Οι Κύκλωπες αποτελούν μια από τις πιο αινιγματικές, πολυδιάστατες και επιβλητικές μορφές της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Παρότι στο ευρύ κοινό είναι κυρίως γνωστοί μέσα από το έπος της Οδύσσειας ως άγριοι, ανθρωποφάγοι γίγαντες, η αρχαία ελληνική γραμματεία και βιβλιογραφία μας παραδίδει τρεις εντελώς διαφορετικές κατηγορίες Κυκλώπων, με ξεχωριστή καταγωγή, χαρακτηριστικά και ρόλο.

Ετυμολογικά, η λέξη προέρχεται από το «κύκλος» και το «ὤψ» (μάτι / πρόσωπο), περιγράφοντας ακριβώς το κύριο φυσικό τους γνώρισμα: τον έναν, ολοστρόγγυλο οφθαλμό στη μέση του μετώπου.

1. Οι Ησιόδειοι Κύκλωπες: Οι Ουράνιοι Σιδηρουργοί

Η αρχαιότερη λογοτεχνική μνεία των Κυκλώπων προέρχεται από τη Θεογονία του Ησιόδου (8ος αι. π.Χ.). Εδώ οι Κύκλωπες δεν είναι άγριοι βοσκοί, αλλά πρωταρχικές, θεϊκές οντότητες, παιδιά του Ουρανού και της Γαίας (αδέλφια των Τιτάνων και των Εκατόγχειρων).

Ο Ησίοδος τους κατονομάζει και εξηγεί τη λειτουργία τους στο σύμπαν. Ήταν αξεπέραστοι τεχνίτες και μεταλλουργοί. Αυτοί σφυρηλάτησαν και χάρισαν στον Δία τον κεραυνό, την αστραπή και τη βροντή, όπλα με τα οποία επικράτησε στην Τιτανομαχία.

«Γείνατο δ’ αὖ Κύκλωπας ὑπέρβιον ἦτορ ἔχοντας, / Βρόντην τε Στερόπην τε καὶ Ἄργην ὀβριμόθυμον, / οἳ Ζηνὶ βροντήν τ’ ἔδοσαν τεῦξάν τε κεραυνόν. / Οἳ δ’ ἤτοι τὰ μὲν ἄλλα θεοῖς ἐναλίγκιοι ἦσαν, / μοῦνος δ’ ὀφθαλμὸς μέσσῳ ἐνέκειτο μετώπῳ.» (Ησίοδος, Θεογονία, στ. 139-143)

Απόδοση: «Γέννησε [η Γαία] έπειτα τους Κύκλωπες που είχαν υπεροπτική ψυχή, τον Βρόντη (αυτόν που βροντά), τον Στερόπη (αυτόν που αστράφτει) και τον βίαιο Άργη (τον λαμπερό κεραυνό), που έδωσαν στον Δία τη βροντή και του έφτιαξαν τον κεραυνό. Αυτοί, κατά τα άλλα, έμοιαζαν με τους θεούς, αλλά ένα μόνο μάτι βρισκόταν στη μέση του μετώπου τους.»

Στην ελληνιστική εποχή, ο ποιητής Καλλίμαχος (στον Ύμνο εις Άρτεμιν) και ο Βιργίλιος (στην Αινειάδα) τοποθετούν τα εργαστήριά τους στα έγκατα του ηφαιστείου της Αίτνας στη Σικελία, όπου εργάζονται ως βοηθοί του θεού Ήφαιστου.

2. Οι Ομηρικοί Κύκλωπες: Οι Άγριοι Ποιμένες

Η δεύτερη και πιο διάσημη κατηγορία συναντάται στην Οδύσσεια του Ομήρου (Ραψωδία ι). Αυτοί οι Κύκλωπες, με χαρακτηριστικότερο εκπρόσωπο τον Πολύφημο (γιο του Ποσειδώνα και της νύμφης Θοώσης), αντιπροσωπεύουν τον πρωτόγονο, απολίτιστο άνθρωπο.

