Ποια Ήταν η Θεμιστώ: Η Πριγκίπισσα των Λαπιθών
Η Θεμιστώ στην ελληνική μυθολογία υπήρξε πριγκίπισσα των Λαπιθών και η τρίτη (ή, κατ’ άλλες εκδοχές, η δεύτερη) σύζυγος του βασιλιά της Βοιωτίας, του Αθάμαντα. Είναι η κεντρική τραγική φιγούρα σε έναν από τους πιο σκοτεινούς μύθους της αρχαιότητας περί ζηλοτυπίας και παιδοκτονίας, ο οποίος αποτέλεσε τον πυρήνα της χαμένης ομώνυμης τραγωδίας του Ευριπίδη.
Η Καταγωγή και η Αρχαία Γραμματεία
Η Θεμιστώ ήταν κόρη του Υψέα, βασιλιά των Λαπιθών της Θεσσαλίας, και της νύμφης Χλιδανόπης. Η βασική αρχαιοελληνική πηγή που επιβεβαιώνει τη γενεαλογία της, τον γάμο της με τον εξόριστο Αθάμαντα και τα ονόματα των παιδιών της, είναι η «Βιβλιοθήκη» του Ψευδο-Απολλόδωρου.
Το σωζόμενο αρχαίο κείμενο αναφέρει αυτούσια τα εξής για τη φυγή του Αθάμαντα και τον νέο του γάμο:
«…Ἀθάμας δὲ κτίσας Ἀθαμαντίαν τὴν ἤπειρον, γήμας Θεμιστὼ τὴν Ὑψέως, Λεύκωνα καὶ Ἐρύθριον καὶ Σχοινέα καὶ Πτῷον ἐγέννησεν.»
(Απολλόδωρου Βιβλιοθήκη, Βιβλίο 1, Κεφ. 9, Παρ. 2)
Μετάφραση: «Ο Αθάμας, αφού ίδρυσε την Αθαμαντία στην Ήπειρο, παντρεύτηκε τη Θεμιστώ, την κόρη του Υψέα, και γέννησε τον Λεύκωνα, τον Ερύθριο, τον Σχοινέα και τον Πτώο.»
Ο Παυσανίας, στο έργο του Ελλάδος Περιήγησις, αναφέρεται επίσης στη Θεμιστώ εξηγώντας την ονομασία του όρους Πτώον στη Βοιωτία (όπου βρισκόταν και το ιερό του Πτώου Απόλλωνα), το οποίο πήρε το όνομά του από τον γιο της:
«Πτῷον δὲ Ἀθάμαντος εἶναι παῖδα καὶ Θεμιστοῦς…»
(Παυσανίας, Βοιωτικά, 9.23.6)
Η Τραγωδία: Το Σχέδιο Δολοφονίας και η Πλάνη
Ο μύθος της Θεμιστούς είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τη σύγκρουσή της με την Ινώ, την προηγούμενη σύζυγο του Αθάμαντα. Καθώς η αρχαία τραγωδία του Ευριπίδη (με τίτλο «Ινώ») έχει χαθεί, η πιο εκτενής αφήγηση της πλοκής διασώζεται από τον Λατίνο μυθογράφο Υγίνο στο έργο του Fabulae (Μύθος 4).
Η ιστορία εκτυλίσσεται μέσα από μια τραγική αλληλουχία γεγονότων:
- Ο Λανθασμένος Θάνατος: Ο Αθάμας, νομίζοντας ότι η Ινώ είχε πεθάνει (καθώς είχε χαθεί στα βουνά συμμετέχοντας σε βακχικές τελετές), προχώρησε σε νέο γάμο με τη Θεμιστώ.
- Η Κρυφή Επιστροφή: Η Ινώ τελικά επιστρέφει. Ο Αθάμας την αναγνωρίζει αλλά επιλέγει να την κρύψει, προσλαμβάνοντάς την στο παλάτι ως τροφό, χωρίς να αποκαλύψει στη Θεμιστώ την πραγματική της ταυτότητα.
- Το Εκδικητικό Σχέδιο: Όταν η Θεμιστώ μαθαίνει ότι η Ινώ βρίσκεται κάπου ζωντανή, αποφασίζει να εκδικηθεί σκοτώνοντας τα παιδιά της αντιζήλου της (τον Λέαρχο και τον Μελικέρτη).
