Εισαγωγή: Ποιος ήταν ο Γίγαντας Πάλλας;
Στην Αρχαία Ελληνική Μυθολογία, ο Πάλλας (αρχ. Πάλλας, γενική: του Πάλλαντος) ήταν ένας από τους τρομερούς Γίγαντες. Όπως όλοι οι Γίγαντες, δημιουργήθηκε με σκοπό να ανατρέψει την κυριαρχία των Ολύμπιων θεών. Είναι κυρίως γνωστός για τον σκληρό και βίαιο θάνατό του στα χέρια της θεάς Αθηνάς κατά τη διάρκεια της Γιγαντομαχίας, ένα γεγονός που, σύμφωνα με ορισμένους αρχαίους συγγραφείς, έδωσε στη θεά την περίφημη προσωνυμία «Παλλάς Αθηνά».
Γενεαλογία και Προέλευση
Βάσει της Θεογονίας του Ησιόδου, οι Γίγαντες (άρα και ο Πάλλας) γεννήθηκαν από τη Γαία (τη Γη), όταν αυτή γονιμοποιήθηκε από τις σταγόνες αίματος που έπεσαν πάνω της μετά τον ευνουχισμό του Ουρανού από τον Κρόνο. Ήταν όντα με τρομακτική όψη, υπεράνθρωπη δύναμη, συχνά απεικονιζόμενα με πόδια που κατέληγαν σε ουρές φιδιών, και φορούσαν λαμπρές πανοπλίες.
Η Γιγαντομαχία και η Σύγκρουση με την Αθηνά
Κατά τη διάρκεια της κοσμικής σύγκρουσης μεταξύ των Θεών και των Γιγάντων (τη Γιγαντομαχία), ο κάθε θεός αντιμετώπισε συγκεκριμένους αντιπάλους. Ο Πάλλας βρέθηκε αντιμέτωπος με τη θεά της στρατηγικής και της σοφίας, την Αθηνά.
Η σύγκρουση ήταν σφοδρή, αλλά η Αθηνά υπερίσχυσε. Το πιο ανατριχιαστικό και χαρακτηριστικό στοιχείο αυτού του μύθου είναι η κατάληξη του Πάλλαντα: Η Αθηνά δεν τον σκότωσε απλώς, αλλά τον έγδαρε ζωντανό (ή αμέσως μετά τον θάνατό του) και χρησιμοποίησε το δέρμα του ως ασπίδα (ή θώρακα) για να προστατεύει το σώμα της στο υπόλοιπο της μάχης. Αυτό το δέρμα συνδέεται στενά με την έννοια της Αιγίδας.
Η Προσωνυμία «Παλλάς»
Η βιβλιογραφία δίνει αρκετές ερμηνείες για το επίθετο «Παλλάς» της Αθηνάς. Μία από τις επικρατέστερες μυθολογικές παραδόσεις αναφέρει ότι η θεά πήρε το όνομα του Γίγαντα ως τρόπαιο της νίκης της. Σκοτώνοντας τον Πάλλαντα και φορώντας το δέρμα του, ενσωμάτωσε τη δύναμή του και κράτησε το όνομά του για να θυμίζει αιώνια τον θρίαμβό της απέναντι στις χθόνιες δυνάμεις του χάους. (Σημείωση: Υπάρχουν και άλλες εκδοχές στη μυθολογία, όπως η φίλη της θεάς, η Νύμφη Παλλάδα, ή ο Τιτάνας Πάλλας, αλλά η εκδοχή του Γίγαντα είναι η πιο πολεμική).
Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (Αυτούσια και Μεταφρασμένα)
Η σημαντικότερη και πιο ξεκάθαρη αρχαία πηγή που περιγράφει τον θάνατο του Πάλλαντα είναι η «Βιβλιοθήκη» του Ψευδο-Απολλόδωρου, ένα από τα σπουδαιότερα εγχειρίδια ελληνικής μυθολογίας που διασώζονται.
Βιβλιοθήκη Απολλοδώρου (Βιβλίο 1, Κεφάλαιο 6, Παράγραφος 2)
Σε αυτό το απόσπασμα, ο συγγραφέας περιγράφει τις ατομικές μάχες κατά τη Γιγαντομαχία (π.χ. τι έκανε ο Δίας, τι ο Ποσειδώνας κ.λπ.). Όταν φτάνει στην Αθηνά, αναφέρει τα εξής:
Αρχαίο Κείμενο (Αυτούσιο): «…Ἀθηνᾶ δὲ Ἐγκέλαδον φεύγοντα Σικελίαν τὴν νῆσον ἐπέρριψε, Πάλλαντα δὲ ἀνελοῦσα, τὸ τούτου δέρμα τοῖς ἰδίοις ἐπέτεινε στέρνοις κατὰ τὴν μάχην.»