Δεν σέβονται τους θεούς, δεν έχουν νόμους (αθέμιστοι), δεν καλλιεργούν τη γη (τροφοσυλλέκτες/κτηνοτρόφοι), δεν έχουν κοινωνική οργάνωση (αγορές) και φυσικά καταπατούν τον ιερότερο θεσμό των αρχαίων Ελλήνων: τη φιλοξενία, καταβροχθίζοντας τους ξένους.

«Κυκλώπων δ’ ἐς γαῖαν ὑπερφιάλων ἀθεμίστων / ἱκόμεθ’, οἵ ῥα θεοῖσι πεποιθότες ἀθανάτοισιν / οὔτε τι φυτεύουσιν χερσὶν φυτὸν οὔτ’ ἀρόωσιν, / ἀλλὰ τά γ’ ἄσπαρτα καὶ ἀνήροτα πάντα φύονται… / τοῖσιν δ’ οὔτ’ ἀγοραὶ βουληφόροι οὔτε θέμιστες…» (Όμηρος, Οδύσσεια, Ραψωδία ι, στ. 106-112)

Απόδοση: «Και φτάσαμε στη χώρα των Κυκλώπων, των υπερόπτων και άνομων, οι οποίοι, αφήνοντας τα πάντα στα χέρια των αθάνατων θεών, ούτε φυτεύουν τίποτα με τα χέρια τους ούτε οργώνουν… Αυτοί δεν έχουν συνελεύσεις για να παίρνουν αποφάσεις, ούτε νόμους…»

Τη βαρβαρότητά τους τονίζει εκατοντάδες χρόνια αργότερα και ο Ευριπίδης στο μοναδικό σωζόμενο σατυρικό δράμα του, τον «Κύκλωπα»:

«ἵν’ οὔτε τείχη μακάρων τ’ ἀνάκτορα, / Κύκλωπες οἰκοῦσ’ ἄντρ’ ἔρημ’ ἀνδροκτόνοι.» (Ευριπίδης, Κύκλωψ, στ. 115-116) (Απόδοση: Όπου δεν υπάρχουν τείχη ούτε παλάτια θεών, παρά κατοικούν σε έρημες σπηλιές οι Κύκλωπες που σκοτώνουν ανθρώπους.)

3. Οι Κύκλωπες Οικοδόμοι: Τα Κυκλώπεια Τείχη

Υπάρχει και μια τρίτη, εξίσου εντυπωσιακή κατηγορία στην αρχαία γραμματεία: οι Κύκλωπες ως μυθικοί εργολάβοι και πρωτομάστορες. Σύμφωνα με τον Στράβωνα και τον Απολλόδωρο, κατάγονταν από τη Λυκία της Μικράς Ασίας και είχαν προσκληθεί από τον βασιλιά Προίτο για να χτίσουν τα τεράστια τείχη της Τίρυνθας και των Μυκηνών.

Επειδή οι ογκόλιθοι των μυκηναϊκών ακροπόλεων ήταν τόσο τεράστιοι που φάνταζε αδύνατο να έχουν μεταφερθεί από ανθρώπινα χέρια, οι αρχαίοι Έλληνες απέδωσαν το έργο αυτό στη ρώμη των Κυκλώπων. Γι’ αυτό μέχρι και σήμερα η συγκεκριμένη αρχιτεκτονική ονομάζεται «Κυκλώπεια οχύρωση».

