Η Υπέρβαση της Λογικής Σκέψης
Για τον Πλωτίνο, η γνώση του αληθινώς Πραγματικού δεν μπορείς να την κατακτήσεις μέσω της απλής διανοητικής επεξεργασίας, αλλά θέλει υπερβατική εμπειρία.. Η ομιλία και η τυπική λογική σκέψη αποτελούν κατώτερες μορφές νόησης· χρήσιμες μεν, ανεπαρκείς δε για την προσέγγιση Του Ενός. Η ουσιαστική γνώση του Αγαθού προϋποθέτει έναν άμεσο, διαισθητικό τρόπο κατανόησης, πέρα από λόγους, έννοιες και διακρίσεις. Ο περιορισμένος λογισμός οφείλει να υποχωρήσει μπροστά στη διαίσθηση και στο βίωμα. Υπό αυτή την έννοια, ο Πλωτίνος μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένας ιδιότυπος μυστικιστικός εμπειριστής: η πραγματικότητα δεν συλλαμβάνεται απλώς εννοιακά, αλλά βιώνεται καθεαυτή, μέσα από μια εμπειρία που υπερβαίνει τον δυϊσμό υποκειμένου και αντικειμένου και καταλύει τις συνήθεις νοητικές δομές.
Η Σχέση με την Πλατωνική Παράδοση
Το γεγονός αυτό εγείρει το ερώτημα της σχέσης του Πλωτίνου με την πλατωνική παράδοση, δεδομένου ότι ο ίδιος θεωρούσε τον εαυτό του απλώς ερμηνευτή και συνεχιστή του Πλάτωνα. Το κοινό τους σημείο είναι η έλξη που ασκεί το υπερβατικό στον πεπερασμένο νου. Όμως, ενώ στον Πλάτωνα η κάθαρση του νου προϋποθέτει απομάκρυνση από τα αισθητηριακά δεσμά, στον Πλωτίνο η πορεία αυτή φτάνει ακόμη βαθύτερα: ακόμη και η ίδια η σκέψη καλείται τελικά να σιωπήσει. Δεν πρόκειται για αντίθεση, αλλά για εσωτερική συνέπεια. Και οι δύο αναζητούν μια καθαρότητα της νοητικής λειτουργίας, αναγκαία για το «σκαρφάλωμα» της οντολογικής αλυσίδας προς το υπερβατικό. Ο Πλωτίνος, όμως, διαπιστώνει ότι όσο ο νους πλησιάζει το Ένα, οι ίδιες οι δομές της νοητικής δραστηριότητας καταρρέουν. Εκεί απαιτείται πρόσβαση σε ανώτερο επίπεδο καθαρότητας, όπου η διάκριση παύει.
Η Αιφνίδια Φώτιση της Ψυχής
Το σύνολο της πλωτινικής κοσμολογίας της απορροής αποτελεί μια ερωτική εκδίπλωση του Ενός προς τις κατώτερες υποστάσεις. Αντίστοιχα, η επιστροφή της ψυχής στην πηγή της πραγματοποιείται επίσης μέσω ερωτικού πόθου. Και εδώ εντοπίζεται το κρίσιμο σημείο: όπως αναφέρει ο Πλωτίνος στην Πέμπτη Εννεάδα: «ἡ ψυχὴ ἐξαίφνης φῶς λαμβάνει». Η φώτιση της ψυχής δεν είναι βαθμιαία· είναι αιφνίδια !!
Ο Παραλληλισμός με την Κβαντική Φυσική
Η διατύπωση αυτή βρίσκει έναν εντυπωσιακά ακριβή παραλληλισμό στη σύγχρονη κβαντική φυσική. Στον μικρόκοσμο, οι ενεργειακές καταστάσεις των υποατομικών σωματιδίων δεν μεταβάλλονται συνεχώς, αλλά ασυνεχώς: το ηλεκτρόνιο μεταπηδά από μία επιτρεπτή ενεργειακή στάθμη σε άλλη μόνο μέσω απορρόφησης κβάντου ενέργειας κατάλληλης συχνότητας. Η αλλαγή δεν είναι ομαλή· είναι άλμα ! Ο παραλληλισμός αυτός δεν είναι επιφανειακός. Ο ανθρώπινος οργανισμός, η φυσιολογία, η νευροβιολογία και οι λειτουργίες του εγκεφάλου εδράζονται στην ίδια ατομική και υποατομική πραγματικότητα. Οι νευρικές εκφορτίσεις, οι ηλεκτροχημικές διεργασίες και τα δυναμικά συνείδησης θεμελιώνονται, στο βαθύτερό τους επίπεδο, σε φυσικούς νόμους που είναι κβαντικής φύσεως. Ο άνθρωπος δεν βρίσκεται εκτός φύσεως· είναι συνέχειά της. Έτσι, η πλωτινική «ἐξαίφνης φώτιση» μπορεί να νοηθεί ως μεταβολή κατά άλμα στο επίπεδο της συνείδησης.. Όχι απλή μετατόπιση εντός της ίδιας κατάστασης, αλλά μετάβαση σε άλλη κατάσταση ύπαρξης. Όπως στο κβαντικό σύστημα απαιτούνται οι κατάλληλες συνθήκες για να συμβεί το άλμα, έτσι και στην πνευματική άνοδο απαιτείται εσωτερική προετοιμασία.
