Πυανόψια: Η Αρχαία Ελληνική Γιορτή και το Έθιμο του «Χριστουγεννιάτικου» Δέντρου
Τα Πυανόψια ήταν μια αρχαία αθηναϊκή εορτή που τελούνταν την έβδομη ημέρα του μήνα Πυανεψιώνα (αντιστοιχεί περίπου στον σημερινό Οκτώβριο – Νοέμβριο). Ήταν αφιερωμένη στον Απόλλωνα (και ενίοτε στις Ώρες ή τον Ήλιο) και αποτελούσε μια γιορτή ευχαριστίας για την ολοκλήρωση της φθινοπωρινής συγκομιδής, αλλά και μια ικεσία για την επερχόμενη σπορά.
Ετυμολογία και το Έθιμο του «Πυάνου»
Η ονομασία της γιορτής προέρχεται από τις λέξεις πύανος (ή κύαμος, που σημαίνει κουκί, φασόλι, όσπριο) και το ρήμα έψω (που σημαίνει βράζω).
- Ο Πύανος: Το κεντρικό τελετουργικό της ημέρας περιλάμβανε το βράσιμο διαφόρων οσπρίων και δημητριακών (κουκιά, ρεβίθια, φακές, σιτάρι) μέσα σε μια χύτρα.
- Αυτό το μείγμα, γνωστό ως «πυανέψιον» ή «πάνσπερμον», προσφερόταν στον Απόλλωνα ως απαρχή (η πρώτη προσφορά) των καρπών της γης.
- Το έθιμο αυτό διασώζεται μέχρι σήμερα στην ελληνική παράδοση με τα λεγόμενα «πολυσπόρια» ή τα κόλλυβα.
Την ακριβή ετυμολογία και πρακτική μάς τη διασώζουν οι αρχαίοι λεξικογράφοι:
Ησύχιος ο Αλεξανδρεύς, Λεξικόν: «Πυανόψια· ἑορτὴ Ἀθήνησιν. […] ἄγεται Πυανεψιῶνος ἑβδόμῃ, ἐπειδὴ ἕψουσιν ἔτνος. οὕτω δὲ κέκληνται ὁ μὴν καὶ ἡ ἑορτή, διὰ τὸ ἀθάραν ἑψεῖν, ἃ καλοῦσι πύανα.»
(Απόδοση: Πυανόψια: γιορτή στην Αθήνα. […] Γιορτάζεται την έβδομη μέρα του Πυανεψιώνα, επειδή βράζουν σούπα από όσπρια. Έτσι έχουν ονομαστεί και ο μήνας και η γιορτή, εξαιτίας του ότι έβραζαν έναν χυλό, τον οποίο ονομάζουν «πύανα».)
Αρποκρατίων, Λεξικόν: «…δεῖν δέ φασι λέγειν Πυανέψια, καὶ τὸν μῆνα Πυανεψιῶνα· πύανα γὰρ ἕψουσιν ἐν αὐτοῖς καὶ ἡ εἰρεσιώνη ἄγεται.»
Απόδοση: «…και λένε πως πρέπει να τα λέμε Πυανέψια, και τον μήνα Πυανεψιώνα· επειδή κατά τη διάρκειά τους βράζουν τα όσπρια (πύανα) και περιφέρεται η ειρεσιώνη.»
Το Μυθολογικό Υπόβαθρο: Ο Θησέας και η Κρήτη
Σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, και κυρίως τον Πλούταρχο στον Βίο του Θησέα, το έθιμο αυτό συνδέθηκε στενά με τον μύθο του Θησέα και του Μινώταυρου.
Όταν ο Θησέας επέστρεφε νικητής από την Κρήτη μαζί με τους διασωθέντες Αθηναίους νέους, σταμάτησαν στη Δήλο για να προσφέρουν θυσία στον Απόλλωνα. Επειδή τα τρόφιμά τους είχαν σχεδόν τελειώσει, συγκέντρωσαν ό,τι σπόρους και όσπρια τους είχαν απομείνει, τα έβαλαν σε μια κοινή χύτρα, τα έβρασαν και τα έφαγαν όλοι μαζί. Σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος, οι Αθηναίοι καθιέρωσαν το βράσιμο των οσπρίων στα Πυανόψια.
Την ιστορία αυτή μας τη μεταφέρει αυτούσια ο Πλούταρχος:
Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι (Θησεύς, 22.1): «Τῷ δ’ Ἀπόλλωνι τὴν ἑβδόμην τοῦ Πυανεψιῶνος ἀπέδωσαν, ᾗ κατέβησαν εἰς ἄστυ σωθέντες. ἔψησιν δὲ τῶν ὀσπρίων λέγουσι γίγνεσθαι, διὰ τὸ σωθέντας αὐτοὺς εἰς ταὐτὸ συμμεῖξαι τὰ περιόντα τῶν σιτίων, καὶ μίαν χύτραν κοινὴν ἑψήσαντας συνεστιαθῆναι καὶ συγκαταφαγεῖν ἀλλήλοις.»
