Ο Ηρακλής του Ευριπίδη και η «Σκοτεινή» Πλευρά του Ήρωα: Μια Συζήτηση με τον Gregory Nag
Σε μια πρόσφατη διαδικτυακή συνάντηση που διοργάνωσε το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών (CHS) του Harvard, η Claudia Filos υποδέχθηκε τον διακεκριμένο καθηγητή Κλασικής Φιλολογίας, Gregory Nagy, καθώς και μέλη της διεθνούς κοινότητας του προγράμματος HeroesX.
Στο επίκεντρο της συζήτησης βρέθηκε η τραγωδία «Ηρακλής» του Ευριπίδη. Η συζήτηση φώτισε άγνωστες πτυχές της ηρωικής φύσης, τη σχέση θεών και ανθρώπων, αλλά και τον ρόλο του κοινού στην αρχαία Ελλάδα. Ακολουθούν τα βασικά συμπεράσματα αυτού του συναρπαστικού διαλόγου.
Η Ηθική Πολυπλοκότητα του Αρχαίου Ήρωα
Ο καθηγητής Nagy ξεκίνησε την ανάλυσή του θέτοντας ένα θεμελιώδες ερώτημα: Μπορεί ένας ήρωας να διαπράττει ανήθικες πράξεις και να παραμένει ήρωας;
Πολλοί σύγχρονοι αναγνώστες δυσκολεύονται να αποδεχτούν τις «σκοτεινές» πλευρές των ηρώων, όπως τη στιγμή που ο Ηρακλής, μέσα στην τρέλα του, σκοτώνει τη γυναίκα και τα παιδιά του. Συχνά, τείνουμε να δικαιολογούμε αυτές τις πράξεις αποδίδοντάς τις σε εξωτερικούς παράγοντες (όπως η θεϊκή παρέμβαση ή η μέθη). Ωστόσο, ο Nagy υποστηρίζει ότι πρέπει να αναθεωρήσουμε την οπτική μας.
Στην ομηρική και τραγική παράδοση, ο ήρωας δεν είναι απαραίτητα ένα πρότυπο αρετής με τη σημερινή έννοια. Ακόμη και στον Όλυμπο, όπως φαίνεται στην Ιλιάδα (Ραψωδία Τ), επικρατεί αταξία. Ο Δίας αναγκάζεται να εκδιώξει την «Άτη» (τύφλωση του νου) από τον Όλυμπο, γεγονός που αποδεικνύει ότι η θεϊκή κοινωνία έχει τα δικά της ελαττώματα.
Επομένως, η μόνη πραγματική «τάξη» (κόσμος) επιτυγχάνεται μέσω της τελετουργίας. Οι άνθρωποι, μέσω της επαναλαμβανόμενης τελετουργίας, αποκαθιστούν την ισορροπία που διαταράσσουν οι μύθοι και οι πράξεις των ηρώων.
Από τον Σωτήρα στον Πάσχοντα: Η Περίπτωση του Ηρακλή
Κατά τη διάρκεια της συζήτησης, τέθηκε ο παραλληλισμός μεταξύ του Ηρακλή στην Άλκηστη και του Ηρακλή στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη.
- Στην Άλκηστη, ο Ηρακλής εμφανίζεται ως σωτήρας που παλεύει με τον Θάνατο.
- Στον Ηρακλή Μαινόμενο, ο ίδιος ο ήρωας έχει ανάγκη σωτηρίας, την οποία του προσφέρει τελικά ο Θησέας.
Ο Gregory Nagy επεσήμανε μια σημαντική διάκριση: Ένας ήρωας γίνεται πραγματικός «σωτήρας» μόνο αφού βιώσει τον θάνατο και μετατραπεί σε λατρευτικό ήρωα (cult hero). Οι άθλοι και οι νίκες κατά τη διάρκεια της ζωής του δεν αρκούν. Η πραγματική σωτηρία έρχεται μέσα από το υπερβατικό στοιχείο του θανάτου και της μετέπειτα τιμής.
Γιατί Τόσο Βίαιο Τέλος;
Στο ερώτημα γιατί οι τραγικοί ποιητές επιλέγουν τόσο φρικτά τέλη για τους ήρωές τους, η απάντηση βρίσκεται στη φύση του ήρωα. Ο ήρωας είναι larger than life (μεγαλύτερος από τη ζωή). Συνεπώς, και τα πάθη του πρέπει να είναι αντίστοιχα μεγεθυσμένα.
Όταν ένας ήρωας υποφέρει, βιώνει το Πάθος (με κεφαλαίο Π). Αυτός ο υπερβολικός πόνος είναι απαραίτητος για να προκληθεί στον θεατή ο έλεος και ο φόβος, οδηγώντας τελικά στην κάθαρση.
Ο Οδυσσέας ως το Απόλυτο Κοινό
Η συζήτηση επεκτάθηκε και στην Οδύσσεια, και συγκεκριμένα στη σκηνή όπου ο Οδυσσέας ακούει τον αοιδό Δημόδοκο να τραγουδά για τον Τρωικό Πόλεμο.
Ο Οδυσσέας δακρύζει ακούγοντας τα κατορθώματα και τα παθήματα των Αχαιών. Εδώ, ο ήρωας λειτουργεί ως το ιδανικό κοινό. Κλαίει όχι μόνο από προσωπική μεταμέλεια, αλλά επειδή κατανοεί πλήρως το βάθος της ιστορίας, έχοντας βιώσει τα γεγονότα «από μέσα».
Αυτή η διττή φύση του Οδυσσέα —ως πρωταγωνιστή αλλά και ως ακροατή— τον καθιστά το τέλειο παράδειγμα για το πώς πρέπει να αντιλαμβανόμαστε την επική ποίηση: με ενσυναίσθηση και βαθιά γνώση.
Ο «Αίνος» και οι Τρεις Προϋποθέσεις Κατανόησης
Κλείνοντας, η ομάδα εξέτασε την έννοια του «αίνου» (μιας κωδικοποιημένης μορφής λόγου που απαιτεί ειδική γνώση για να αποκρυπτογραφηθεί).
Σύμφωνα με τον Nagy, αλλά και με παράλληλες έρευνες σε άλλες ινδοευρωπαϊκές παραδόσεις (όπως τα κείμενα της Αβέστα), υπάρχουν τρεις βασικές προϋποθέσεις για να κατανοήσει κανείς πλήρως το βαθύτερο νόημα της ποίησης:
- Γνώση: Ο ακροατής πρέπει να γνωρίζει την παράδοση.
- Ηθική: Πρέπει να διαθέτει ηθική υπόσταση.
- Συναισθηματική Σύνδεση: Πρέπει να συνδέεται συναισθηματικά με το περιεχόμενο.
Μόνο όταν πληρούνται αυτές οι προϋποθέσεις, ο «αίνος» αποκαλύπτει την αλήθεια του στον ακροατή, δημιουργώντας μια άρρηκτη σχέση μεταξύ του παρελθόντος και του παρόντος.