Η Απόλυτη Προσταγή: Άφελε τα Πάντα
Γι’ αυτό και ο Πλωτίνος συνοψίζει όλη την άσκηση σε μία προσταγή, απόλυτη και αμείλικτη: ΑΦΕΛΕ ΤΑ ΠΑΝΤΑ. Αφαίρεσε τα πάντα για να αδειάσεις. Αφαίρεσε τα πάντα για να συντονιστείς. Αφαίρεσε τα πάντα για να γίνεις δεκτικός στο Φως του Αγαθού.
Η Προκλική Θεολογία και ο Διονυσιακός Νους
Σε αυτό ακριβώς το σημείο παρεμβαίνει αποφασιστικά η προκλική θεολογία. Ο Πρόκλος διευκρινίζει ότι ο Νους, όταν στραφεί προς τα έσω και υπερβεί τη διανοητική διάκριση, δεν λειτουργεί πλέον λογιστικά, αλλά διονυσιακά. Ο ἐντός νοῦς είναι εκείνος που ἐξίστησι την ψυχή από τη μερική ζωή και την επαναφέρει στην ενότητα: «Ὁ μὲν γὰρ νοῦς ὁ ἐντός, Διονυσιακός ἐστι καὶ ἐξιστᾷ τὰς ψυχὰς ἐκ τῆς μερικῆς ζωῆς εἰς τὴν ἑνιαίαν καὶ θείαν ὕπαρξιν.» Ο Διονυσιακός νους δεν αναλύει· διαρρηγνύει μορφές. Δεν συγκροτεί έννοιες· διαλύει τα όρια. Εδώ ο Διόνυσος δεν λειτουργεί ως ποιητικό σύμβολο, αλλά ως οντολογική λειτουργία του ίδιου του Νοῦ.
Η Θεία Μανία και η Τελείωση της Φιλοσοφίας
Αυτό το είχε ήδη θεμελιώσει ο Πλάτων στον Φαίδρο, όταν αποκαθιστά τη μανία ως θεία κατάσταση και όχι ως έλλειμμα της λογικής: «Τὰ γὰρ μέγιστα τῶν ἀγαθῶν ἡμῖν γίγνεται διὰ μανίας, θεία δόσει δοθείσης.» (Φαίδρ. ) Η φιλοσοφία, λοιπόν, στην ανώτερη μορφή της, δεν είναι απλώς άσκηση του λόγου· είναι θεία μανία, συγγενής της βακχικής, μαντικής και ερωτικής. Είναι έξοδος από την κοινή λογική, όχι προς το χάος, αλλά προς την ανώτερη τάξη της Ενότητας. Όταν, λοιπόν, ο Πλωτίνος μιλά για την ψυχή που «ἐξαίφνης φῶς λαμβάνει», περιγράφει το ίδιο γεγονός με άλλη γλώσσα: τη Διονυσιακή έκσταση του νοῦ, όπου η σκέψη σιωπά, η διάκριση παύει και το ον επιστρέφει στην πηγή Του. Η Βακχική μανία δεν είναι άρνηση της γνώσης· είναι η υπέρβασή της. Είναι το σημείο όπου το εγώ παύει να διεκδικεί και γίνεται καθαρή δεκτικότητα. Και τότε η ψυχή συναντά το Ανώτατο Ὄντως Ὄν, όχι ως αντικείμενο γνώσης, αλλά ως πρωταρχική ενότητα, ως Φως που δεν περιγράφεται, αλλά βιώνεται. Αυτό είναι το Διονυσιακό τέλος της φιλοσοφίας. Όχι η άρνησή της — αλλά η τελείωσή της.
