Η Αρχαία Ιστορία: Το Απαύγασμα του Ελληνικού Πολιτισμού μέσα από τις Πηγές
Η αρχαία ιστορία δεν είναι απλώς μια καταγραφή περασμένων γεγονότων· είναι η αυτογνωσία της ανθρωπότητας. Στον ελλαδικό χώρο γεννήθηκε η ίδια η έννοια της «Ιστορίας» (από το ρήμα οἶδα = γνωρίζω, ερευνώ), δηλαδή η συστηματική έρευνα των αιτιών πίσω από τις ανθρώπινες πράξεις.
1. Η Αυγή του Ελληνισμού και ο Ομηρικός Κόσμος (12ος – 8ος αι. π.Χ.)
Μετά την κατάρρευση του Μυκηναϊκού πολιτισμού (περ. 1200 π.Χ.), ο ελλαδικός χώρος εισέρχεται στους λεγόμενους «Σκοτεινούς Αιώνες». Μέσα από αυτή την περίοδο, αναδύεται το πρώτο και ίσως το σπουδαιότερο μνημείο του δυτικού λόγου: τα Ομηρικά Έπη. Ο Όμηρος δεν καταγράφει απλώς έναν πόλεμο· καταγράφει τον ηρωικό κώδικα αξιών, την έννοια της αριστείας και την παρέμβαση του θείου στην ανθρώπινη μοίρα.
Το Αυτούσιο Κείμενο: (Όμηρος, Ιλιάδα, Ραψωδία Α, στ. 1-2) «Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος, οὐλομένην, ἣ μυρί’ Ἀχαιοῖς ἄλγε’ ἔθηκε…»
Μετάφραση: Τον θυμό τραγούδα μου, θεά, του ξακουστού Αχιλλέα, τον καταραμένο, που έφερε στους Αχαιούς αμέτρητα δεινά…
2. Η Αρχαϊκή Εποχή και η Γέννηση της Ιστοριογραφίας (8ος – 6ος αι. π.Χ.)
Αυτή η περίοδος χαρακτηρίζεται από τη δημιουργία της Πόλης-Κράτους (Πόλις), τον Β’ Ελληνικό Αποικισμό και τη μετάβαση από τη μυθολογία στον ορθολογισμό. Είναι η εποχή που οι Έλληνες αρχίζουν να καταγράφουν τον κόσμο όχι ως έρμαια των θεών, αλλά ως δρώντα υποκείμενα. Εδώ εμφανίζεται ο Ηρόδοτος, ο «Πατέρας της Ιστορίας», ο οποίος θέτει τον σκοπό της επιστήμης του: τη διάσωση της ανθρώπινης μνήμης.
Το Αυτούσιο Κείμενο: (Ηρόδοτος, Ιστορίαι, Προοίμιο) «Ἡροδότου Ἁλικαρνησσέος ἱστορίης ἀπόδεξις ἥδε, ὡς μήτε τὰ γενόμενα ἐξ ἀνθρώπων τῷ χρόνῳ ἐξίτηλα γένηται, μήτε ἔργα μεγάλα τε καὶ θωμαστά, τὰ μὲν Ἕλλησι, τὰ δὲ βαρβάροισι ἀποδεχθέντα, ἀκλεᾶ γένηται…»
Μετάφραση: Αυτή είναι η παρουσίαση της έρευνας του Ηροδότου από την Αλικαρνασσό, για να μην ξεθωριάσουν με τον χρόνο όσα έγιναν από τους ανθρώπους, ούτε τα μεγάλα και θαυμαστά έργα, άλλα από τους Έλληνες και άλλα από τους βαρβάρους, να μείνουν χωρίς δόξα…
3. Η Κλασική Εποχή και ο Πόλεμος των Ιδεολογιών (5ος – 4ος αι. π.Χ.)
