Τα Παναθήναια: Η Μεγαλύτερη Γιορτή της Αρχαίας Αθήνας

Τα Παναθήναια αποτελούσαν τη σπουδαιότερη, αρχαιότερη και πιο λαμπρή θρησκευτική και πολιτική εορτή της αρχαίας Αθήνας. Τελούνταν προς τιμήν της Αθηνάς Πολιάδος, της προστάτιδας θεάς της πόλης, και ο εορτασμός τους ταυτιζόταν συμβολικά με τα «γενέθλια» της ίδιας της θεάς, στο τέλος του μήνα Εκατομβαιώνος (αντιστοιχεί στα μέσα του σημερινού Ιουλίου με μέσα Αυγούστου).

Η Ίδρυση και η Ιστορική Εξέλιξη

Σύμφωνα με την αθηναϊκή μυθολογία και τις αρχαίες πηγές (όπως ο Ελλάνικος και ο Απολλόδωρος), η γιορτή καθιερώθηκε αρχικά από τον μυθικό βασιλιά Εριχθόνιο (ή Ερεχθέα) με την ονομασία «Αθήναια». Αργότερα, όταν ο Θησέας ένωσε όλους τους δήμους της Αττικής γύρω από την Αθήνα (ο περίφημος Συνοικισμός), η γιορτή μετονομάστηκε σε Παναθήναια, καθώς πλέον αποτελούσε την κοινή γιορτή όλων των κατοίκων της Αττικής.

Ο ιστορικός Πλούταρχος στο έργο του Βίοι Παράλληλοι (Θησεύς 24.3), μας παραδίδει αυτούσια την ιστορική στιγμή του συνοικισμού και της μετονομασίας της εορτής:

«…κοινὸν ἐνταῦθα πρυτανεῖον καὶ βουλευτήριον ἱδρύσατο, καὶ ἄστυ τὴν πόλιν ὀνομάσας, Παναθήναια θυσίαν ἐποίησε κοινήν.» (…ίδρυσε εκεί κοινό πρυτανείο και βουλευτήριο, και ονομάζοντας την πόλη Άστυ, καθιέρωσε τα Παναθήναια ως κοινή γιορτή).

Μικρά και Μεγάλα Παναθήναια

Από το 566/565 π.Χ., επί επωνύμου άρχοντος Ιπποκλείδη και με τη στήριξη (ή κατ’ άλλους με μετέπειτα παρέμβαση) του τυράννου Πεισίστρατου, η γιορτή αναδιοργανώθηκε και διαχωρίστηκε σε δύο μορφές:

• Μικρά Παναθήναια: Τελούνταν κάθε χρόνο και διαρκούσαν λιγότερες ημέρες. Είχαν κυρίως τοπικό χαρακτήρα και επικεντρώνονταν στις θυσίες και σε μικρότερης κλίμακας αγώνες.
• Μεγάλα Παναθήναια: Τελούνταν κάθε τέσσερα χρόνια (την τρίτη χρονιά κάθε Ολυμπιάδας) με πρωτοφανή μεγαλοπρέπεια. Διαρκούσαν δώδεκα ημέρες και έπαιρναν πανελλήνιο χαρακτήρα, περιλαμβάνοντας ραψωδικούς, μουσικούς, αθλητικούς και ιππικούς αγώνες.

Η Παναθηναϊκή Πομπή και ο Πέπλος της Αθηνάς

Το αποκορύφωμα των Μεγάλων Παναθηναίων (στις 28 Εκατομβαιώνος) ήταν η εντυπωσιακή Πομπή. Η πομπή ξεκινούσε τα ξημερώματα από το Πομπείο (στον Κεραμεικό), διέσχιζε την Οδό των Παναθηναίων μέσα από την Αρχαία Αγορά, και κατέληγε στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης.

Ο κύριος σκοπός της πομπής ήταν η μεταφορά και η προσφορά του Ιερού Πέπλου στο ξόανο (ξύλινο άγαλμα) της Αθηνάς Πολιάδος στο Ερέχθειο. Ο πέπλος αυτός ήταν ένα εντυπωσιακό вовομάλλινο ύφασμα, στο οποίο νεαρές παρθένες της Αθήνας (οι Εργαστίνες και οι Αρρηφόροι) είχαν υφάνει παραστάσεις από τη Γιγαντομαχία (τη νίκη των θεών του Ολύμπου επί των Γιγάντων, όπου αρίστευσε η Αθηνά). Ο πέπλος αναρτούνταν στο κατάρτι ενός τροχήλατου πλοίου, το οποίο έσερναν μέχρι τους πρόποδες της Ακρόπολης.

