τοῦ Γῆς καὶ Οὐρανοῦ. ὁ δημότης Εὐωνυμεύς. τὰ τοπικὰ ἐξ Εὐωνυμέων, εἰς Εὐωνυμέων, ἐν Εὐωνυμέων.» (Μετάφραση: Το Ευώνυμον είναι δήμος της Ερεχθηίδας φυλής. Ονομάστηκε από τον Ευώνυμο, τον γιο της Γης και του Ουρανού. Ο δημότης λέγεται Ευωνυμεύς. Και τα τοπικά επιρρήματα [για την προέλευση, κατεύθυνση και στάση] είναι: από τους Ευωνυμείς, προς τους Ευωνυμείς, στους Ευωνυμείς).
Επίσης, ο ρήτορας Δημοσθένης και ο γραμματικός Αρποκρατίων κάνουν συχνές αναφορές στους δικανικούς τους λόγους σε πολίτες που προέρχονταν από τον συγκεκριμένο δήμο, επιβεβαιώνοντας τη ζωντάνια της περιοχής στην Κλασική εποχή.
4. Το Αρχαίο Θέατρο του Ευωνύμου
Η πιο εντυπωσιακή αρχαιολογική ανακάλυψη σχετικά με τον δήμο είναι το Θέατρο του Ευωνύμου, το οποίο ανασκάφηκε τη δεκαετία του 1970 στους Τράχωνες του Αλίμου.
Χαρακτηριστικά που το καθιστούν μοναδικό στη διεθνή βιβλιογραφία:
- Ορθογώνια Ορχήστρα: Σε αντίθεση με τα γνωστά κλασικά θέατρα (όπως της Επιδαύρου) που έχουν κυκλική ορχήστρα, το θέατρο του Ευωνύμου διαθέτει ορθογώνια ορχήστρα. Αυτό θεωρείται ένα αρχαϊκό χαρακτηριστικό και αποτελεί πολύτιμο κρίκο για την κατανόηση της εξέλιξης της θεατρικής αρχιτεκτονικής.
- Τα “Κατ’ Αγρούς Διονύσια”: Το θέατρο χτίστηκε στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. Εκεί τελούνταν οι τοπικές γιορτές προς τιμήν του Διονύσου, δείχνοντας ότι ο δήμος είχε έντονη πολιτιστική αποκέντρωση από το άστυ της Αθήνας.
5. Βοτανική: Το φυτό «Ευώνυμον»
Πέραν της γεωγραφίας και της μυθολογίας, το «Ευώνυμον» στην αρχαία βιβλιογραφία είναι και όνομα ενός δέντρου/θάμνου (γνωστό σήμερα διεθνώς με τη λατινική ονομασία Euonymus).
Ο μεγάλος φιλόσοφος και «πατέρας της βοτανικής» Θεόφραστος (371–287 π.Χ.), στο μνημειώδες έργο του «Περὶ φυτῶν ἱστορία» (Historia Plantarum), αφιερώνει ένα ολόκληρο χωρίο περιγράφοντας το φυτό αυτό, επισημαίνοντας την εντυπωσιακή του όψη αλλά και την τοξικότητά του για τα ζώα, ιδιαίτερα για τα πρόβατα και τις κατσίκες.
Το Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο του Θεόφραστου
(Περὶ φυτῶν ἱστορία, Βιβλίο Γ’, Κεφ. 18.13)
«Τὸ δ’ εὐώνυμον καλούμενον φύεται μὲν καὶ ἐν τῇ ἄλλῃ ὕλῃ… τὸ δὲ ἄνθος ὅμοιον τῷ τῆς λευκοΐου, ὀσμὴν δὲ ἔχον δυσώδη… ὁ δὲ καρπὸς τοῖς προβάτοις ὀλέθριος, μάλιστα δὲ ταῖς αἰξίν.» (Μετάφραση: Το ονομαζόμενο ευώνυμο φυτρώνει μέσα στα δάση… Το άνθος του μοιάζει με της λευκοΐου [της βιολέτας], αλλά έχει άσχημη μυρωδιά… Ο καρπός του όμως είναι ολέθριος [θανατηφόρος] για τα πρόβατα, και κυρίως για τις κατσίκες).