Ο 5ος αιώνας π.Χ. είναι ο «Χρυσός Αιών». Αφού οι Έλληνες απέκρουσαν την Περσική Αυτοκρατορία (Μαραθώνας, Θερμοπύλες, Σαλαμίνα), η Αθήνα αναδεικνύεται σε ηγεμονική δύναμη. Η Δημοκρατία, η φιλοσοφία και η τέχνη φτάνουν στο ζενίθ τους.
Ωστόσο, η σύγκρουση της Αθήνας με τη Σπάρτη οδηγεί στον ολέθριο Πελοποννησιακό Πόλεμο (431-404 π.Χ.). Ο Θουκυδίδης, ο πρώτος επιστημονικός ιστορικός, καταγράφει τον πόλεμο αναλύοντας την ανθρώπινη φύση και την πολιτική ισχύ. Στον Επιτάφιο Λόγο του Περικλή, συνοψίζει το ιδεώδες της Αθηναϊκής Δημοκρατίας.
Το Αυτούσιο Κείμενο: (Θουκυδίδης, Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, Βιβλίο Β’, 40.1) «Φιλοκαλοῦμέν τε γὰρ μετ’ εὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας· πλούτῳ τε ἔργου μᾶλλον καιρῷ ἢ λόγου κόμπῳ χρώμεθα…»
Μετάφραση: Αγαπάμε το ωραίο με απλότητα και αγαπάμε τη γνώση χωρίς να γινόμαστε μαλθακοί. Χρησιμοποιούμε τον πλούτο περισσότερο ως ευκαιρία για δράση παρά ως αφορμή για κομπασμό…
4. Η Ελληνιστική Εποχή και η Οικουμένη (323 – 30 π.Χ.)
Η άνοδος της Μακεδονίας υπό τον Φίλιππο Β’ και η μετέπειτα εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου αλλάζουν ριζικά τον ρου της ιστορίας. Τα σύνορα του ελληνικού κόσμου επεκτείνονται μέχρι την Ινδία. Η Πόλις-Κράτος παρακμάζει και δίνει τη θέση της στα αχανή Ελληνιστικά Βασίλεια. Ο ελληνικός πολιτισμός γίνεται οικουμενικός.
Ο Πλούταρχος, στους Βίους Παράλληλους, διασώζει την ιστορική στιγμή που ο Φίλιππος συνειδητοποιεί το μέγεθος της φιλοδοξίας του γιου του, αφού ο νεαρός Αλέξανδρος δάμασε τον Βουκεφάλα.
Το Αυτούσιο Κείμενο: (Πλούταρχος, Βίος Αλεξάνδρου, 6.5) «Ὦ παῖ, ζήτει σεαυτῷ βασιλείαν ἴσην· Μακεδονία γάρ σε οὐ χωρεῖ.»
Μετάφραση: Παιδί μου, ψάξε να βρεις ένα βασίλειο αντάξιό σου· γιατί η Μακεδονία δεν σε χωράει.
5. Η Εποχή του Χαλκού: Το Προϊστορικό Θεμέλιο (3200 – 1100 π.Χ.)
Πριν από την Κλασική Αθήνα, υπήρξαν οι μεγάλες ναυτικές και ανακτορικές αυτοκρατορίες: ο Μινωικός και ο Μυκηναϊκός πολιτισμός. Επειδή η Γραμμική Β’ (η πρώτη ελληνική γραφή) περιλαμβάνει κυρίως λογιστικά αρχεία, η πιο ζωντανή μαρτυρία για τον πλούτο της εποχής έρχεται πάλι από τον Όμηρο, όταν περιγράφει την Κρήτη.
Το Αυτούσιο Κείμενο: (Όμηρος, Οδύσσεια, Ραψωδία τ, στ. 172-174) «Κρήτη τις γαῖ’ ἔστι, μέσῳ ἐνὶ οἴνοπι πόντῳ, καλὴ καὶ πίειρα, περίρρυτος· ἐν δ’ ἄνθρωποι πολλοί, ἀπειρέσιοι, καὶ ἐννήκοντα πόληες.»
