Ο Γίγαντας Κλυτίος στην Ελληνική Μυθολογία
Ο Κλυτίος αποτελεί μια από τις χαρακτηριστικές μορφές της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, εντασσόμενος στη χορεία των Γιγάντων, των τρομερών εκείνων όντων που τόλμησαν να αμφισβητήσουν την κυριαρχία των θεών του Ολύμπου.
Καταγωγή και Φύση
Όπως και οι υπόλοιποι Γίγαντες, ο Κλυτίος ήταν γιος της Γαίας (της προσωποποίησης της Γης). Σύμφωνα με τον Ησίοδο στη Θεογονία, οι Γίγαντες γεννήθηκαν από τη Γαία όταν εκείνη γονιμοποιήθηκε από τις σταγόνες του αίματος που έπεσαν πάνω της από τον ευνουχισμό του Ουρανού από τον Κρόνο.
Οι Γίγαντες περιγράφονται ως όντα τεράστιας δύναμης και μεγέθους, συχνά με αποκρουστική όψη, με πυκνά μαλλιά και γένια, και σε μεταγενέστερες αναπαραστάσεις με πόδια που κατέληγαν σε ουρές φιδιών. Ο σκοπός της ύπαρξής τους ήταν η εκδίκηση για την ανατροπή των Τιτάνων, γεγονός που οδήγησε στο κοσμικό γεγονός της Γιγαντομαχίας.
Η Συμμετοχή στη Γιγαντομαχία και ο Θάνατος
Ο Κλυτίος έλαβε ενεργό μέρος στη Γιγαντομαχία, τον ανελέητο πόλεμο μεταξύ των Ολύμπιων Θεών και των Γιγάντων. Κάθε Γίγαντας συνήθως αντιμετώπιζε έναν συγκεκριμένο θεό.
Ο αντίπαλος του Κλυτίου σε αυτή την κοσμική σύγκρουση ήταν η θεά Εκάτη, μια χθόνια θεότητα που συνδέεται με τη μαγεία, το σκοτάδι και τα σταυροδρόμια. Κατά τη διάρκεια της μάχης, η Εκάτη χρησιμοποίησε το χαρακτηριστικό της σύμβολο και όπλο: τους αναμμένους πυρσούς (δάδες).
Σύμφωνα με τις πηγές, η Εκάτη έκαψε τον Κλυτίο με τους πυρσούς της. Ωστόσο, υπάρχει ένας απαράβατος κανόνας στη Γιγαντομαχία: κανένας Γίγαντας δεν μπορούσε να σκοτωθεί ολοκληρωτικά μόνο από θεό. Έπρεπε να δοθεί το τελειωτικό χτύπημα από έναν θνητό. Αυτόν τον ρόλο είχε αναλάβει ο Ηρακλής, ο οποίος, αφού η Εκάτη εξουδετέρωσε τον Κλυτίο, πιθανότατα τον αποτελείωσε με τα δηλητηριασμένα βέλη του (αν και οι αρχαίοι συγγραφείς εστιάζουν κυρίως στο χτύπημα της Εκάτης για τον συγκεκριμένο Γίγαντα).
Αρχαία Ελληνικά Κείμενα και Βιβλιογραφία
Η κύρια και πιο ξεκάθαρη βιβλιογραφική αναφορά για τον τρόπο θανάτου του Κλυτίου προέρχεται από τη «Βιβλιοθήκη» του Ψευδο-Απολλόδωρου, ένα από τα σημαντικότερα έργα συγκέντρωσης της ελληνικής μυθολογίας (1ος-2ος αιώνας μ.Χ.).
Το Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο
Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (Βιβλίο Α’, 6.2)
«…Ἀπόλλων δὲ Ἐφιάλτου τὸν ἀριστερὸν ἐτόξευσεν ὀφθαλμόν, τὸν δὲ δεξιὸν Ἡρακλῆς. Εὔρυτον δὲ θύρσῳ Διόνυσος ἔκτεινε, Κλυτίον δὲ Ἑκάτη δᾳσίν, Μίμαντα δὲ Ἥφαιστος μύδροις. Ἐγκέλαδον δὲ φεύγοντα Ἀθηνᾶ τῇ Σικελίᾳ νήσῳ ἐπέρριψε…»
Απόδοση στη Νέα Ελληνική
«…Ο Απόλλωνας τόξευσε τον Εφιάλτη στο αριστερό μάτι, και ο Ηρακλής στο δεξί. Τον Εύρυτο τον σκότωσε ο Διόνυσος με τον θύρσο του, τον Κλυτίο η Εκάτη με δάδες [πυρσούς], και τον Μίμαντα ο Ήφαιστος με πυρωμένα σίδερα. Και πάνω στον Εγκέλαδο που προσπαθούσε να ξεφύγει, η Αθηνά έριξε το νησί της Σικελίας…»
Ο Κλυτίος στην Αρχαία Τέχνη (Εικονογραφία)
Η πιο μνημειώδης απεικόνιση της μάχης του Κλυτίου διασώζεται στο περίφημο Βωμό της Περγάμου (κατασκευάστηκε το πρώτο μισό του 2ου αιώνα π.Χ.), ο οποίος σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο της Περγάμου στο Βερολίνο.
