Γιατί παρουσιάζουν την Ωραία Ελένη ως μαύρη;

Το τελευταίο διάστημα προκάλεσε αντιδράσεις η επιλογή δημιουργών να παρουσιάσουν την Ωραία Ελένη ως μαύρη γυναίκα σε σύγχρονη παραγωγή. Το ερώτημα που τίθεται είναι σαφές: πρόκειται για καλλιτεχνική ελευθερία ή για ιδεολογική αναδιαμόρφωση της ελληνικής μυθολογίας;

Για να απαντήσουμε σοβαρά, χρειάζεται πρώτα να δούμε πώς αντιλαμβάνονταν οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες τον Τρωικό Πόλεμο και τα πρόσωπά του.

Λιαντίνης: Το μυστικό της Ωραίας Ελένης – Η διαφορά «Ωραίου» και «Υπέροχου» – Αρχαία Ελληνικά

Ελένη της Τροίας: Η γυναίκα που προκάλεσε τον Τρωικό Πόλεμο – Αρχαία Ελληνικά

Ο Τρωικός Πόλεμος: Μύθος ή ιστορική μνήμη;

Οι αρχαίοι Έλληνες δεν αντιμετώπιζαν τον Τρωικό Πόλεμο ως απλό παραμύθι. Τον θεωρούσαν μέρος της ιστορικής τους παράδοσης.

Ο Ηρόδοτος αναφέρεται στον πόλεμο ως ιστορικό γεγονός, ενώ ο Θουκυδίδης στο Α’ βιβλίο της Ιστορίας του τον παρουσιάζει ως πρώιμη πανελλήνια εκστρατεία. Επιπλέον, υπήρχαν ιερά και λατρευτικά μνημεία αφιερωμένα σε ήρωες όπως ο Αχιλλέας και ο Μενέλαος.

Ακόμη και ο Μέγας Αλέξανδρος, όταν εκστράτευσε στην Ασία το 334 π.Χ., επισκέφθηκε την περιοχή της Τροίας και τίμησε τον Αχιλλέα, τον οποίο θεωρούσε πρόγονό του.

Παράλληλα, οι Ρωμαίοι συνέδεαν την καταγωγή τους με τον Αινεία, τον Τρώα ήρωα που, σύμφωνα με την παράδοση, έφτασε στην Ιταλία και αποτέλεσε πρόγονο των ιδρυτών της Ρώμης.

Ο Όμηρος επινόησε την Ελένη;

Συχνά διατυπώνεται η άποψη ότι ο Όμηρος «φαντάστηκε» την Ωραία Ελένη. Ωστόσο, τα ομηρικά έπη δεν ήταν η μοναδική πηγή.

Προϋπήρχαν έργα όπως τα Κύπρια Έπη, που αποδίδονται στον Στασίνο, τα οποία αφηγούνταν γεγονότα πριν από την Ιλιάδα. Παρότι μεγάλο μέρος αυτών έχει χαθεί, γνωρίζουμε ότι περιλάμβαναν τον γάμο του Πηλέα και της Θέτιδας, την Κρίση του Πάρη και την αρπαγή της Ελένης.

Επομένως, η μορφή της Ελένης εντασσόταν σε ευρύτερη ποιητική και παραδοσιακή αφήγηση, όχι σε προσωπική επινόηση ενός μόνο δημιουργού.

Πώς περιγράφεται η Ωραία Ελένη στις αρχαίες πηγές;

Οι αρχαίες πηγές παρουσιάζουν την Ελένη ως Σπαρτιάτισσα πριγκίπισσα, με χαρακτηριστικά που ταίριαζαν στο αριστοκρατικό ιδεώδες της εποχής. Οι περιγραφές μιλούν για λευκή επιδερμίδα και ανοιχτόχρωμα μαλλιά — στοιχεία που συνδέονταν με την αισθητική της αρχαίας ελληνικής αριστοκρατίας.

Φυσικά, η βιολογία εξηγεί γιατί διαφορετικοί λαοί ανέπτυξαν διαφορετικά χαρακτηριστικά. Οι πληθυσμοί της υποσαχάριας Αφρικής, για παράδειγμα, ανέπτυξαν πιο σκούρα επιδερμίδα λόγω της έντονης ηλιακής ακτινοβολίας επί χιλιάδες χρόνια. Ωστόσο, αυτό αποτελεί βιολογική προσαρμογή και όχι αξιολογική κρίση.

Καλλιτεχνική ελευθερία ή ιδεολογική ανάγνωση;

Σε αυτό το σημείο προκύπτει η ουσία της διαφωνίας.

Οι σύγχρονες παραγωγές συχνά επαναπροσεγγίζουν ιστορικά και μυθολογικά πρόσωπα με νέα οπτική. Πλατφόρμες όπως το Netflix έχουν παρουσιάσει σειρές και ταινίες που επανερμηνεύουν κλασικές μορφές, άλλοτε δίνοντας έμφαση στη διαφορετικότητα και άλλοτε προκαλώντας αντιδράσεις για ιστορική ακρίβεια.

Κάποιοι θεωρούν αυτές τις επιλογές καλλιτεχνική ελευθερία. Άλλοι τις βλέπουν ως ιδεολογική παρέμβαση που αλλοιώνει την ιστορική μνήμη. Η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο έντονη όταν αγγίζει εθνικά ή πολιτισμικά σύμβολα.

Εδώ, επομένως, η αντιπαράθεση δεν αφορά την αξία ή την καταγωγή κάποιου ανθρώπου, αλλά το ερώτημα αν μια ιστορικο-μυθολογική αφήγηση πρέπει να ακολουθεί τις πηγές ή να προσαρμόζεται στις σύγχρονες κοινωνικές αφηγήσεις.

Το ευρύτερο ζήτημα της πολιτισμικής αναπαράστασης

Η συζήτηση για την Ωραία Ελένη εντάσσεται σε ένα μεγαλύτερο πλαίσιο:
Πώς διαχειριζόμαστε την πολιτιστική κληρονομιά σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης;

Από τη μία πλευρά, η τέχνη πάντα αναπροσαρμόζει το παρελθόν. Από την άλλη, όταν μια αφήγηση παρουσιάζεται ως «ιστορική», πολλοί ζητούν σεβασμό στις πηγές.

Η ισορροπία ανάμεσα στην καλλιτεχνική δημιουργία και την ιστορική τεκμηρίωση αποτελεί σήμερα κεντρικό σημείο δημόσιου διαλόγου.

Συμπέρασμα

Η παρουσίαση της Ωραίας Ελένης με διαφορετικά χαρακτηριστικά από εκείνα που αποδίδουν οι αρχαίες πηγές δεν είναι απλώς αισθητική επιλογή. Αγγίζει ζητήματα ιστορικής ερμηνείας, πολιτισμικής ταυτότητας και σύγχρονων ιδεολογικών ρευμάτων.

Τελικά, το ερώτημα δεν είναι μόνο «πώς ήταν η Ελένη», αλλά πώς επιλέγουμε σήμερα να αφηγούμαστε το παρελθόν.