Νεοελληνική Απόδοση: «…Η Αθηνά έριξε το νησί της Σικελίας πάνω στον Εγκέλαδο καθώς αυτός προσπαθούσε να ξεφύγει, και αφού εξόντωσε τον Πάλλαντα, τον έγδαρε και άπλωσε το δέρμα του πάνω στο δικό της στήθος [σαν θώρακα] κατά τη διάρκεια της μάχης.»
Λεξικό της Σούδας (ή Σουίδα) – Βυζαντινή Εγκυκλοπαίδεια (Λήμμα: Παλλάς)
Η παράδοση αυτή επιβίωσε και στους μεταγενέστερους αιώνες. Στο περίφημο βυζαντινό λεξικό Σούδα (10ος αιώνας μ.Χ.), το οποίο συγκεντρώνει αρχαίες πηγές, αναφέρεται ρητά η σύνδεση του ονόματος της θεάς με τον Γίγαντα.
Αρχαίο/Βυζαντινό Κείμενο (Αυτούσιο): «Παλλάς: ἡ Ἀθηνᾶ. ἀπὸ Πάλλαντος γίγαντος, ὃν ἀνελοῦσα τὸν ἐκείνου θώρακα περιεβάλετο…»
Νεοελληνική Απόδοση: «Παλλάς: Η Αθηνά. [Ονομάστηκε έτσι] από τον γίγαντα Πάλλαντα, τον οποίο αφού σκότωσε, φόρεσε τον δικό του θώρακα [δέρμα] γύρω της…»
Συμβολισμός και Μυθολογική Ανάλυση
Ο μύθος του Γίγαντα Πάλλαντα δεν είναι απλώς μια ιστορία βίας, αλλά φέρει βαθύτατους συμβολισμούς για την αρχαία ελληνική κοσμοθέαση:
- Η Τάξη (Κόσμος) εναντίον του Χάους: Οι Γίγαντες αντιπροσωπεύουν τις ατίθασες, πρωτόγονες και καταστροφικές δυνάμεις της Φύσης (όντας παιδιά της Γης). Η Αθηνά, ως θεά της Λογικής, του Δικαίου και της Στρατηγικής, νικώντας τον Πάλλαντα, επιβάλλει την κοσμική τάξη έναντι του βάρβαρου χάους.
- Η Ενσωμάτωση της Δύναμης του Εχθρού: Η πράξη της εκδοράς του Πάλλαντα (το να φορέσει το δέρμα του) είναι ένα αρχετυπικό μοτίβο. Ο νικητής δεν καταστρέφει απλώς τον εχθρό, αλλά αφομοιώνει την τρομακτική του δύναμη. Η λογική (Αθηνά) οπλίζεται με τον τρόμο (Δέρμα/Αιγίδα) για να προστατεύσει την έννομη τάξη.
- Μετεξέλιξη της Θεότητας: Μέσα από αυτή τη μάχη, η Αθηνά αποκτά το πολεμικό της μεγαλείο. Το επίθετο «Παλλάς» της προσδίδει πλέον μόνιμα την ιδιότητα της ανίκητης, τροπαιούχου πολεμίστριας, της «Προμάχου».
Η «Σκοτεινή» και Αιρετική Παράδοση: Ο Πάλλας ως… Πατέρας της Αθηνάς
Στην ύστερη αρχαιότητα, υπήρχε μια παράδοση (συχνά ορφική ή αποκρυφιστική) που κατέγραφε ότι οι θεοί με το ίδιο όνομα δεν ήταν ένας, αλλά πολλοί. Σε αυτή την εκδοχή, ο Γίγαντας Πάλλας αναφέρεται όχι απλώς ως εχθρός, αλλά ως πατέρας μιας εκ των πολλών «Αθηνών», ο οποίος επιχείρησε να τη βιάσει.
Ο Ρωμαίος ρήτορας και φιλόσοφος Κικέρων, στο έργο του De Natura Deorum («Περί της Φύσης των Θεών», Βιβλίο 3, 59), καταγράφει τις διαφορετικές θεότητες με το όνομα Αθηνά.
Λατινικό Κείμενο (Αυτούσιο): «…quinta Pallantis, quae patrem cecidisse dicitur virginitatem suam violare conantem, cuius talaria pennis adfixa perhibentur.»
Νεοελληνική Απόδοση: «…η πέμπτη [Αθηνά] ήταν κόρη του Πάλλαντα, η οποία λέγεται ότι σκότωσε τον πατέρα της όταν εκείνος προσπάθησε να βιάσει την παρθενία της, και της οποίας τα σανδάλια λέγεται ότι είχαν προσαρτημένα φτερά [τα φτερά του Πάλλαντα].»