Στην ανατολική ζωφόρο του βωμού, η οποία απεικονίζει τη Γιγαντομαχία, διακρίνεται η θεά Εκάτη (απεικονιζόμενη με τρία σώματα ή πολλαπλά χέρια, ως τριμορφή) να κρατάει πυρσό, ξίφος και δόρυ, πολεμώντας λυσσαλέα έναν Γίγαντα. Ένας από τους σκύλους της Εκάτης έχει δαγκώσει τον Γίγαντα, ο οποίος έχει πέσει στα γόνατα. Οι μελετητές της κλασικής αρχαιολογίας ταυτίζουν σχεδόν ομόφωνα αυτόν τον Γίγαντα με τον Κλυτίο, επιβεβαιώνοντας απόλυτα την περιγραφή του Απολλόδωρου μέσα από τη γλυπτική τέχνη της ελληνιστικής περιόδου.
Η Εναλλακτική Καταγωγή (Η Παράδοση του Υγίνου)
Ενώ η κυρίαρχη ελληνική παράδοση (Ησίοδος) θέλει τους Γίγαντες να γεννιούνται από το αίμα του Ουρανού που έπεσε στη Γαία, υπάρχει και μια δεύτερη, εξίσου σημαντική μυθογραφική παράδοση. Αυτή διασώζεται από τον Λατίνο μυθογράφο Γάιο Ιούλιο Υγίνο (1ος αιώνας π.Χ.), ο οποίος όμως αντέγραψε απευθείας χαμένα αρχαία ελληνικά κείμενα (πιθανότατα το έργο του Ψευδο-Απολλόδωρου ή άλλων ελληνιστικών πηγών).
Στον πρόλογο (Praefatio) του έργου του «Μύθοι» (Fabulae), ο Κλυτίος αναφέρεται ρητά όχι ως παιδί του Ουρανού, αλλά ως παιδί της Γαίας (Terra) και του Ταρτάρου (Tartarus), δηλαδή του ίδιου του σκοτεινού κάτω κόσμου.
Hyginus, Fabulae (Praefatio, 4)
«Ex Terra et Tartaro Gigantes: Enceladus, Coeus, […] Clytius, Typhon…» (Απόδοση: Από τη Γη [Γαία] και τον Τάρταρο γεννήθηκαν οι Γίγαντες: ο Εγκέλαδος, ο Κοίος, […] ο Κλυτίος, ο Τυφώνας…)
Η Πινδαρική Παράδοση: Ο Ρόλος του Ηρακλή
Στο προηγούμενο κείμενο αναφέραμε πως η Εκάτη τον έκαψε με τις δάδες της. Για να είμαστε 100% ακριβείς βιβλιογραφικά, πρέπει να εισαγάγουμε τον «Κανόνα του Πινδάρου». Ο μεγάλος λυρικός ποιητής Πίνδαρος (1ος Νεμεόνικος Ύμνος, στ. 67-69) καθιέρωσε στη μυθολογία τον απαράβατο κανόνα ότι οι Γίγαντες ήταν αδύνατον να πεθάνουν μόνο από χέρι θεού.
Επομένως, όταν ο Απολλόδωρος γράφει «Κλυτίον δὲ Ἑκάτη δᾳσίν» (τον Κλυτίο τον σκότωσε η Εκάτη με δάδες), η πλήρης μυθολογική ερμηνεία που αποδέχονται οι φιλόλογοι είναι η εξής: Η Εκάτη προκάλεσε τα θανατηφόρα εγκαύματα και τον ακινητοποίησε, αλλά το τελικό, χαριστικό χτύπημα που αφαίρεσε τη ζωή του Κλυτίου δόθηκε αναγκαστικά από τα βέλη του θνητού Ηρακλή, ο οποίος περιφερόταν στο πεδίο της μάχης ακριβώς για αυτόν τον σκοπό.
Η Ετυμολογία του Ονόματος
Για να είναι η ανάλυση απόλυτα ολοκληρωμένη, πρέπει να εξεταστεί η φιλολογική ρίζα του ονόματος. Το όνομα Κλυτίος προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα κλύω (που σημαίνει ακούω, πληροφορούμαι).
- Από το κλύω παράγεται το επίθετο κλυτός (ο ένδοξος, ο ξακουστός, αυτός για τον οποίο ακούγονται πολλά).
- Επομένως, το όνομα «Κλυτίος» σημαίνει «ο Ξακουστός» ή «ο Ένδοξος». Αποτελεί ένα ειρωνικό ή ίσως τρομακτικό επίθετο για ένα τέρας της Γης, υποδηλώνοντας τη φοβερή φήμη που είχε η δύναμή του πριν την πτώση του.
Επιγραφικές Μαρτυρίες στην Αγγειογραφία
Η ταύτιση της μάχης Εκάτης – Κλυτίου δεν στηρίζεται μόνο σε γλυπτά (όπως ο Βωμός της Περγάμου) και κείμενα, αλλά και στην Αττική αγγειογραφία. Σε πολλά ερυθρόμορφα αγγεία της Κλασικής Περιόδου (5ος αιώνας π.Χ.) που απεικονίζουν τη Γιγαντομαχία, οι καλλιτέχνες έγραφαν δίπλα στις μορφές τα ονόματά τους (επιγραφές) για να είναι αναγνωρίσιμοι.
Σε αγγεία (όπως κύλικες και κρατήρες) που διασώζονται σε διάφορα μουσεία, δίπλα στη μορφή της Εκάτης που επιτίθεται με πυρσούς, έχει βρεθεί καθαρά χαραγμένη η επιγραφή ΚΛΥΤΙΟΣ ή σε δωρική/αρχαϊκή απόδοση ΚΛΥΤΙΣ, επιβεβαιώνοντας πως η «κόντρα» Εκάτης και Κλυτίου ήταν ένα παγιωμένο και πολύ γνωστό μοτίβο στην καθημερινή κουλτούρα της αρχαίας Αθήνας, πολύ πριν το καταγράψει ο Απολλόδωρος.
