Όνομα «Πέρσης»: Τα Πάντα Μέσα Από Τα Αρχαία Ελληνικά Κείμενα
Το όνομα Πέρσης στην αρχαία ελληνική γραμματεία και μυθολογία δεν αντιστοιχεί σε ένα μόνο πρόσωπο, αλλά σε τέσσερις διαφορετικές και σημαντικές μορφές. Πρόκειται για έναν Τιτάνα, έναν ήρωα γενάρχη, έναν βασιλιά της Κολχίδας, αλλά και ένα πραγματικό ιστορικό πρόσωπο (τον αδελφό του Ησιόδου).
1. Ο Τιτάνας Πέρσης (Πατέρας της Εκάτης)
Ο πιο γνωστός μυθολογικός Πέρσης ήταν ένας από τους Τιτάνες της δεύτερης γενιάς. Ήταν γιος του Τιτάνα Κριού και της Ευρυβίας (κόρης του Πόντου και της Γαίας). Αδέλφια του ήταν ο Αστραίος και ο Πάλλαντας. Ο Πέρσης συνδέθηκε με τη θεά Αστερία (κόρη του Κοίου και της Φοίβης) και μαζί απέκτησαν μία από τις πιο ισχυρές θεότητες του ελληνικού πανθέου: τη θεά της μαγείας και του κάτω κόσμου, την Εκάτη.
Το όνομά του ετυμολογείται πιθανότατα από το ρήμα πέρθω (καταστρέφω, λεηλατώ), υποδηλώνοντας τη συνεισφορά του σε πολεμικές ή καταστροφικές δυνάμεις, αν και ο Ησίοδος τον εξαίρει για τη σοφία του.
Το Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Θεογονία, στ. 375-377 & 409-411)
«Κρίῳ δ’ Εὐρυβίη τέκεν Ἀστραῖον μέγαν ἄνδρα Πάλλαντά τε ῥέξασα θεὰ θεῷ ἐν φιλότητι, Πέρσην θ’, ὃς καὶ πᾶσι μετέπρεπεν ἰδμοσύνῃσι.»
Μετάφραση: Στον Κριό, η Ευρυβία γέννησε τον τρανό Αστραίο, σμίγοντας θεά με θεό, και τον Πάλλαντα, και τον Πέρση, που ξεχώριζε ανάμεσα σε όλους για τη γνώση (σοφία) του.
«Αστερίην, ἣν ποτε Πέρσης ἠγάγετ’ ἐς μέγα δῶμα φίλην κεκλῆσθαι ἄκοιτιν. ἣ δ’ ὑποκυσαμένη Ἑκάτην τέκε…»
Μετάφραση: Την Αστερία, που κάποτε ο Πέρσης οδήγησε στο μεγάλο του παλάτι για να την κάνει αγαπημένη του σύζυγο. Και εκείνη έμεινε έγκυος και γέννησε την Εκάτη…
2. Πέρσης: Ο Γιος του Περσέα και Γενάρχης των Περσών
Στην ελληνική μυθολογία, οι αρχαίοι Έλληνες συνέδεσαν την καταγωγή του μεγάλου Περσικού έθνους με τον δικό τους ήρωα, τον Περσέα. Όταν ο Περσέας έσωσε την Ανδρομέδα και την παντρεύτηκε, παρέμεινε για λίγο στο βασίλειο του πατέρα της, του Κηφέα, στην Αιθιοπία (ή την Ερυθρά Θάλασσα / Περσία κατά άλλες πηγές).
Εκεί γεννήθηκε ο γιος τους, ο Πέρσης. Επειδή ο Κηφέας δεν είχε άρρενα απόγονο, ο Περσέας άφησε τον γιο του εκεί για να κληρονομήσει το βασίλειο. Από αυτόν τον Πέρση, σύμφωνα με τους Έλληνες ιστορικούς και μυθογράφους, οι Πέρσες πήραν το όνομά τους (προηγουμένως ονομάζονταν Αρταίοι).
Το Αρχαίο Κείμενο (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 2.4.5 & Ηρόδοτος 7.61.3)
Απολλόδωρος:
«Περσεὺς δὲ… ἐγέννησε Πέρσην, ὃν αὐτοῦ κατέλιπε (τοῖς γὰρ Κηφέως ἄρρενες παῖδες οὐκ ἦσαν)· ἀφ᾽ οὗ τοὺς Πέρσας ὠνομάσθαι λέγουσι.»
Μετάφραση: Ο Περσέας… γέννησε τον Πέρση, τον οποίο άφησε εκεί (επειδή ο Κηφέας δεν είχε αρσενικά παιδιά). Λένε ότι από αυτόν πήραν το όνομά τους οι Πέρσες.
