Εισαγωγή
Η Γοργώ (ή Γοργόνη) αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα, τρομακτικά και ταυτόχρονα μυστηριώδη πλάσματα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Το όνομά της προέρχεται από το αρχαίο επίθετο «γοργός», που σημαίνει άγριος, τρομερός ή εξαιρετικά ταχύς. Στην πραγματικότητα, δεν επρόκειτο για ένα μόνο πλάσμα, αλλά για μια τριάδα αδερφών που ενσάρκωναν τον απόλυτο φόβο.
Γενεαλογία: Οι Τρεις Αδερφές
Σύμφωνα με την αρχαία θεογονία, οι Γοργόνες ήταν κόρες δύο αρχέγονων θαλάσσιων θεοτήτων: του Φόρκυ (γιου του Πόντου) και της Κητούς (θεότητας των θαλάσσιων τεράτων). Οι τρεις αδερφές ονομάζονταν:
- Σθενώ: Αυτή που έχει τεράστιο σθένος, η δυνατή.
- Ευρυάλη: Αυτή που περιπλανιέται στις ευρείες θάλασσες.
- Μέδουσα: Αυτή που προστατεύει ή κυριαρχεί (από το ρήμα μέδω).
Η Σθενώ και η Ευρυάλη ήταν αθάνατες θεότητες, ενώ η Μέδουσα, η πιο διάσημη από τις τρεις, ήταν η μόνη θνητή — γι’ αυτό και ο Περσέας μπόρεσε να την σκοτώσει.
Οι Γοργόνες στην Αρχαία Γραμματεία (Αυτούσια Κείμενα)
Για να κατανοήσουμε την υπόστασή τους, πρέπει να ανατρέξουμε στις πρωτογενείς πηγές, δηλαδή στα ίδια τα αρχαία κείμενα που έθεσαν τα θεμέλια του μύθου.
1. Ησίοδος – Θεογονία (Στίχοι 270-276)
Ο Ησίοδος (8ος αι. π.Χ.) είναι ο πρώτος που μας δίνει τη γενεαλογία και τα ονόματά τους, τοποθετώντας την κατοικία τους στις εσχατιές του γνωστού τότε κόσμου.
«Φόρκυϊ δ’ αὖ Κητὼ Γραίας τέκε καλλιπαρῄους […] / Γοργούς θ’, αἳ ναίουσι πέρην κλυτοῦ Ὠκεανοῖο, / ἐσχατιῇ πρὸς Νυκτός, ἵν’ Ἑσπερίδες λιγύφωνοι, / Σθενώ τ’ Εὐρυάλη τε Μέδουσά τε λυγρὰ παθοῦσα. / ἣ μὲν ἔην θνητή, αἱ δ’ ἀθάνατοι καὶ ἀγήρῳ / αἱ δύο·»
Απόδοση: Και η Κητώ γέννησε στον Φόρκυ τις Γραίες με τα ωραία μάγουλα […] και τις Γοργόνες, που κατοικούν πέρα από τον ξακουστό Ωκεανό, στην εσχατιά προς τη Νύχτα, εκεί που βρίσκονται οι Εσπερίδες με τις καθαρές φωνές: τη Σθενώ, την Ευρυάλη και τη Μέδουσα, που υπέφερε φριχτά. Η τελευταία (η Μέδουσα) ήταν θνητή, ενώ οι άλλες δύο αθάνατες και αγέραστες.
2. Απολλόδωρος – Βιβλιοθήκη (Βιβλίο 2.4.2)
Ο μυθογράφος Απολλόδωρος μας δίνει την πιο λεπτομερή, ανατριχιαστική περιγραφή της εμφάνισής τους, καθώς και της φονικής τους ιδιότητας: της απολίθωσης.
«…αἱ δὲ Γοργόνες εἶχον κεφαλὰς μὲν περιεσπειραμένας φολίσι δρακόντων, ὀδόντας δὲ μεγάλους ὡς συῶν, καὶ χεῖρας χαλκᾶς, καὶ πτέρυγας χρυσᾶς, δι’ ὧν ἔπετον. τοὺς δὲ ἰδόντας λίθους ἐποίουν.»
Απόδοση: Οι Γοργόνες είχαν κεφάλια τυλιγμένα με λέπια φιδιών, δόντια μεγάλα σαν των αγριογούρουνων, χέρια χάλκινα και φτερά χρυσά, με τα οποία πετούσαν. Και όσους τις κοιτούσαν, τους μετέτρεπαν σε πέτρα.
3. Όμηρος – Ιλιάδα (Ραψωδία Ε, στίχοι 741-742)
Ο Όμηρος στα έπη του δεν αναφέρεται στον μύθο του Περσέα, αλλά στο κεφάλι της Γοργόνας ως το απόλυτο σύμβολο τρόμου, το οποίο βρισκόταν ραμμένο πάνω στην Αιγίδα (την πανοπλία/ασπίδα) της θεάς Αθηνάς.
