Η Σπάρτη στο απόγειο της δύναμής της
Στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ., η Σπάρτη φαινόταν ανίκητη. Η Αθήνα είχε ηττηθεί στον Πελοποννησιακό Πόλεμο και κανένας άλλος ελληνικός πόλος δεν μπορούσε ακόμη να αμφισβητήσει την κυριαρχία των Λακεδαιμονίων. Ο σπαρτιατικός στρατός εκστράτευε στη Μικρά Ασία, ενώ ο στόλος περιπολούσε στο Αιγαίο. Λίγοι μπορούσαν να φανταστούν ότι μέσα σε μία γενιά αυτή η υπερδύναμη θα κατέρρεε οριστικά.
Το πολιτικό και κοινωνικό σύστημα της Σπάρτης
Η σταθερότητα του σπαρτιατικού κράτους θεωρούνταν υποδειγματική. Το πολίτευμα συνδύαζε μοναρχικά, αριστοκρατικά και δημοκρατικά στοιχεία. Δύο βασιλιάδες κυβερνούσαν παράλληλα, πλαισιωμένοι από τη Γερουσία των 28 γερόντων και τους πέντε εφόρους, οι οποίοι ασκούσαν ευρεία εποπτεία.
Οι Σπαρτιάτες πολίτες, οι λεγόμενοι όμοιοι, βρίσκονταν στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας. Κάτω από αυτούς βρίσκονταν οι Περίοικοι, ελεύθεροι αλλά χωρίς πλήρη πολιτικά δικαιώματα, και στη βάση οι είλωτες, οι οποίοι καλλιεργούσαν τη γη και στήριζαν οικονομικά ολόκληρο το σύστημα.
Οι είλωτες και ο διαρκής φόβος της εξέγερσης
Οι είλωτες αποτελούσαν την πραγματική πηγή ισχύος της Σπάρτης, αλλά ταυτόχρονα και τη μεγαλύτερη απειλή της. Ιδιαίτερα στη Μεσσηνία, όπου ήταν πολυάριθμοι, οι εξεγέρσεις ήταν συχνές. Μετά τον καταστροφικό σεισμό του 464 π.Χ., χρειάστηκαν χρόνια για να αποκατασταθεί ο έλεγχος.
Για να διατηρηθεί η τάξη, οι Σπαρτιάτες ανέπτυξαν σκληρές πρακτικές, όπως η Κρυπτεία, όπου νέοι πολίτες δολοφονούσαν είλωτες που θεωρούνταν επικίνδυνοι. Ωστόσο, κάθε εκστρατεία μακριά από τη Σπάρτη αύξανε τον κίνδυνο γενικευμένης εξέγερσης.
Η ολιγανθρωπία και η οικονομική ανισότητα
Το σοβαρότερο πρόβλημα, όμως, ήταν η πληθυσμιακή κατάρρευση. Από περίπου 8.000 Σπαρτιάτες πολίτες την εποχή των Περσικών Πολέμων, ο αριθμός μειώθηκε σε μόλις 1.000 έως το 371 π.Χ. Οι πόλεμοι και οι φυσικές καταστροφές συνέβαλαν, αλλά η βασική αιτία ήταν οικονομική.
Η συγκέντρωση γης σε λίγες οικογένειες οδήγησε πολλούς πολίτες στη φτώχεια. Όσοι δεν μπορούσαν να συνεισφέρουν στα κοινά συσσίτια έχαναν την ιδιότητα του πολίτη. Έτσι, η στρατιωτική ελίτ συρρικνώθηκε επικίνδυνα.
Η άνοδος της Θήβας και η μάχη που άλλαξε την ιστορία
Μετά την αυταρχική σπαρτιατική πολιτική στην Ελλάδα, η δυσαρέσκεια κορυφώθηκε. Η κατάληψη της Καδμείας στη Θήβα το 382 π.Χ. αποδείχθηκε μοιραίο λάθος. Λίγα χρόνια αργότερα, η Θήβα αναδείχθηκε σε ηγεμονική δύναμη υπό τον στρατηγό Επαμεινώνδας.
Η καθοριστική σύγκρουση ήρθε στη μάχη των Λεύκτρα το 371 π.Χ. Εκεί, η καινοτόμος τακτική των Θηβαίων συνέτριψε τον σπαρτιατικό στρατό. Ο θάνατος του βασιλιά Κλεόμβροτου και η απώλεια σχεδόν των μισών Σπαρτιατών πολιτών στο πεδίο της μάχης σφράγισαν την παρακμή.
Η απώλεια της Μεσσηνίας και το τέλος της ισχύος
Την επόμενη χρονιά, ο Επαμεινώνδας εισέβαλε στην Πελοπόννησο, απελευθέρωσε τους είλωτες της Μεσσηνίας και ίδρυσε την οχυρωμένη πόλη της Μεσσήνης. Παράλληλα, νέες πόλεις όπως η Μεγαλόπολη σχημάτισαν έναν αμυντικό κλοιό γύρω από τη Σπάρτη, περιορίζοντας οριστικά την επιρροή της.
Από τη μακεδονική κυριαρχία στη ρωμαϊκή νοσταλγία
Η θηβαϊκή ηγεμονία δεν κράτησε πολύ. Τη διαδέχθηκε η άνοδος της Μακεδονίας υπό τον Φίλιππος Β΄ και αργότερα τον Αλέξανδρος ο Μέγας. Η Σπάρτη, απομονωμένη και αδύναμη, έπαιξε πλέον δευτερεύοντα ρόλο.
Κατά τη ρωμαϊκή εποχή, η πόλη μετατράπηκε σε αξιοθέατο του ένδοξου παρελθόντος. Τελετές προς τιμήν του Λεωνίδα, αναπαραστάσεις αρχαίων εθίμων και τουριστικές επισκέψεις αντικατέστησαν την πραγματική ισχύ.
Συμπέρασμα
Η πτώση της Σπάρτης δεν προήλθε από έναν μόνο παράγοντα. Ο συνδυασμός δημογραφικής κατάρρευσης, κοινωνικής ανισότητας, πολιτικών λαθών και στρατιωτικής ήττας οδήγησε τελικά στην απώλεια της ηγεμονίας της. Έτσι, από σύμβολο στρατιωτικής αρετής, η Σπάρτη μετατράπηκε σε ένα μνημείο μιας χαμένης εποχής, ενώ η επιρροή της μειωνόταν σταδιακά.