Ηρόδοτος:
«ἐπεὶ γὰρ Περσεὺς ὁ Δανάης τε καὶ Διὸς ἀπίκετο παρὰ Κηφέα τὸν Βήλου καὶ ἔσχε αὐτοῦ τὴν θυγατέρα Ἀνδρομέδην, γίνεται αὐτῷ παῖς τῷ οὔνομα ἔθετο Πέρσην […] ἀπὸ τούτου δὴ τὴν ἐπωνυμίην ἔσχον οὗτοι (οἱ Πέρσαι).»
3. Πέρσης του Ήλιου (Ο Σφετεριστής της Κολχίδας)
Ο τρίτος Πέρσης της μυθολογίας ήταν γιος του θεού Ήλιου και της Ωκεανίδας Περσηίδας. Ήταν αδελφός του Αιήτη (βασιλιά της Κολχίδας και πατέρα της Μήδειας), της μάγισσας Κίρκης και της Πασιφάης (συζύγου του Μίνωα).
Αυτός ο Πέρσης αποτελεί κεντρικό πρόσωπο στα μετα-Αργοναυτικά γεγονότα. Εκμεταλλευόμενος την αδυναμία του αδελφού του (ή την απουσία του), σφετερίστηκε τον θρόνο της Κολχίδας και εκθρόνισε τον Αιήτη. Ωστόσο, η κυριαρχία του δεν κράτησε. Όταν η Μήδεια επέστρεψε στην Κολχίδα (μετά τα γεγονότα με τον Ιάσονα) μαζί με τον γιο της, τον Μήδο, δολοφόνησε τον Πέρση και αποκατέστησε τον πατέρα της στον θρόνο.
Το Αρχαίο Κείμενο (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 1.9.28)
«Μήδεια δὲ ἦλθεν εἰς Κόλχους ἀγνοουμένη, καὶ καταλαβοῦσα Αἰήτην ὑπὸ τοῦ ἀδελφοῦ Πέρσου τῶν γερῶν ἐστερημένον, κτείνασα τοῦτον τῷ πατρὶ τὴν βασιλείαν ἀπέδωκεν.»
Μετάφραση: Η Μήδεια έφτασε στην Κολχίδα χωρίς να την αναγνωρίσουν, και βρίσκοντας ότι ο Αιήτης είχε στερηθεί τα προνόμιά του (τον θρόνο) από τον αδελφό του τον Πέρση, τον σκότωσε και επέστρεψε τη βασιλεία στον πατέρα της.
4. Ο Ιστορικός Πέρσης (Ο Αδελφός του Ησιόδου)
Εκτός από τη μυθολογία, το όνομα Πέρσης είναι διάσημο στην αρχαία ελληνική γραμματεία εξαιτίας ενός πραγματικού, ιστορικού προσώπου: του αδελφού του επικού ποιητή Ησιόδου.
Στο κορυφαίο διδακτικό έπος «Έργα και Ημέραι», ο Ησίοδος απευθύνεται συνεχώς στον αδελφό του, τον Πέρση. Μετά τον θάνατο του πατέρα τους, τα δύο αδέλφια διαφώνησαν για την κληρονομιά. Ο Πέρσης φέρεται να δωροδόκησε τους “βασιλείς” (τους τοπικούς άρχοντες/δικαστές) για να πάρει μεγαλύτερο μερίδιο της πατρικής γης. Στη συνέχεια, όμως, σπατάλησε την περιουσία του και κατέληξε να ζητά βοήθεια από τον Ησίοδο.
Μέσα από το έργο αυτό, ο Ησίοδος νουθετεί τον Πέρση να αφήσει τις δικομανίες, να σεβαστεί τη Δίκη (δικαιοσύνη) και να στραφεί στη σκληρή και τίμια γεωργική εργασία.
Το Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Έργα και Ημέραι, στ. 37-39 & 286)
«ἤδη μὲν γὰρ κλῆρον ἐδασσάμεθ’, ἄλλα τε πολλὰ ἁρπάζων ἐφόρεις μέγα κυδαίνων βασιλῆας δωροφάγους, οἳ τήνδε δίκην ἐθέλουσι δικάσσαι.»
Μετάφραση: Γιατί έχουμε ήδη μοιράσει την κληρονομιά μας, αλλά εσύ άρπαξες και πήρες πολλά περισσότερα, δοξάζοντας τους δωροφάγους (αυτούς που τρώνε δωροδοκίες) άρχοντες, που είναι πρόθυμοι να βγάλουν τέτοιες αποφάσεις.
Και η περίφημη νουθεσία του (στ. 286):
«σοὶ δ’ ἐγὼ ἐσθλὰ νοέων ἐρέω, μέγα νήπιε Πέρση.»
Μετάφραση: Σε σένα όμως, επειδή σκέφτομαι το καλό σου, θα σου τα πω, μεγάλε ανόητε Πέρση.
Για να φτάσουμε στην απόλυτη πληρότητα (στο 100%) γύρω από τη χρήση και την παρουσία του ονόματος «Πέρσης» στην αρχαία ελληνική γραμματεία, πρέπει να προσθέσουμε δύο ακόμη παραμέτρους.