«…ἐν δέ τε Γοργείη κεφαλὴ δεινοῖο πελώρου, / δεινή τε σμερδνή τε, Διὸς τέρας αἰγιόχοιο.»
Απόδοση: …εκεί βρισκόταν και το γοργόνειο κεφάλι του φοβερού τέρατος, τρομακτικό και ανατριχιαστικό, σημάδι του Δία που κρατάει την αιγίδα.
Ο Μύθος του Περσέα
Ο πιο διάσημος μύθος που σχετίζεται με τις Γοργόνες είναι ο άθλος του ήρωα Περσέα. Ο βασιλιάς της Σερίφου, Πολυδέκτης, θέλοντας να ξεφορτωθεί τον Περσέα, του ανέθεσε μια φαινομενικά αδύνατη αποστολή: να του φέρει το κεφάλι της Μέδουσας.
Με τη βοήθεια των θεών (η Αθηνά του έδωσε μια γυαλιστερή χάλκινη ασπίδα και ο Ερμής ένα αδαμάντινο δρεπάνι), ο Περσέας έφτασε στη σπηλιά των Γοργόνων. Κοιτάζοντας το είδωλο της Μέδουσας στην ασπίδα του —και όχι απευθείας τα μάτια της, για να μην πετρώσει— κατάφερε να την αποκεφαλίσει την ώρα που κοιμόταν.
Από τον λαιμό της αποκεφαλισμένης Μέδουσας γεννήθηκαν τα δύο παιδιά που κυοφορούσε από τον θεό Ποσειδώνα: ο Πήγασος, το διάσημο φτερωτό άλογο, και ο Χρυσάωρ, ένας πολεμιστής που κρατούσε χρυσό σπαθί.
Το «Γοργόνειον»: Από Τέρας σε Αποτρεπτικό Σύμβολο
Το αποκομμένο κεφάλι της Μέδουσας, γνωστό ως Γοργόνειον, διατήρησε την ιδιότητά του να πετρώνει όποιον το κοιτούσε, ακόμα και μετά τον θάνατό της. Ο Περσέας το χρησιμοποίησε ως όπλο (πέτρωσε τον Πολυδέκτη αλλά και το θαλάσσιο Κήτος στην Αιθιοπία) και τελικά το παρέδωσε στην Αθηνά.
Στην αρχαιότητα, το Γοργόνειον εξελίχθηκε στο πιο ισχυρό αποτρεπτικό (φυλακτικό) σύμβολο. Οι αρχαίοι Έλληνες το σκάλιζαν:
- Σε ασπίδες οπλιτών για να τρομάζουν τους εχθρούς.
- Σε νομίσματα και αγγεία.
- Πάνω από τις πόρτες των ναών και των σπιτιών, πιστεύοντας ότι το αποκρουστικό και άγριο βλέμμα της Γοργόνας θα κρατούσε μακριά το κακό («το όμοιο διώχνει το όμοιο»).
Ο Θρήνος των Γοργόνων και η Εφεύρεση του Αυλού (Πίνδαρος)
Σύμφωνα με τον σπουδαίο λυρικό ποιητή Πίνδαρο (5ος αι. π.Χ.), ο φόνος της Μέδουσας οδήγησε στην ανακάλυψη του αυλού (του αρχαίου πνευστού οργάνου, αντίστοιχου του φλάουτου). Στον Πυθιόνικο 12, ο Πίνδαρος περιγράφει ότι όταν ο Περσέας αποκεφάλισε τη Μέδουσα, οι δύο αθάνατες αδερφές της, η Σθενώ και η Ευρυάλη, άρχισαν να θρηνούν βγάζοντας απόκοσμες, οδυνηρές κραυγές που έμοιαζαν με συριγμούς φιδιών.
Η θεά Αθηνά, εντυπωσιασμένη από αυτή την άγρια μελωδία του πένθους, εφηύρε τον αυλό για να τη μιμηθεί:
«…τὸν Παλλάς ἆΰρεν / οὔλιον θρῆνον διαπλέξαισ’ Ἀθάνα / Εὐρυάλας ἐκ καρπαλιμᾶν γενύων / χριμφθέντα σὺν ἔντεσι Πελοΐδος»
Απόδοση: …τον οποίο (τον αυλό) εφηύρε η Παλλάδα Αθηνά, πλέκοντας (σε μουσική) τον ολέθριο θρήνο της Ευρυάλης, που ξεχύθηκε από τα γοργά της σαγόνια και τα φίδια που είχε στο κεφάλι της.