Η επιστήμη της Βοτανικής σήμερα διατήρησε την αρχαία ελληνική ρίζα ονομάζοντας το γένος αυτών των φυτών Euonymus (π.χ. Euonymus europaeus). Το οξύμωρο, που σημειώνουν οι φιλόλογοι, είναι πως το φυτό ονομάστηκε «Ευώνυμο» (αυτό που έχει καλό όνομα) πάλι κατ’ ευφημισμόν, ακριβώς επειδή ήταν εξαιρετικά δηλητηριώδες και επικίνδυνο για τα κοπάδια.
6. Προσωπογραφία: Διάσημοι Ευωνυμείς (Το Ιστορικό Πλαίσιο)
Είναι κομβικό να αναφέρουμε ποια ιστορικά πρόσωπα κατάγονταν από αυτόν τον δήμο, για να δείξουμε την επιρροή του στην Αρχαία Αθήνα. Το πιο τρανταχτό όνομα είναι ένα:
- Άνυτος του Ανθεμίωνος: Ο ισχυρός Αθηναίος πολιτικός, στρατηγός και βυρσοδέψης στο επάγγελμα, ο οποίος έμεινε στην ιστορία ως ο κυριότερος από τους τρεις κατήγορους του Σωκράτη (μαζί με τον Μέλητο και τον Λύκωνα). Στις αρχαίες πηγές καταγράφεται ρητά η καταγωγή του: «Ἄνυτος Ἀνθεμίωνος Εὐωνυμεύς». Η προσθήκη αυτή συνδέει τον δήμο Ευωνύμου άμεσα με ένα από τα μεγαλύτερα γεγονότα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας (τη Δίκη του Σωκράτη το 399 π.Χ.).
7. Το Κτήμα Γερουλάνου και η Σύγχρονη Ανασκαφή
Πρέπει να αναφέρουμε το πώς και πού βρέθηκε το θέατρο στη σύγχρονη εποχή.
- Το θέατρο του Ευωνύμου και το κέντρο του αρχαίου δήμου ανακαλύφθηκαν εντός του Κτήματος Γερουλάνου στους Τράχωνες Αλίμου.
- Οι ανασκαφές ξεκίνησαν τη δεκαετία του 1970 και έφεραν στο φως όχι μόνο το μοναδικό ορθογώνιο θέατρο, αλλά και βιοτεχνικές εγκαταστάσεις, αποδεικνύοντας ότι ο δήμος είχε τεράστια οικονομική αυτοτέλεια και έντονη αγροτική-βιοτεχνική παραγωγή.
8. Επιγραφικές Μαρτυρίες και Άλλες Λατρείες
Η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από τα βιβλία, αλλά και από τις πέτρες (επιγραφές).
- Χορηγικά Μνημεία: Έχουν βρεθεί επιγραφές που μνημονεύουν τους «χορηγούς» (τους πλούσιους πολίτες που χρηματοδοτούσαν τις θεατρικές παραστάσεις στα Κατ’ Αγρούς Διονύσια του δήμου).
- Άλλες Λατρείες: Εκτός από τον Διόνυσο, επιγραφικά μαρτυρείται πως στον δήμο Ευωνύμου υπήρχαν ιερά και λατρείες αφιερωμένες στον Απόλλωνα, την Αρτέμιδα, καθώς και στους Διόσκουρους (Κάστορα και Πολυδεύκη), γνωστούς τοπικά ως Άνακες.
Συνοπτική Αποτίμηση
Η μελέτη της λέξης «Ευώνυμος» μάς προσφέρει μια μικρογραφία του αρχαίου ελληνικού τρόπου σκέψης. Από τον φόβο για το “αριστερό” και το “δηλητηριώδες” που βαφτίζονται με “καλό όνομα” για να εξευμενιστούν, μέχρι την υπερηφάνεια ενός μεγάλου αττικού δήμου με το δικό του πρωτοποριακό θέατρο, το Ευώνυμον αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της αττικής ιστορίας και τοπογραφίας.