Ο περιηγητής Παυσανίας (2ος αι. μ.Χ.), αντικρίζοντας τα ερείπια της Τίρυνθας, γράφει γεμάτος δέος:

«τὸ δὲ τεῖχος, ὃ δὴ μόνον τῶν ἐρειπίων λείπεται, Κυκλώπων μέν ἐστιν ἔργον, πεποίηται δὲ ἀργῶν λίθων, μέγεθος ἔχων ἕκαστος λίθος ὡς μήτε ὑποζύγια ἂν κινηθῆναι…» (Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, Κορινθιακά 16.5)

Απόδοση: «Το τείχος, που είναι το μόνο που έχει απομείνει από τα ερείπια, είναι έργο των Κυκλώπων, και έχει κατασκευαστεί από ακατέργαστους λίθους, καθένας από τους οποίους έχει τόσο μεγάλο μέγεθος ώστε ούτε ζευγάρι από μουλάρια δεν θα μπορούσε να τον κουνήσει…»

4. Η Σύγχρονη Επιστημονική Ερμηνεία (Παλαιοντολογία & Γεωλογία)

Πώς όμως γεννήθηκε ο μύθος ενός μονόφθαλμου γίγαντα στο μυαλό των αρχαίων Ελλήνων; Η σύγχρονη επιστήμη δίνει δύο εξαιρετικά τεκμηριωμένες απαντήσεις:

Οι αρχαίοι Έλληνες, αγνοώντας την ύπαρξη ελεφάντων στα νησιά αυτά, έβρισκαν τεράστια κρανία που έμοιαζαν με ανθρώπινα (λόγω σχήματος). Στο κέντρο αυτών των κρανίων υπήρχε μια τεράστια, στρογγυλή οπή. Επιστημονικά, αυτή η οπή ήταν η ρινική κοιλότητα (εκεί που στηριζόταν η προβοσκίδα του ελέφαντα). Για έναν αρχαίο Έλληνα όμως, που δεν είχε δει ποτέ ελέφαντα, η τεράστια τρύπα στο κέντρο του μετώπου μεταφράστηκε λογικά ως η κόγχη ενός γιγαντιαίου, μοναδικού ματιού.

5. Ο Θάνατος των Ουράνιων Κυκλώπων: Η Εκδίκηση του Απόλλωνα

Στο προηγούμενο μέρος αναφέραμε πως οι Ησιόδειοι Κύκλωπες (Βρόντης, Στερόπης, Άργης) έφτιαξαν τον κεραυνό του Δία. Αυτό που λείπει είναι το πώς πέθαναν. Ως θεϊκά όντα φαίνονταν άτρωτοι, αλλά έπεσαν θύματα μιας θεϊκής βεντέτας.

Ο γιος του θεού Απόλλωνα, ο Ασκληπιός (θεός της Ιατρικής), είχε γίνει τόσο καλός θεραπευτής που άρχισε να ανασταίνει νεκρούς. Ο Δίας, φοβούμενος την ανατροπή της φυσικής τάξης, κατακεραύνωσε τον Ασκληπιό. Ο Απόλλωνας, τυφλωμένος από τον πόνο αλλά μη μπορώντας να τα βάλει με τον ίδιο τον Δία, εκδικήθηκε σκοτώνοντας τους Κύκλωπες που είχαν κατασκευάσει τον φονικό κεραυνό.

Ο μυθογράφος Απολλόδωρος διασώζει το γεγονός με απόλυτη σαφήνεια:

«Ζεὺς δὲ φοβηθεὶς μὴ λαβόντες ἄνθρωποι θεραπείαν παρ’ αὐτοῦ βοηθῶσιν ἀλλήλοις, κεραυνώσας Ἀσκληπιὸν κτείνει. τούτῳ δὲ Ἀπόλλων ὀργισθεὶς κτείνει Κύκλωπας τοὺς τὸν κεραυνὸν Διὶ τεύξαντας.» (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 3.10.4)

Απόδοση: «Ο Δίας, φοβούμενος μήπως οι άνθρωποι, λαμβάνοντας τη θεραπεία από αυτόν [τον Ασκληπιό], βοηθούν ο ένας τον άλλον να μην πεθαίνουν, τον κατακεραύνωσε και τον σκότωσε. Ο Απόλλωνας, οργισμένος για αυτό, σκότωσε τους Κύκλωπες που είχαν φτιάξει τον κεραυνό για τον Δία.»