Οι Μαγικές Ιδιότητες του Αίματος (Ευριπίδης)
Στην τραγωδία του Ευριπίδη Ίων (στίχοι 1003-1017), μαθαίνουμε ένα κρυφό, σκοτεινό μυστικό για το αίμα της Γοργόνας. Το αίμα αυτό διέθετε τεράστια φαρμακευτική αλλά και δηλητηριώδη δύναμη, ανάλογα με το από ποια φλέβα προερχόταν.
Η Αθηνά έδωσε στον Εριχθόνιο (τον μυθικό βασιλιά της Αθήνας) δύο σταγόνες από το αίμα της Γοργόνας:
- Η σταγόνα που έσταξε από τη δεξιά φλέβα είχε θεραπευτικές ιδιότητες, μπορούσε να γιατρέψει κάθε ασθένεια και να φέρει πίσω στη ζωή.
- Η σταγόνα από την αριστερή φλέβα ήταν θανατηφόρο δηλητήριο, φτιαγμένο από το δηλητήριο των φιδιών που είχε στο κεφάλι της.
1. Μια Εντελώς Διαφορετική Γοργόνα: Το Τέρας της Γιγαντομαχίας
Στο έργο του «Ίων», ο Ευριπίδης αγνοεί την παράδοση που θέλει τον Περσέα να σκοτώνει τη Μέδουσα, και τις Γοργόνες να είναι κόρες του Φόρκυ και της Κητούς. Αντίθετα, παρουσιάζει τη Γοργόνα ως ένα μοναδικό, τερατώδες δημιούργημα της ίδιας της Γης (Γαίας), το οποίο γεννήθηκε κατά τη Γιγαντομαχία (τον πόλεμο θεών και Γιγάντων) για να βοηθήσει τους Γίγαντες.
Και ποιος τη σκοτώνει σε αυτή την εκδοχή; Όχι ο Περσέας, αλλά η ίδια η θεά Αθηνά!
Στους στίχους 987-991 του Ίωνα, η Κρέουσα (κόρη του Ερεχθέα) αποκαλύπτει στον Πρεσβύτη την τρομερή αλήθεια:
Κρέουσα: «Οἶσθ’ οὖν ὃν εἶχε πόλεμον Γηγενὴς στρατός; / […] Ἐνταῦθα Γοργόν’ ἔτεκε Γῆ, δεινὸν τέρας.» Πρεσβύτης: «Ἦ παισὶν αὑτῆς σύμμαχον, θεῶν πόνον;» Κρέουσα: «Ναί· καί νιν ἔκτειν’ ἡ Διὸς Παλλὰς θεά.»
Απόδοση: Κρέουσα: Γνωρίζεις τον πόλεμο που έκανε ο στρατός των Γηγενών (Γιγάντων); […] Εκεί, η Γη γέννησε τη Γοργόνα, ένα φοβερό τέρας. Πρεσβύτης: Για να πολεμήσει ως σύμμαχος των παιδιών της και να φέρει μπελάδες στους θεούς; Κρέουσα: Ναι. Και την σκότωσε η θεά Παλλάδα (Αθηνά), η κόρη του Δία.
Λίγο παρακάτω (στίχος 995), η Κρέουσα εξηγεί πώς η Αθηνά πήρε το δέρμα αυτού του τέρατος και το φόρεσε ως πανοπλία στο στήθος της, τη γνωστή Αιγίδα:
«θώρακ’ ἔχειν ὤτρυνε περιβαλεῖν χροΐ» (έγινε θώρακας που περιβάλλει το σώμα της).
2. Η Γοργόνα ως Απόλυτη Θεατρική Οπτική Παρομοίωση
Ο Ευριπίδης χρησιμοποιεί τη Γοργόνα στα έργα του ως το απόλυτο συνώνυμο του τρόμου και του αποτροπιασμού. Επειδή το αθηναϊκό κοινό γνώριζε καλά τον μύθο, τον χρησιμοποιεί σε καθημερινές -αλλά δραματικές- σκηνές:
Α) Το αποστραμμένο βλέμμα (Άλκηστις)
Στην τραγωδία Άλκηστις (στίχος 1118), ο Ηρακλής φέρνει πίσω από τον Κάτω Κόσμο την Άλκηστη με καλυμμένο το πρόσωπο και ζητά από τον σύζυγό της, τον Άδμητο, να της πιάσει το χέρι. Ο Άδμητος, που νομίζει ότι είναι άλλη γυναίκα και νιώθει ενοχές, απλώνει το χέρι του γυρνώντας το κεφάλι του αλλού, ακριβώς όπως έκανε ο Περσέας για να μην πετρώσει από τη Μέδουσα!
«καὶ δὴ προτείνω, Γοργόν’ ὡς καρατομῶν.» Απόδοση: Ορίστε, το απλώνω, σαν να πρόκειται να αποκεφαλίσω τη Γοργόνα.