Η συγκέντρωση του πλήθους ήταν τόσο μαζική, που ιστορικά συνδέθηκε με σημαντικά πολιτικά γεγονότα. Ο Θουκυδίδης (Ιστορίαι, 6.56.2), περιγράφοντας τη συνωμοσία του Αρμοδίου και του Αριστογείτονα εναντίον των Πεισιστρατιδών το 514 π.Χ., σημειώνει ότι οι συνωμότες επέλεξαν τη μέρα των Παναθηναίων για τη δολοφονία του Ίππαρχου, καθώς ήταν η μόνη μέρα που επιτρεπόταν στους πολίτες να φέρουν όπλα (για τις ανάγκες της πομπής) χωρίς να κινήσουν υποψίες:

«…περιέμενον δὲ Παναθήναια τὰ μεγάλα, ἐν ᾗ μόνον ἡμέρᾳ οὐχ ὕποπτον ἐγίγνετο ἐν ὅπλοις τῶν πολιτῶν τοὺς τὴν πομπὴν πέμψοντας ἁθρόους γενέσθαι.» (Περίμεναν τα Μεγάλα Παναθήναια, γιατί ήταν η μόνη μέρα που δεν κινούσε υποψίες το να συγκεντρωθούν μαζικά και οπλισμένοι οι πολίτες που θα συμμετείχαν στην πομπή).

Οι Αγώνες και τα Έπαθλα (Οι Παναθηναϊκοί Αμφορείς)

Τα Μεγάλα Παναθήναια περιελάμβαναν μια σειρά από σπουδαίους αγώνες που προσέλκυαν διαγωνιζόμενους από ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο:

1. Μουσικοί και Ραψωδικοί Αγώνες: Απαγγελία των Ομηρικών επών (τα οποία ο Πεισίστρατος όρισε να απαγγέλλονται με αυστηρή σειρά), αγώνες αυλητών και κιθαρωδών στο Ωδείο.
2. Γυμνικοί Αγώνες: Στάδιον, πένταθλο, πάλη, πυγμαχία και παγκράτιο.
3. Ιππικοί Αγώνες: Αρματοδρομίες, με πιο χαρακτηριστικό αγώνισμα τον Αποβάτη (ένοπλοι πολεμιστές πηδούσαν από κινούμενα άρματα και ανέβαιναν ξανά σε αυτά).

Το έπαθλο για τους νικητές των γυμνικών και ιππικών αγώνων δεν ήταν απλώς ένα στεφάνι ελιάς (όπως στους Ολυμπιακούς Αγώνες), αλλά Παναθηναϊκοί Αμφορείς γεμάτοι με εξαιρετικής ποιότητας ελαιόλαδο, προερχόμενο από τις ιερές ελιές (τις Μορίες ελαίες) της Αθήνας. Οι αμφορείς αυτοί αποτελούν σήμερα σπουδαία αρχαιολογικά ευρήματα. Στη μία τους όψη απεικονιζόταν πάντα η Αθηνά Πρόμαχος, κρατώντας ασπίδα και δόρυ, ανάμεσα σε δύο κίονες, και έφεραν σταθερά, με αυστηρά αρχαϊκά γράμματα, την επιγραφή:

«ΤΩΝ ΑΘΗΝΗΘΕΝ ΑΘΛΩΝ» (Από τα έπαθλα της Αθήνας).

Η Εκατόμβη (Η Μεγάλη Θυσία)

Η γιορτή έκλεινε με τον πιο ιερό και γιορτινό τρόπο στον Βωμό της Αθηνάς στην Ακρόπολη, με την Εκατόμβη (θυσία 100 βοοειδών). Τα ζώα επιλέγονταν προσεκτικά για την ομορφιά τους. Μετά τη θυσία, τα μέρη που αναλογούσαν στη θεά καίγονταν στον βωμό, ενώ το τεράστιο υπόλοιπο του κρέατος μοιραζόταν στους πολίτες της Αθήνας στο Κεραμεικό, σε ένα γιγαντιαίο δημόσιο συμπόσιο που επιβεβαίωνε τη συνοχή, τον πλούτο και τη δημοκρατική ιδεολογία της πόλης-κράτους (ακόμα και σε περιόδους πριν την πλήρη δημοκρατία).