Για αυτή την πράξη, ο Δίας τιμώρησε τον Απόλλωνα αναγκάζοντάς τον να υπηρετήσει ως θνητός βοσκός στον βασιλιά Άδμητο, ένα γεγονός που αποτελεί την εισαγωγή της τραγωδίας Άλκηστις του Ευριπίδη.

6. Ο Ερωτευμένος Κύκλωπας: Η Ελληνιστική Ανατροπή

Αν ο Όμηρος μάς έδωσε τον Κύκλωπα ως αιμοδιψές τέρας, η Ελληνιστική εποχή (3ος αι. π.Χ.) και κυρίως ο ποιητής Θεόκριτος άλλαξαν εντελώς την εικόνα. Στο 11ο Ειδύλλιό του, βλέπουμε έναν Πολύφημο τραγικά ερωτευμένο, ρομαντικό και μελαγχολικό, να λιώνει από αγάπη για τη Νηρηίδα νύμφη Γαλάτεια.

Εδώ ο Πολύφημος κάθεται στους βράχους και τραγουδάει τον πόνο του, προσπαθώντας να δελεάσει την όμορφη νύμφη της θάλασσας με τυριά και αρνάκια, γνωρίζοντας πως η ασχήμια του (το ένα μάτι) τον καταδικάζει σε απόρριψη.

«Οὐδὲν ποττὸν ἔρωτα πεφύκει φάρμακον, Νικία, […] / ὡς ἐμὶν ἐδόκει, τοὶ Κύκλωψ ὁ παρ’ ἁμῖν / ὡρχαῖος Πολύφαμος, ὅκ’ ἤρατο τᾶς Γαλατείας.» (Θεόκριτος, Ειδύλλια, 11 – Κύκλωψ, στ. 1-8)

Απόδοση: «Δεν υπάρχει κανένα φάρμακο για τον έρωτα, Νικία, ούτε αλοιφή ούτε χάπι… όπως νομίζω το ανακάλυψε και ο δικός μας Κύκλωπας, ο παλιός Πολύφημος, όταν ερωτεύτηκε τη Γαλάτεια.»

Αυτή η ρομαντική και ανθρώπινη εκδοχή του τέρατος επηρέασε βαθύτατα τη μετέπειτα ρωμαϊκή ποίηση (κυρίως τις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου) και την ευρωπαϊκή τέχνη της Αναγέννησης.

7. Η Λατρεία των Κυκλώπων στην Αρχαιότητα

Ενώ οι περισσότεροι θεωρούν τους Κύκλωπες απλά μυθικά πλάσματα, στην πραγματικότητα υπήρχε λατρεία προς το πρόσωπό τους, κυρίως λόγω της σύνδεσής τους με την τεχνουργία, τη φωτιά και τη μνημειακή αρχιτεκτονική.

Ο περιηγητής Παυσανίας μάς πληροφορεί ότι στην Κόρινθο, μια κατεξοχήν πόλη του εμπορίου και των τεχνών, υπήρχε ιερός βωμός όπου οι Έλληνες προσέφεραν θυσίες στους Κύκλωπες.

«ἔστι δὲ καὶ Κυκλώπων ἱερὸν βωμός, καὶ θύουσιν ἐπ’ αὐτοῦ Κύκλωψιν.» (Παυσανίας, Κορινθιακά 2.2.1)

Απόδοση: «Υπάρχει επίσης [στην Κόρινθο] ένας ιερός βωμός των Κυκλώπων, και πάνω σε αυτόν προσφέρουν θυσίες στους Κύκλωπες.»

8. Οι «Άλλοι» Κύκλωπες (Η διεύρυνση της γενεαλογίας)

Τέλος, για να κλείσουμε εγκυκλοπαιδικά το θέμα, πρέπει να γνωρίζουμε ότι η ύστερη αρχαιότητα πρόσθεσε και άλλους Κύκλωπες στη λίστα. Ο επικός ποιητής Νόννος (5ος αι. μ.Χ.) στο τεράστιο έπος του Διονυσιακά, αναφέρει πως ο Δίας επιστράτευσε και μια νεότερη γενιά Κυκλώπων για να βοηθήσουν τον θεό Διόνυσο στην εκστρατεία του κατά των Ινδών.