Β) Το τρομακτικό βλέμμα των Ερινύων (Ορέστης)
Στο έργο Ορέστης (στίχος 261), όταν ο Ορέστης καταδιώκεται από τις Ερινύες (τις θεότητες της εκδίκησης) μέσα στον παραλογισμό του, τις περιγράφει με ένα επίθετο που παγώνει το αίμα, ταυτίζοντας το βλέμμα τους με αυτό της Γοργόνας:
«ὦ Φοῖβ’, ἀποκτενοῦσί μ’ αἱ κυνώπιδες, / γοργῶπες, ἐνέρων ἱέρειαι, δειναὶ θεαί.» Απόδοση: Ω Φοίβε (Απόλλωνα), θα με σκοτώσουν οι σκυλόφατσες, αυτές με το βλέμμα της Γοργόνας (γοργῶπες), οι ιέρειες των νεκρών, οι φοβερές θεές.
3. Η Ασπίδα του Αχιλλέα και ο Περσέας (Ηλέκτρα)
Στην Ηλέκτρα (στίχοι 458-461), ο Ευριπίδης βάζει τον Χορό να περιγράφει την περίφημη ασπίδα που έφτιαξε ο Ήφαιστος για τον Αχιλλέα. Εκεί μαθαίνουμε ότι η ιστορία της Γοργόνας και του Περσέα αποτελούσε το κεντρικό, ανάγλυφο μοτίβο της θρυλικής ασπίδας, σχεδιασμένο να σπέρνει τον πανικό στους Τρώες:
«…μέσῳ δὲ / ἐν σάκει πτηναῖς Περσεὺς λαιμοτόμον / ὑπὲρ ἁλὸς ποτανοῖσι πεδίλοις / φυὰν Γοργόνος ἴσχεν…» Απόδοση: …και στη μέση της ασπίδας, βρισκόταν ο Περσέας, που πετούσε πάνω από τη θάλασσα με τα φτερωτά του σανδάλια, κρατώντας το κομμένο από τον λαιμό κεφάλι της Γοργόνας…
Η Απόλυτη Αποστροφή προς τους Ανθρώπους (Αισχύλος)
Ο τραγικός ποιητής Αισχύλος στο έργο του Προμηθεύς Δεσμώτης (στίχοι 798-800) μας δίνει ίσως την πιο «δυνατή» ποιητική περιγραφή για την έχθρα των Γοργόνων απέναντι στο ανθρώπινο γένος. Δεν πετρώνανε απλώς όποιον τις κοιτούσε, αλλά μισούσαν θανάσιμα τους θνητούς.
«πέλας δ’ ἀδελφαὶ τῶνδε τρεῖς κατάπτεροι, / δρακοντότριχες Γοργόνες βροτοστυγεῖς, / ἃς θνητὸς οὐδεὶς εἰσιδὼν ἕξει πνοάς·»
Απόδοση: Κοντά τους βρίσκονται οι τρεις φτερωτές αδερφές, οι Γοργόνες με τα φίδια στα μαλλιά, που μισούν τους θνητούς (βροτοστυγεῖς), και κανένας άνθρωπος που θα τις αντικρίσει δεν θα κρατήσει την πνοή του.
Η «Ιστορική» και μη Τερατώδης Εκδοχή
Στην ύστερη αρχαιότητα, πολλοί συγγραφείς προσπάθησαν να δώσουν μια λογική, ιστορική εξήγηση στον μύθο (η λεγόμενη ευημεριστική προσέγγιση), υποστηρίζοντας ότι οι Γοργόνες δεν ήταν τέρατα, αλλά πραγματικοί άνθρωποι.
- Ο Διόδωρος Σικελιώτης (Ιστορική Βιβλιοθήκη, Βιβλίο 3.52): Υποστηρίζει ότι οι Γοργόνες ήταν μια πραγματική, πολεμοχαρής φυλή γυναικών στη Λιβύη (Βόρεια Αφρική), παρόμοιες με τις Αμαζόνες. Ο Περσέας, και αργότερα ο Ηρακλής, έκαναν εκστρατείες εναντίον τους επειδή αποτελούσαν στρατιωτική απειλή, και τελικά τις εξολόθρευσαν.
- Ο Παυσανίας (Ελλάδος Περιήγησις, Βιβλίο 2.21.5): Αναφέρει μια τοπική παράδοση του Άργους, σύμφωνα με την οποία η Μέδουσα ήταν μια πανέμορφη, αλλά σκληρή βασίλισσα της Λιβύης. Μετά τον θάνατο του πατέρα της, ανέλαβε τον στρατό και λεηλατούσε την περιοχή της λίμνης Τριτωνίδας. Ο Περσέας δεν αντιμετώπισε ένα τέρας, αλλά ηγήθηκε ενός στρατού από την Πελοπόννησο, νίκησε τον στρατό της Μέδουσας και την αποκεφάλισε στη μάχη.