(Απόδοση: Την έβδομη μέρα του Πυανεψιώνα την αφιέρωσαν στον Απόλλωνα, γιατί αυτή τη μέρα επέστρεψαν σώοι στην πόλη. Λένε πως το έθιμο να βράζουν τα όσπρια γίνεται επειδή, αφού σώθηκαν, συγκέντρωσαν σε ένα μέρος όσα τρόφιμα τους είχαν απομείνει, τα έβρασαν όλα μαζί σε μια κοινή χύτρα και έκαναν κοινό τραπέζι.)
Η «Ειρεσιώνη»: Το Αρχαίο Χριστουγεννιάτικο Δέντρο
Το πιο εντυπωσιακό ίσως έθιμο των Πυανοψίων ήταν η Ειρεσιώνη (από το είριον = μαλλί προβάτου).
- Η Κατασκευή: Ήταν ένα κλαδί ελιάς ή δάφνης, τυλιγμένο με λευκό ή πορφυρό έριο (μαλλί). Πάνω στο κλαδί κρεμούσαν τους πρώτους καρπούς του φθινοπώρου (σύκα, καρύδια, αμύγδαλα), μικρά φλασκιά με λάδι και μέλι, καθώς και μικρά ψωμάκια.
- Το Τελετουργικό: Ένα αγόρι, του οποίου και οι δύο γονείς βρίσκονταν εν ζωή (αμφιθαλής παίς), περιέφερε την Ειρεσιώνη στους δρόμους της Αθήνας. Τα παιδιά πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι, τραγουδώντας ύμνους και λαμβάνοντας φιλέματα (τα αρχαία κάλαντα).
- Ο Ύμνος: Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, τα παιδιά τραγουδούσαν το εξής δίστιχο:«Εἰρεσιώνη σῦκα φέρει καὶ πίονας ἄρτους > καὶ μέλι ἐν κοτύλῃ καὶ ἔλαιον ἀναψήσασθαι > καὶ κύλικ’ εὔζωρον, ὡς ἂν μεθύουσα καθεύδῃ.»(Μετάφραση: Η Ειρεσιώνη φέρνει σύκα και παχιά ψωμιά, και μέλι στο ποτήρι και λάδι για να αλειφτείς, και κούπα με καλό κρασί, για να κοιμηθείς μεθυσμένος / χορτασμένος.)
- Η Κατάληξη: Στο τέλος της γιορτής, κρεμούσαν την Ειρεσιώνη πάνω από την εξώπορτα του σπιτιού, όπου παρέμενε μέχρι την επόμενη χρονιά, ως σύμβολο ευφορίας, πλούτου και αποτροπής των κακών (αποτρεπτικό σύμβολο).
Η βυζαντινή εγκυκλοπαίδεια της Σούδας (10ος αιώνας) αναφέρει χαρακτηριστικά για το ποιος το κρατούσε:
«Εἰρεσιώνη: κλάδος ἐλαίας ἐρίῳ περιεστεμμένος, ὃν φέρων παῖς ἀμφιθαλὴς ᾔδεν…» (Δηλαδή: Κλαδί ελιάς τυλιγμένο με μαλλί, το οποίο κρατούσε ένα παιδί «αμφιθαλές» -που ζούσαν και οι δύο του γονείς- και τραγουδούσε…)
Τα παιδιά πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι, τραγουδώντας ύμνους (τα αρχαία κάλαντα). Ο Πλούταρχος μάς έχει διασώσει τους ακριβείς στίχους που τραγουδούσαν:
Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι (Θησεύς, 22.2): «Εἰρεσιώνη σῦκα φέρει καὶ πίονας ἄρτους καὶ μέλι ἐν κοτύλῃ καὶ ἔλαιον ἀποψήσασθαι, καὶ κύλικ᾽ εὔζωρον, ὡς ἂν μεθύουσα καθεύδῃ.»
(Απόδοση: Η ειρεσιώνη φέρνει σύκα και παχιά ψωμιά, και μέλι στο ποτήρι και λάδι για να αλειφτείς, και κούπα με δυνατό κρασί, για να κοιμηθείς χορτασμένος.)
Βιβλιογραφία και Πηγές
- Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι: Θησεύς (Κεφ. 22).
- Ησύχιος ο Αλεξανδρεύς, Λεξικόν (Λήμμα: «Πυανόψια»).
- Αρποκρατίων, Λεξικόν τῶν δέκα ῥητόρων (Λήμμα: «Πυανέψια»).
- Σούδα (ή Σουίδα), Βυζαντινό Λεξικό (Λήμμα: «Εἰρεσιώνη»).
- Αριστοφάνης, Πλούτος (στ. 1054) & Ιππείς (στ. 729) και τα αντίστοιχα Σχόλια (Scholia).
- Parke, H.W. (1977). Festivals of the Athenians. Cornell University Press.
- Burkert, W. (1985). Greek Religion. Harvard University Press.
