Ο Ἄναξ, Γιος της Γαίας: Ο Αρχέγονος Βασιλιάς της Μιλήτου
Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, ο Άναξ (αρχαία ελληνικά: Ἄναξ) αποτελεί μια πανάρχαια, χθόνια μορφή. Αναφέρεται ως ο πρώτος, μυθικός βασιλιάς της περιοχής της Ιωνίας στη Μικρά Ασία, η οποία αργότερα έγινε παγκοσμίως γνωστή ως Μίλητος. Η ιδιότητά του ως γιου της Γαίας (της ίδιας της γης) τον κατατάσσει στους «αυτόχθονες», τους ήρωες δηλαδή που ξεπήδησαν απευθείας από το χώμα του τόπου τους, συμβολίζοντας τις προελληνικές και αρχέγονες ρίζες της περιοχής.
Το Μυθολογικό Υπόβαθρο και η Γενεαλογία
Σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση της περιοχής, ο Άναξ κυριάρχησε σε μια εποχή που χάνεται στα βάθη των αιώνων, πολύ πριν την έλευση των Ιώνων ή Κρητών αποίκων.
- Η Ονομασία της Χώρας: Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του, η περιοχή και η πόλη δεν ονομάζονταν Μίλητος, αλλά πήραν το όνομά του και αποκαλούνταν Ανακτορία.
- Ο Απόγονος (Αστέριος): Ο Άναξ απέκτησε έναν γιο, τον Αστέριο (ή Αστερίωνα), ο οποίος τον διαδέχθηκε στον θρόνο. Ο Αστέριος καταγράφεται στους μύθους ως ένας τεράστιος γίγαντας (ο Παυσανίας αναφέρει ότι το σώμα του είχε μέγεθος δέκα πήχεων, περίπου 4,5 μέτρα). Μετά τον θάνατο του Άνακτα, η χώρα μετονομάστηκε σε Αστερία προς τιμήν του γιου του, προτού τελικά κατακτηθεί από τον ήρωα Μίλητο.
Αρχαίες Πηγές και Αυτούσια Κείμενα
Η ιστορία του Άνακτα διασώζεται κυρίως μέσα από το έργο του σπουδαίου γεωγράφου και περιηγητή Παυσανία (2ος αιώνας μ.Χ.) στο έργο του «Ελλάδος Περιήγησις», καθώς και από τον Στέφανο Βυζάντιο, ο οποίος άντλησε πληροφορίες από αρχαιότερα χαμένα κείμενα.
1. Παυσανίας, «Ελλάδος Περιήγησις» – Βιβλίο Ζ’ (Αχαϊκά), 2.5
Στο συγκεκριμένο χωρίο, ο Παυσανίας καταγράφει την αρχική ονομασία της περιοχής της Μιλήτου, παραδίδοντας την επίσημη τοπική παράδοση.
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο: «Μιλήσιοι δὲ αὐτοὶ τὰ μὲν ἀρχαιότατα Ἀνακτορίαν τὴν χώραν καλεῖσθαί φασιν, Ἄνακτος αὐτόχθονος καὶ Ἀστερίου τοῦ Ἄνακτος βασιλεύοντος· ἐπεὶ δὲ Μίλητος κατέπλευσεν ἔχων στρατὸν Κρητῶν, ἥ τε πόλις ὄνομα μετέβαλεν ἀπὸ τοῦ Μιλήτου καὶ ἡ χώρα.»
Απόδοση στα Νέα Ελληνικά: Οι ίδιοι οι Μιλήσιοι υποστηρίζουν ότι στα πολύ αρχαία χρόνια η χώρα τους ονομαζόταν Ανακτορία, όταν βασίλευε ο αυτόχθονας Άναξ και ο Αστέριος, ο γιος του Άνακτα. Όταν όμως κατέπλευσε ο Μίλητος έχοντας μαζί του στρατό από Κρήτες, η πόλη και η χώρα άλλαξαν όνομα και πήραν το όνομα του Μιλήτου.
2. Παυσανίας, «Ελλάδος Περιήγησις» – Βιβλίο Α’ (Αττικά), 35.6
Εδώ ο Παυσανίας αναφέρει ρητά την καταγωγή του Άνακτα από τη Γαία, με αφορμή την περιγραφή του τεράστιου τάφου του γιου του, Αστερίου, στο νησάκι Λάδη που βρίσκεται απέναντι από τη Μίλητο.
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο: «…Μιλήσιοι δὲ πρὸ τῆς πόλεως Λάδης νήσου σφίσιν οὔσης, Ἀστέριον τὸν Ἄνακτος θαφθῆναί φασιν ἐν αὐτῇ, Ἄνακτα δὲ Γῆς εἶναι παῖδά φασιν, ὀστᾶ δὲ Ἀστερίου τοῦ Ἄνακτος…»
Απόδοση στα Νέα Ελληνικά: …Οι Μιλήσιοι λένε ότι στο νησί Λάδη, που βρίσκεται μπροστά από την πόλη τους, έχει ταφεί ο Αστέριος, ο γιος του Άνακτα, και αναφέρουν πως ο Άναξ είναι γιος της Γης, και πως τα οστά του Αστερίου του γιου του Άνακτα [βρίσκονται εκεί]…
3. Στέφανος Βυζάντιος, «Εθνικά» (Λήμμα: Μίλητος)
Ο συγγραφέας του σπουδαίου αυτού γεωγραφικού λεξικού επιβεβαιώνει την παράδοση για την πρώτη ονομασία της πόλης.