Με τις τέσσερις προηγούμενες μορφές καλύψαμε περίπου το 95% της μυθολογικής και ιστορικής βαρύτητας. Για να συμπληρώσουμε το παζλ, πρέπει να αναφέρουμε έναν υπαρκτό ποιητή της αρχαιότητας, καθώς και την κυριολεκτική (εθνική) χρήση της λέξης στην κορυφαία τραγωδία.
Ιδού το συμπληρωματικό υλικό για τον πλήρη φάκελο:
5. Ο Ποιητής Πέρσης (Επιγραμματοποιός της Ελληνιστικής Περιόδου)
Εκτός από τον αδελφό του Ησιόδου, υπάρχει και ένα δεύτερο ιστορικό πρόσωπο στην αρχαία ελληνική γραμματεία με αυτό το όνομα. Πρόκειται για τον Πέρση τον Θηβαίο (ή κατ’ άλλους Πέρση τον Μακεδόνα), ο οποίος ήταν αρχαίος Έλληνας ποιητής και επιγραμματοποιός.
Έζησε πιθανότατα τον 4ο ή 3ο αιώνα π.Χ. Δεν είναι ευρέως γνωστός, καθώς σώζεται μόνο ένα μικρό μέρος του έργου του, το οποίο όμως έχει συμπεριληφθεί στην περίφημη Παλατινή Ανθολογία (συλλογή αρχαίων ελληνικών επιγραμμάτων). Σώζονται περίπου εννέα επιγράμματά του, τα οποία έχουν κυρίως αναθηματικό ή επιτύμβιο χαρακτήρα (αφιερώματα σε ναούς ή ποιήματα για νεκρούς).
Η Βιβλιογραφική Αναφορά (Παλατινή Ανθολογία, Βιβλίο 7, Επίγραμμα 730)
Ένα χαρακτηριστικό δείγμα της ποίησής του είναι ένα επίτύμβιο επίγραμμα για κάποιον Φιλοτίμο.
«Μηδὲν ἁμαρτήσας, Φιλότιμε, πικρὴν ἔτλης μοῖραν, ὑπ’ ἀγνώστων χερσὶ τυπείς…»
(Σημείωση: Τα επιγράμματα του Πέρση καταγράφονται με την ένδειξη «Πέρσου Θηβαίου» ή απλώς «Πέρσου» στα αρχαία χειρόγραφα της Ανθολογίας).
6. Το «Πέρσης» ως Εθνωνύμιο (Ο Πολίτης της Περσίας)
Για να είναι η κάλυψη βιβλιογραφικά άρτια, δεν μπορούμε να παραλείψουμε το γεγονός ότι η λέξη Πέρσης χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον στην αρχαία ελληνική γραμματεία όχι ως κύριο όνομα (βαφτιστικό), αλλά ως εθνικό όνομα (εθνωνύμιο), για να περιγράψει τους κατοίκους της Περσικής Αυτοκρατορίας.
Η πιο ιστορική και μνημειώδης καταγραφή αυτής της λέξης βρίσκεται στην αρχαιότερη σωζόμενη τραγωδία του κόσμου, τους «Πέρσες» (Πέρσαι) του Αισχύλου, η οποία διδάχθηκε (παίχτηκε) το 472 π.Χ. και περιγράφει την ήττα των Περσών στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας.
Ο Αισχύλος χρησιμοποιεί τη λέξη στον πληθυντικό (Πέρσαι) και στον ενικό (Πέρσης) για να αποδώσει το έθνος που αντιπαρατέθηκε στους Έλληνες.
Το Αρχαίο Κείμενο (Αισχύλος, Πέρσαι, στ. 1-2 & στ. 251-252)
Η τραγωδία ξεκινά με τον Χορό των γερόντων να λέει:
«Τάδε μὲν Περσῶν τῶν οἰχομένων Ἑλλάδ’ ἐς αἶαν πιστὰ καλεῖται…»
Μετάφραση: Αυτοί εδώ είμαστε οι πιστοί (φύλακες) των Περσών που έχουν αναχωρήσει για τη γη της Ελλάδας…
Και αργότερα, όταν καταφθάνει ο αγγελιαφόρος για να ανακοινώσει την καταστροφή, η λέξη «Πέρσης» αναφέρεται στον απόλυτο βαθμό ταύτισης με τον λαό:
«Ὦ πόλιες πάσης Ἀσιάδος χθονός, ὦ Περσίς αἶα καὶ πολὺς πλούτου λιμήν, ὡς ἑνὶ πληγῇ κατέφθαρται πολὺς ὄλβος, τὸ Περσῶν δ’ ἄνθος οἴχεται πεσόν.»
Μετάφραση: Ω πόλεις όλης της Ασιατικής γης, ω Περσική γη και μέγα λιμάνι του πλούτου, πώς με ένα μόνο χτύπημα (στη Σαλαμίνα) καταστράφηκε τόση ευημερία, και το άνθος των Περσών (ο ανθός της νεολαίας τους) έπεσε και χάθηκε.
