Σπάνια αραμαϊκή επιγραφή της ελληνιστικής περιόδου αποκαλύπτει την ταυτότητα των ελίτ του βασιλείου της Σωφηνής
Μια εξαιρετικά σπάνια αραμαϊκή επιγραφή της ελληνιστικής περιόδου, που εντοπίστηκε στο φρούριο Rabat στην ανατολική Τουρκία, αλλάζει ριζικά όσα γνωρίζαμε για το αρχαίο βασίλειο της Σωφηνής (Σωφηνή). Για πρώτη φορά, οι αρχαιολόγοι αποκτούν άμεση, γραπτή μαρτυρία από την ίδια την τοπική ελίτ ενός σχεδόν σιωπηλού ιστορικά τόπου.
Ένα εύρημα-κλειδί από τον 2ο αιώνα π.Χ.
Η λίθινη επιγραφή χρονολογείται στον 2ο αιώνα π.Χ. και βρέθηκε επαναχρησιμοποιημένη σε στάβλο κοντά στο φρούριο, κατά τη διάρκεια επιφανειακών ερευνών. Παρότι είχε εκτεθεί επί αιώνες σε σεισμούς και αλλεπάλληλες οικοδομικές παρεμβάσεις, διατηρήθηκε σε εξαιρετικά καλή κατάσταση.
Το κείμενο είναι χαραγμένο και στις δύο όψεις της πέτρας και χρησιμοποιεί μια τοπικά προσαρμοσμένη μορφή Μέσης Αραμαϊκής γραφής. Οι ερευνητές αναγνωρίζουν πλέον αυτή τη γραφή ως ξεχωριστή παραλλαγή της Σωφηνής, κάτι που ενισχύει τη σημασία του ευρήματος.
Η πρώτη «φωνή» της τοπικής εξουσίας
Μέχρι σήμερα, η ιστορία της Σωφηνής βασιζόταν σχεδόν αποκλειστικά σε ελληνικές και ρωμαϊκές πηγές. Η νέα επιγραφή, όμως, προσφέρει μια σπάνια τοπική οπτική. Για τον λόγο αυτό, οι ειδικοί τη χαρακτηρίζουν ανακάλυψη «μιας γενιάς».
Η επιγραφή είναι ταφική και τιμά έναν ευγενή, ο οποίος φέρει τον αραμαϊκό τίτλο που αντιστοιχεί στον όρο «κύριος». Το κείμενο αναφέρει ρητά τον Οίκο των Οροντιδών, τη βασιλική δυναστεία της Σωφηνής. Έτσι, επιβεβαιώνεται ότι οι τοπικές ελίτ αντλούσαν κύρος και νομιμοποίηση από τη σύνδεσή τους με τη συγκεκριμένη δυναστεία.
Ο Οίκος των Οροντιδών και η αχαιμενιδική κληρονομιά
Οι Οροντίδες ισχυρίζονταν καταγωγή από την αχαιμενιδική περσική παράδοση. Η ρητή αναφορά τους στην επιγραφή δείχνει ότι αυτή η κληρονομιά παρέμενε ζωντανή, ακόμη και μέσα στον ελληνιστικό κόσμο.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η βαθύτερη σημασία του ευρήματος. Η χρήση της αραμαϊκής γλώσσας, αντί της ελληνικής που κυριαρχούσε την εποχή, δεν αποτελεί κατάλοιπο του παρελθόντος. Σύμφωνα με τον επικεφαλής της έρευνας, Selim Aslan, πρόκειται για συνειδητή πολιτική και πολιτισμική επιλογή.
Γιατί αραμαϊκά και όχι ελληνικά;
Η αραμαϊκή συνδεόταν άμεσα με τη διοικητική παράδοση της περσικής αυτοκρατορίας. Έτσι, η επιλογή της λειτουργεί ως δήλωση ταυτότητας και πολιτικής ένταξης. Οι τοπικοί άρχοντες της Σωφηνής φαίνεται πως ήθελαν να τονίσουν τη συνέχεια, τη μνήμη και τη νομιμότητά τους μέσα από τη γλώσσα.
Με άλλα λόγια, το κείμενο δεν καταγράφει απλώς ένα όνομα. Δηλώνει ξεκάθαρα σε ποια παράδοση ανήκει η εξουσία.
Πιθανή σύνδεση με τον βασιλιά Μιθροβουζάνη
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το ενδεχόμενο η επιγραφή να αναφέρεται στον βασιλιά Μιθροβουζάνη, γνωστό από αρχαίες γραπτές πηγές και νομίσματα. Αν αυτή η ταύτιση επιβεβαιωθεί, τότε το φρούριο Rabat αποκτά άμεση σχέση με το βασιλικό κέντρο της Σωφηνής.
Σε μια τέτοια περίπτωση, ο ρόλος του φρουρίου στο πολιτικό και διοικητικό σύστημα του βασιλείου θα πρέπει να επανεκτιμηθεί συνολικά.
Το φρούριο Rabat και η ελληνιστική του φυσιογνωμία
Το φρούριο βρίσκεται σε ορεινή ράχη στη σημερινή επαρχία Tunceli και περιλαμβάνει λαξευτούς τάφους, οχυρωματικούς τοίχους, σήραγγες και γέφυρες. Όλα αυτά μαρτυρούν μακροχρόνια επένδυση από την τοπική ελίτ και στρατηγική εκμετάλλευση του δύσβατου τοπίου.
Παράλληλα, το εύρημα βοήθησε να λυθεί μια παλιά επιστημονική διαμάχη. Πολλά παρόμοια μνημεία της περιοχής θεωρούνταν ουραρτικά. Πλέον, η χρονολόγησή τους μετατοπίζεται με μεγαλύτερη βεβαιότητα στην ελληνιστική περίοδο.
Ένα σύνορο αυτοκρατοριών που αρχίζει να μιλά
Καθώς οι ανασκαφές συνεχίζονται, οι αρχαιολόγοι θεωρούν πιθανό να έρθουν στο φως και άλλα παρόμοια ευρήματα. Προς το παρόν, όμως, η επιγραφή του Rabat αποτελεί την αρχαιότερη γνωστή άμεση μαρτυρία της τοπικής ελίτ της Σωφηνής.
Έπειτα από αιώνες σιωπής, μια φωνή από ένα ξεχασμένο σύνορο αυτοκρατοριών αρχίζει ξανά να ακούγεται.
