Σε μια εποχή όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) κυριαρχεί όλο και περισσότερο στον τρόπο που μαθαίνουμε, δημιουργούμε και επικοινωνούμε, τίθεται το ερώτημα.. Τι θα σκεφτόταν ο Σωκράτης για την Τεχνητή Νοημοσύνη; .. Θα θαύμαζε τη δύναμη της τεχνολογίας ή θα ανησυχούσε ότι αποδυναμώνει τη σκέψη; .. Ο αρχαίος φιλόσοφος, πολύ πριν υπάρξει οποιαδήποτε μορφή ψηφιακής νοημοσύνης, προειδοποιούσε ήδη για τον κίνδυνο των εργαλείων που δημιουργούν την ψευδαίσθηση της γνώσης χωρίς ουσιαστική κατανόηση.
Όπως υποστήριζε, η γραφή μπορεί να αποδυναμώσει τη μνήμη.. Επειδή ωθεί τον άνθρωπο να δίνει βάση σε εξωτερικά σημεία αντί στη δική του διάνοια. Η αληθινή σοφία, έλεγε, δεν είναι από την απομνημόνευση αλλά από τη ζωντανή αναζήτηση της αλήθειας μέσα από τον διάλογο. Αν ζούσε σήμερα, ο Σωκράτης πιθανότατα θα έβλεπε ανάλογα την Τεχνητή Νοημοσύνη.. Όχι ως απειλή από μόνη της, αλλά ως κίνδυνο για την ανθρώπινη σκέψη όταν αυτή παύει να αγωνίζεται.
Η σημασία της ενεργής μάθησης και του «φαινομένου της γενιάς»
Η σύγχρονη ψυχολογία επιβεβαίωσε αυτό που ο Σωκράτης διαισθανόταν: η μάθηση απαιτεί κόπο. Το λεγόμενο «φαινόμενο της γενιάς» δείχνει ότι μαθαίνουμε καλύτερα όταν παράγουμε μόνοι μας τις πληροφορίες αντί να τις λαμβάνουμε παθητικά. Ανακαλώντας γνώση, διαμορφώνουμε νευρωνικά μονοπάτια που ενισχύουν τη μνήμη και την κατανόηση.
Αυτό ακριβώς αντικατοπτρίζει και η σωκρατική μέθοδος.. Η γνώση δεν μεταδίδεται, αλλά οικοδομείται μέσα από τον αγώνα του νου να απαντήσει, να σκεφτεί και να αμφισβητήσει. Εκεί υπάρχει η διαφορά ανάμεσα στο να «καταναλώνεις» σκέψη και στο να τη δημιουργείς. Αυτή η διαδικασία, που οδηγεί σε βαθιά κατανόηση, είναι στο επίκεντρο του Σωκρατικού φόβου για την Τεχνητή Νοημοσύνη.. Του φόβου μήπως παραιτηθούμε από την πνευματική μας προσπάθεια.
Από τον Βιγκότσκι έως τον Πλάτωνα: η γέννηση της σκέψης μέσω λόγου
Ο Λεβ Βιγκότσκι, αιώνες μετά τον Σωκράτη, παρατήρησε ότι την σκέψη την αναπτύσσεις μέσα από την ομιλία. Η εσωτερική φωνή είναι προϊόν διαλόγου — πρώτα με τους άλλους, έπειτα με τον εαυτό. Αυτή η ενεργητική σχέση μεταξύ λόγου και σκέψης ενσαρκώνει την αρχή της σωκρατικής μάθησης.
Ο Πλάτωνας, συνεχίζοντας τη διδασκαλία του δασκάλου του, υποστήριζε ότι η αληθινή γνώση προκύπτει από ανάμνηση.. Η ψυχή ανακαλεί αιώνιες αλήθειες μέσα από την εμπειρία και τον στοχασμό. Στον «Μένωνα» το δείχνει διδάσκοντας έναν σκλάβο όχι μέσω διδασκαλίας, αλλά μέσω ερωτήσεων που ξυπνούν μέσα του τη λανθάνουσα κατανόηση.
Με αυτήν τη λογική, η σκέψη δεν είναι μεταφορά πληροφορίας αλλά ανασύσταση νοήματος. Η σύγχρονη τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναπαράγει δεδομένα, αλλά έχει αδυναμία να βιώσει την ενεργή διαδικασία της αυτογεννούς σκέψης.. Αυτόν ακριβώς τον αγώνα που καλλιεργεί την ψυχή.