- Το Τραγικό Λάθος: Μη γνωρίζοντας ποια είναι η νέα υπηρέτρια, η Θεμιστώ διατάζει την ίδια την Ινώ να ντύσει τα δικά της παιδιά (της Θεμιστούς) με λευκά ρούχα και τα παιδιά της Ινώς με μαύρα ρούχα, ώστε να τα ξεχωρίσει μέσα στο σκοτάδι και να δολοφονήσει τα σωστά.
- Η Αντιστροφή και η Αυτοκτονία: Η Ινώ, κατανοώντας το σχέδιο, αλλάζει κρυφά τα ρούχα. Η Θεμιστώ, μπαίνοντας μέσα στο σκοτάδι, δολοφονεί τα ίδια της τα παιδιά. Όταν ξημερώνει και αντιλαμβάνεται την πλάνη της, οδηγείται στην αυτοκτονία.
Πληροφορίες για τη Χαμένη Τραγωδία «Ινώ»
Ο Μύθος 4 του Υγίνου θεωρείται από τους κλασικούς φιλολόγους ως η ακριβής περίληψη (υπόθεση) του χαμένου έργου του Ευριπίδη. Επίσης, ότι έχουν διασωθεί ελάχιστα σπαράγματα (αποσπάσματα) του έργου από παπύρους (π.χ. της Οξυρρύγχου), τα οποία επιβεβαιώνουν ότι το έργο εστίαζε στην απόλυτη δραματική ειρωνεία: η Θεμιστώ εμπιστεύεται τα δολοφονικά της σχέδια στο ίδιο το μελλοντικό της θύμα.
Η Εκδοχή της Ενδυμασίας
Μια μικρή λεπτομέρεια του μύθου (που συναντάται σε κάποιες μεταφράσεις/αναλύσεις). Στο σχέδιο με τα ρούχα, τα παιδιά της Θεμιστούς επρόκειτο να ντυθούν με λευκά (σύμβολο ασφάλειας/ζωής) και της Ινώς με μαύρα / φαιά (σύμβολο θανάτου). Το ότι η Ινώ αντέστρεψε τα χρώματα μέσα στο σκοτάδι, αποτελεί ένα από τα πιο δυνατά αρχέτυπα της «παγίδας που στρέφεται ενάντια στον δημιουργό της» στην παγκόσμια λογοτεχνία.
Οι Απόγονοι του Αθάμαντα
Για την πλήρη κατανόηση των γενεαλογικών συγκρούσεων του μύθου, είναι κρίσιμος ο διαχωρισμός των παιδιών του Αθάμαντα ανάλογα με τη σύζυγο:
| Σύζυγος | Τέκνα | Μυθολογική Κατάληξη |
| Νεφέλη (1η σύζυγος) | Φρίξος, Έλλη | Διέφυγαν πετώντας με το Χρυσόμαλλο Δέρας για να γλιτώσουν από την Ινώ. |
| Ινώ (2η σύζυγος) | Λέαρχος, Μελικέρτης | Ο Λέαρχος δολοφονήθηκε από τον τρελαμένο Αθάμαντα. Ο Μελικέρτης θεοποιήθηκε ως Παλαίμων. |
| Θεμιστώ (3η σύζυγος) | Λεύκων, Ερύθριος, Σχοινέας, Πτώος | Σκοτώθηκαν από την ίδια τους τη μητέρα από τραγική πλάνη. |
Η Γεωγραφική και Επωνυμική Σημασία των Γιων της
Όλα τα παιδιά της Θεμιστούς (κατά τον Απολλόδωρο) υπήρξαν επώνυμοι ήρωες, δηλαδή έδωσαν το όνομά τους σε τοποθεσίες, κυρίως της Βοιωτίας, αποδεικνύοντας τη σύνδεση του μύθου με τη συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή:
- Ερύθριος: Έδωσε το όνομά του στην πόλη Ερυθρές της Βοιωτίας.
- Σχοινέας (ή Σχοινεύς): Έδωσε το όνομά του στην πόλη Σχοινούς της Βοιωτίας (ή κατά άλλους σε αρκαδική πόλη).
- Λεύκων: Συνδέεται γενεαλογικά με πόλεις της περιοχής και συχνά αναφέρεται ως πατέρας της Εύιππης.