Αυτή την παράδοση επιβεβαιώνει αργότερα (για να κατηγορήσει τους ειδωλολάτρες) και ο Χριστιανός συγγραφέας Κλήμης ο Αλεξανδρεύς στο έργο του Προτρεπτικός πρὸς Ἕλληνας (2.28.2):
Αρχαίο Κείμενο (Αυτούσιο): «…τὴν δὲ πέμπτην Ἀθηνᾶν, τὴν Πάλλαντος, τὴν πατροφόνον…»
Νεοελληνική Απόδοση: «…και την πέμπτη Αθηνά, την κόρη του Πάλλαντα, που ήταν πατροκτόνος…»
Εδώ βλέπουμε την ακραία μορφή του μύθου: Η σύγκρουση παίρνει χαρακτηριστικά αιμομιξίας και αυτοάμυνας, εξηγώντας όχι μόνο το δέρμα, αλλά και το γιατί η Αθηνά είχε φτερωτά σανδάλια σε ορισμένες πολύ σπάνιες λατρείες της.
Ετυμολογική Ανάλυση: Τι σημαίνει “Πάλλας”;
Για να έχουμε πλήρη εικόνα, πρέπει να δούμε τη γλωσσολογία. Το όνομα του Γίγαντα προέρχεται άμεσα από το αρχαίο ελληνικό ρήμα πάλλω, που σημαίνει «κραδαίνω, σείω με δύναμη ένα όπλο» (συνήθως το δόρυ).
- Ο Πάλλας είναι, επομένως, «Αυτός που κραδαίνει το δόρυ» (ο Επικίνδυνος Πολεμιστής).
- Όταν η Αθηνά τον σκοτώνει και παίρνει το όνομά του, γίνεται η «Παλλάς Αθηνά», δηλαδή η Θεά που κραδαίνει το δόρυ της. Το όνομα του Γίγαντα ταίριαζε απόλυτα στην πολεμική (πρόμαχο) ιδιότητα της θεάς.
Αντικρουόμενοι Μύθοι: Το Δέρμα του Πάλλαντα vs. Η Αιγίδα
Εδώ εντοπίζεται ένα βιβλιογραφικό “πρόβλημα” που απασχολούσε τους ίδιους τους αρχαίους μελετητές. Τι ακριβώς φόρεσε η Αθηνά;
- Η εκδοχή του Πάλλαντα: Όπως είδαμε στον Απολλόδωρο, η Αθηνά φοράει το δέρμα του Γίγαντα Πάλλαντα ως θώρακα.
- Η εκδοχή της Αμάλθειας / Μέδουσας: Άλλες πηγές (όπως ο Ηρόδοτος και ο Ευριπίδης) αναφέρουν ότι η περίφημη Αιγίδα της Αθηνάς φτιάχτηκε είτε από το δέρμα της κατσίκας Αμάλθειας (που θήλασε τον Δία) είτε από το δέρμα της Γοργόνας Μέδουσας. Η λύση στο 100%: Οι αρχαίοι μυθογράφοι (ειδικά οι Ελληνιστικοί) συχνά “μπέρδευαν” ή συνδύαζαν αυτούς τους μύθους. Η πιο ολοκληρωμένη θεώρηση είναι ότι το γδαρμένο δέρμα του Πάλλαντα αποτέλεσε τον βασικό δερμάτινο θώρακα της θεάς, πάνω στον οποίο αργότερα καρφίτσωσε το κεφάλι της Μέδουσας (το Γοργόνειο).
Ο Γίγαντας Πάλλας στην Αρχαία Τέχνη
Η βιβλιογραφία δεν είναι μόνο κείμενα, είναι και αρχαιολογία. Παρότι στα κείμενα ο Πάλλας έχει κεντρικό ρόλο, στην αρχαία τέχνη (π.χ. στην αττική αγγειογραφία) οι καλλιτέχνες συνήθως ονομάτιζαν τον Γίγαντα που σκοτώνει η Αθηνά ως Εγκέλαδο. Ωστόσο, σε απεικονίσεις όπου ο Γίγαντας εμφανίζεται με φτερά να δέχεται το χτύπημα της θεάς, οι σύγχρονοι αρχαιολόγοι και ιστορικοί τέχνης τον ταυτίζουν συχνά με τον Πάλλαντα, βασιζόμενοι στην παραπάνω σκοτεινή παράδοση που τον ήθελε φτερωτό (ώστε η θεά να του κόψει τα φτερά και να τα φορέσει στα σανδάλια της).