Η προφορική σοφία και οι περιορισμοί της γραφής
Στον «Φαίδρο», ο Πλάτωνας αφηγείται τον μύθο του Θωθ και του βασιλιά Θαμούν, όπου η γραφή κατηγορείται ότι δημιουργεί γνώση χωρίς κατανόηση. Η γραπτή λέξη, έλεγε ο Σωκράτης, είναι άψυχη.. Δεν μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό της ούτε να καθοδηγήσει τον νου. Αντίθετα, ο ζωντανός διάλογος μπορεί να προσαρμοστεί να εμπνέει και να εμβαθύνει.
Ωστόσο, ακόμη και ο διάλογος έχει νόημα μόνο μέσα σε μια πνευματική σχέση δασκάλου και μαθητή, μια διαλεκτική που δίνει τροφοδοσία για τη μεταμόρφωση της ψυχής. Από αυτή την άποψη, η επικοινωνία δεν είναι απλή μετάδοση από στοιχεία – είναι πράξη καθοδήγησης του νου. Αυτή η αρχή φωτίζει γιατί ο Σωκράτης θα δυσπιστούσε απέναντι σε αλγοριθμικές προσομοιώσεις λόγου.. Απουσιάζει το ανθρώπινο στοιχείο που θρέφει και διαμορφώνει τη σκέψη.
Πυθαγόρεια παιδεία και σωκρατική εσωτερικότητα
Όπως ο Σωκράτης, έτσι και ο Πυθαγόρας δίδασκε μέσα από εμπειρία και πειθαρχία. Οι μαθητές του περνούσαν χρόνια σιωπής και εξάσκησης για να έχουν νίκη εναντίον της επιπολαιότητας και να έχουν μία εσωτερική ισορροπία. Η γνώση δεν τους δινόταν· την κέρδιζαν.
Αυτός ο τρόπος καλλιέργειας θυμίζει τη δημιουργική διαδικασία της σκέψης στην οποία ο Σωκράτης έβλεπε τη βάση της σοφίας. Όπως τότε, έτσι και σήμερα, το ζήτημα δεν είναι η πρόσβαση στη γνώση — είναι η κατανόησή της. Σ’ αυτό το σημείο υπάρχει το κεντρικό ερώτημα.. Γιατί ο Σωκράτης θα είχε φόβο για την Τεχνητή Νοημοσύνη; .. Επειδή διαβλέπει τον ίδιο κίνδυνο που έβλεπε στη γραφή — την αντικατάσταση της ζωντανής σκέψης με ψευδαίσθηση σοφίας.
Ο σωκρατικός φόβος στη σύγχρονη εποχή της ΤΝ
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δημιουργεί έργα, να προβλέπει αποτελέσματα και να συνθέτει λόγους, αλλά δεν βιώνει τη διανοητική αγωνία που γεννά τη βαθιά κατανόηση. Οι άνθρωποι, όταν παραιτούνται από αυτόν τον αγώνα, εκχωρούν στην τεχνολογία την ικανότητα να σκέφτεται αντί γι’ αυτούς.
Μελέτες δείχνουν πως όταν οι χρήστες βασίζονται υπερβολικά σε συστήματα ΤΝ, η εγκεφαλική τους δραστηριότητα μειώνεται, η μνήμη αποδυναμώνεται και οι δεξιότητες σκέψης φθίνουν. Ο Σωκράτης, αν ζούσε σήμερα, θα ανησυχούσε όχι για τις ίδιες τις μηχανές, αλλά για τους ανθρώπους που θα σταματούσαν να σκέφτονται. Θα είχε φόβο σε εκείνους που θα προτιμούσαν έτοιμες απαντήσεις χωρίς εσωτερικό διάλογο.
Η ψευδαίσθηση της σοφίας χωρίς αγώνα
Γιατί ο Σωκράτης θα είχε φόβο για την Τεχνητή Νοημοσύνη; .. Επειδή θα τη θεωρούσε την ύστατη δοκιμασία του ανθρώπινου νου. Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι η ίδια η τεχνολογία, αλλά το ενδεχόμενο να χάσουμε την ικανότητα να σκεφτούμε δημιουργικά, να ερευνούμε, να αμφισβητούμε.
Ο Σωκράτης θα μας προέτρεπε να βλέπουμε την ΤΝ όχι ως υποκατάστατο, αλλά ως καθρέφτη που φανερώνει τη δική μας πνευματική προσπάθεια. Αν αγωνιζόμαστε, αν συνεχίσουμε να θέτουμε ερωτήματα και να στοχαζόμαστε βαθιά, τότε η ΤΝ παραμένει εργαλείο. Αν όμως της παραδώσουμε τη σκέψη, τότε χάνουμε τον πυρήνα της ανθρώπινης σοφίας — τη ζωντανή, ενεργή και ανήσυχη ψυχή που, σύμφωνα με τον Σωκράτη, καθοδηγεί κάθε αληθινό άνθρωπο προς τη γνώση.