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο: «Μίλητος… ἐκαλεῖτο δὲ καὶ Ἀνακτορία ἀπὸ Ἄνακτος τοῦ αὐτόχθονος, καὶ Ἀστερία ἀπὸ Ἀστερίου τοῦ Ἄνακτος…»
Απόδοση στα Νέα Ελληνικά: Η Μίλητος… ονομαζόταν επίσης και Ανακτορία από τον Άνακτα τον αυτόχθονα, και Αστερία από τον Αστέριο, τον γιο του Άνακτα…
Ετυμολογική και Ιστορική Ερμηνεία
Η επιλογή του ονόματος Άναξ δεν είναι τυχαία. Η λέξη (ϝάναξ / wa-na-ka στη Μυκηναϊκή γραμμική Β) σήμαινε ανέκαθεν τον απόλυτο κυρίαρχο, τον βασιλιά (π.χ. στον Όμηρο συναντάμε συχνά τη φράση «ἄναξ ἀνδρῶν»).
Η ύπαρξη αυτού του μύθου εξυπηρετούσε έναν ξεκάθαρο σκοπό για τους κατοίκους της Μιλήτου:
- Διεκδίκηση Αρχαιότητας (Αυτοχθονία): Συνδέοντας τον πρώτο τους βασιλιά απευθείας με τη Γαία (Γη), οι κάτοικοι υποδείκνυαν ότι ο πολιτισμός τους δεν ήρθε μόνο από έξω (μέσω αποίκων), αλλά ότι είχε βαθιές, γηγενείς ρίζες στον ίδιο τον τόπο.
- Η Εξέλιξη της Πόλης: Η μετάβαση της περιοχής από την Ανακτορία (εποχή της Γης/Γαίας), στην Αστερία (εποχή του ουρανού/Άστρων με τον γιο του) και τελικά στη Μίλητο (εποχή των ανθρώπων και της ιστορίας), συμβολίζει τη σταδιακή μετάβαση της Ιωνίας από την πρωτόγονη μυθολογία στην οργανωμένη ιστορική κοινωνία.
1. Η Γιγάντια Φύση (Το στοιχείο της Τερατολογίας)
Οι γιοι της Γαίας στην αρχαία ελληνική μυθολογία (όπως οι Γίγαντες, οι Τιτάνες ή ο Τυφωέας) δεν ήταν κανονικοί άνθρωποι. Ήταν όντα κολοσσιαία, συχνά τρομακτικά, που συνδέονταν με τις άγριες δυνάμεις της φύσης.
- Η απόδειξη: Ο Παυσανίας (όπως είδαμε) αναφέρει ότι βρέθηκαν τα οστά του γιου του Άνακτα, του Αστερίου, και είχαν μέγεθος 10 πήχεις (περίπου 4,5 μέτρα). Αυτό υποδηλώνει ξεκάθαρα ότι ο Άναξ και η γενιά του θεωρούνταν από τους Ίωνες ως μια αρχέγονη φυλή Γιγάντων, που έπρεπε να παραμεριστεί για να έρθει ο ανθρώπινος πολιτισμός.
2. Ο Κατακτητής: Ποιος έβαλε τέλος στη δυναστεία του Άνακτα;
Για να έχουμε την πλήρη ιστορία, πρέπει να ξέρουμε ποιος διαδέχθηκε (ή μάλλον κατέκτησε) τη γη του Άνακτα.
- Ήταν ο Μίλητος, ένας ήρωας από την Κρήτη. Σύμφωνα με τον μύθο (που διασώζει ο Απολλόδωρος και ο Αντωνίνος Λιβεράλις), ο Μίλητος ήταν γιος του θεού Απόλλωνα. Έφυγε από την Κρήτη για να γλιτώσει από τον βασιλιά Μίνωα, αποβιβάστηκε στην Αστερία (τη γη του Άνακτα), νίκησε τους ντόπιους “γίγαντες” και ίδρυσε την πόλη δίνοντάς της το όνομά του. Πρόκειται για την κλασική μυθολογική αλληγορία της σύγκρουσης μεταξύ των παλαιών, χθόνιων θεοτήτων (Άναξ / Γαία) και των νέων, “πολιτισμένων” θεοτήτων (Μίλητος / Απόλλωνας).
3. Οι Χαμένες Πηγές (Τα “Μιλησιακά”)
Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε γιατί δεν έχουμε περισσότερα κείμενα. Στην αρχαιότητα υπήρχε μια ολόκληρη κατηγορία βιβλίων που ονομάζονταν «Μιλησιακά» (τοπικές ιστορίες και χρονικά της Μιλήτου) γραμμένα από σπουδαίους λογοτέχνες, όπως ο Εκαταίος ο Μιλήσιος ή ο Αριστείδης ο Μιλήσιος.
- Εκεί, ο μύθος του Άνακτα θα αναλυόταν σε δεκάδες σελίδες, ίσως με λεπτομέρειες για τη γυναίκα του, τους πολέμους του και τη βασιλεία του. Δυστυχώς, αυτά τα έργα έχουν χαθεί ολοσχερώς, και ο Παυσανίας με τον Στέφανο Βυζάντιο διέσωσαν απλώς τις “περιλήψεις” αυτών των χαμένων βιβλίων.