Αυτοί καταγράφονται με τα ονόματα: Ευρύαλος, Ελατρεύς, Τράχιος και Αλιμήδης. Ήταν και αυτοί πανίσχυροι μεταλλουργοί, αποδεικνύοντας ότι το γένος των Κυκλώπων συνέχισε να αναπαράγεται και να διευρύνεται στη φαντασία των αρχαίων και μεταγενέστερων ποιητών.

Το άρθρο Κύκλωπες: Ουράνιοι, Ομηρικοί & Οικοδόμοι εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο Άργης ήταν ένας από τους τρεις αρχέγονους Κύκλωπες της πρώτης γενιάς (Ουρανίδες Κύκλωπες). Το όνομά του προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό επίθετο «ἀργός», που σημαίνει λαμπερός, αστραφτερός, λευκός. Μαζί με τα αδέρφια του, τον Βρόντη (που συμβολίζει τη βροντή) και τον Στερόπη (που συμβολίζει την αστραπή), αποτελούσαν την προσωποποίηση των ακραίων καιρικών φαινομένων και της καταστροφικής, αλλά και δημιουργικής, δύναμης της φύσης. Ο ίδιος ο Άργης εκπροσωπούσε τη λάμψη του κεραυνού.

Είχαν μορφή γιγάντων και το χαρακτηριστικό τους γνώρισμα ήταν ο ένας και μοναδικός, ολοστρόγγυλος οφθαλμός στη μέση του μετώπου τους.

Η Μυθολογική του Πορεία

1. Γέννηση και Πρώτος Εγκλεισμός

Σύμφωνα με τη θεογονική παράδοση, ο Άργης γεννήθηκε από την Γαία (Γη) και τον Ουρανό. Ο Ουρανός, ωστόσο, τρομοκρατημένος από τη δύναμη και την τερατώδη όψη των παιδιών του (τόσο των Κυκλώπων όσο και των Εκατόγχειρων), αποφάσισε να τα φυλακίσει στα έγκατα της γης, στον σκοτεινό Τάρταρο.

2. Η Δεύτερη Φυλάκιση από τον Κρόνο

Όταν ο Τιτάνας Κρόνος ανέτρεψε τον πατέρα του (Ουρανό) με τη βοήθεια της Γαίας, απελευθέρωσε προσωρινά τα αδέρφια του. Όμως, νιώθοντας και ο ίδιος απειλή από την ανεξέλεγκτη δύναμη του Άργη, του Βρόντη και του Στερόπη, τους ξαναέκλεισε στον Τάρταρο, τοποθετώντας μάλιστα ως φύλακά τους το τέρας Κάμπη.

3. Η Τιτανομαχία και η Απελευθέρωση

Κατά τη διάρκεια της Τιτανομαχίας, ο Δίας, ακολουθώντας τη συμβουλή της Γαίας, κατέβηκε στον Τάρταρο, σκότωσε την Κάμπη και απελευθέρωσε τον Άργη και τα αδέρφια του. Σε ένδειξη ευγνωμοσύνης, οι Κύκλωπες —που ήταν άριστοι τεχνίτες και μεταλλουργοί— κατασκεύασαν και του χάρισαν το απόλυτο όπλο: τον Κεραυνό. Ο Άργης έδωσε τη λάμψη, ο Βρόντης τον κρότο και ο Στερόπης τη φωτιά. Αυτό το όπλο χάρισε στον Δία την τελική νίκη εναντίον των Τιτάνων. (Επίσης, λέγεται ότι έφτιαξαν την τρίαινα του Ποσειδώνα και την κυνέη —το κράνος του αόρατου— του Άδη).