Μετάφραση: Υπάρχει μια χώρα, η Κρήτη, στη μέση της κρασοπόρφυρης θάλασσας, όμορφη και εύφορη, περιτριγυρισμένη από νερό· εκεί ζουν άνθρωποι πολλοί, αμέτρητοι, και έχει ενενήντα πόλεις.
6. Το Σπαρτιατικό Ιδεώδες (8ος – 4ος αι. π.Χ.)
Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε το αντίπαλον δέος της Αθήνας. Η Σπάρτη δεν άφησε πίσω της μεγάλους φιλοσόφους ή Παρθενώνες, διότι το μεγαλύτερο έργο τέχνης της ήταν ο ίδιος ο Σπαρτιάτης οπλίτης και η απόλυτη υποταγή του στον νόμο και την πατρίδα. Ο ελεγειακός ποιητής Τυρταίος αποτυπώνει αυτόν τον πολεμικό κώδικα.
Το Αυτούσιο Κείμενο: (Τυρταίος, Ελεγείες, Απόσπασμα 10, στ. 1-2) «Τεθνάμεναι γὰρ καλὸν ἐνὶ προμάχοισι πεσόντα ἄνδρ’ ἀγαθὸν περὶ ᾗ πατρίδι μαρνάμενον.»
Μετάφραση: Είναι τιμητικό πράγμα να πεθαίνει ένας γενναίος άνδρας πέφτοντας στην πρώτη γραμμή της μάχης, πολεμώντας για την πατρίδα του.
7. Ο Χρυσός Αιώνας της Φιλοσοφίας (5ος – 4ος αι. π.Χ.)
Παράλληλα με τα πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα, συντελείται η μεγαλύτερη επανάσταση στην ανθρώπινη σκέψη. Ο Σωκράτης, ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης στρέφουν το βλέμμα του ανθρώπου από τους μύθους στην ηθική, τη λογική και την επιστήμη. Η κορύφωση αυτής της στάσης ζωής καταγράφεται στην υπεράσπιση του Σωκράτη στο δικαστήριο, λίγο πριν καταδικαστεί σε θάνατο.
Το Αυτούσιο Κείμενο: (Πλάτων, Απολογία Σωκράτους, 38a) «Ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ.»
Μετάφραση: Μια ζωή που δεν εξετάζεται (δεν ερευνάται, δεν κρίνεται), δεν αξίζει να τη ζει ένας άνθρωπος.
8. Η Ρωμαϊκή Κατάκτηση και το Τέλος της Αυτονομίας (146 π.Χ. και μετά)
Το οριστικό τέλος της αρχαίας ελληνικής ιστορίας ως αυτόνομης πολιτικής οντότητας έρχεται με την καταστροφή της Κορίνθου το 146 π.Χ. από τους Ρωμαίους. Η Ελλάδα γίνεται ρωμαϊκή επαρχία, αλλά με τον πολιτισμό της κατακτά πνευματικά τη Ρώμη. Ο ιστορικός Πολύβιος είναι αυτός που αναλαμβάνει να εξηγήσει στους Έλληνες πώς και γιατί η Ρώμη κατέκτησε όλο τον γνωστό κόσμο σε λιγότερο από 53 χρόνια.
Το Αυτούσιο Κείμενο: (Πολύβιος, Ιστορίαι, Βιβλίο 1, 1.5) «Τίς γὰρ οὕτως ὑπάρχει σκαιὸς ἢ ῥᾴθυμος ὃς οὐκ ἂν βούλοιτο γνῶναι πῶς καὶ τίνι γένει πολιτείας ἐπικρατηθέντα σχεδὸν ἅπαντα τὰ κατὰ τὴν οἰκουμένην ὑπὸ μίαν ἀρχὴν ἔπεσε τὴν Ῥωμαίων…»
Μετάφραση: Ποιος άνθρωπος είναι τόσο στενόμυαλος ή αδιάφορος, που να μην επιθυμεί να μάθει πώς και με ποιο είδος πολιτεύματος κατακτήθηκαν σχεδόν τα πάντα στην οικουμένη και έπεσαν κάτω από τη μοναδική κυριαρχία των Ρωμαίων…