4. Ο Τραγικός Θάνατός του

Το τέλος του Άργη επήλθε λόγω μιας θεϊκής διαμάχης. Όταν ο θεός του Κάτω Κόσμου, ο Άδης, παραπονέθηκε στον Δία ότι ο Ασκληπιός (γιος του Απόλλωνα) ανέστηνε νεκρούς, ο Δίας θύμωσε και κεραυνοβόλησε τον Ασκληπιό. Ο θεός Απόλλωνας, μην μπορώντας να εκδικηθεί τον ίδιο τον Δία για τον θάνατο του γιου του, στράφηκε εναντίον των κατασκευαστών του όπλου. Με τα βέλη του, σκότωσε τον Άργη και τους αδερφούς του. Για αυτή του την πράξη, ο Δίας τιμώρησε τον Απόλλωνα αναγκάζοντάς τον να υπηρετήσει ως θνητός βοσκός στον βασιλιά της Θεσσαλίας, Άδμητο.

Οι Αρχαίες Πηγές (Αυτούσια Κείμενα)

Η ιστορία του Άργη αντλείται κυρίως από δύο θεμελιώδη έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας: τη Θεογονία του Ησιόδου και τη Βιβλιοθήκη του ψευδο-Απολλοδώρου.

Ησίοδος, Θεογονία (Στίχοι 139-141)

Ο Ησίοδος (8ος π.Χ. αιώνας) είναι ο πρώτος που καταγράφει τη γέννηση και τα ονόματα των Κυκλώπων, αναφέροντας συγκεκριμένα τον Άργη και την προσφορά του στον Δία.

Αρχαίο Κείμενο: «Γείνατο δ’ αὖ Κύκλωπας ὑπέρβιον ἦτορ ἔχοντας, / Βρόντην τε Στερόπην τε καὶ Ἄργην ὀβριμόθυμον, / οἳ Ζηνὶ βροντήν τ’ ἔδοσαν τεῦξάν τε κεραυνόν.»

Απόδοση: Και (η Γαία) γέννησε επίσης τους Κύκλωπες που είχαν αλαζονική/υπερβολική καρδιά, / τον Βρόντη και τον Στερόπη και τον ρωμαλέο Άργη, / οι οποίοι έδωσαν στον Δία τη βροντή και κατασκεύασαν τον κεραυνό.

Σημείωση: Το επίθετο «ὀβριμόθυμον» που αποδίδεται στον Άργη σημαίνει «αυτόν που έχει ορμητική, δυνατή, γενναία ψυχή».

Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (Βιβλίο 1.1.2)

Ο μυθογράφος Απολλόδωρος περιγράφει με ακρίβεια τόσο τη γέννηση όσο και το ανατομικό τους χαρακτηριστικό.

Αρχαίο Κείμενο: «μετὰ τούτους δὲ Κύκλωπας τεκνοῖ Γῆ, Ἄργην Στερόπην Βρόντην, ὧν ἕκαστος εἶχεν ἕνα ὀφθαλμὸν ἐπὶ τοῦ μετώπου. ἀλλὰ τούτους μὲν Οὐρανὸς δήσας εἰς Τάρταρον ἔρριψε…»

Απόδοση: Μετά από αυτούς, η Γη γεννά τους Κύκλωπες, τον Άργη, τον Στερόπη, τον Βρόντη, από τους οποίους ο καθένας είχε ένα μάτι πάνω στο μέτωπό του. Αλλά αυτούς, αφού τους έδεσε ο Ουρανός, τους έριξε στον Τάρταρο…

Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (Βιβλίο 3.10.4)

Εδώ περιγράφεται η σκηνή του θανάτου του Άργη και των αδερφών του από τον Απόλλωνα.

Αρχαίο Κείμενο: «Ζεὺς δὲ φοβηθεὶς μὴ λαβόντες ἄνθρωποι θεραπείαν παρ’ αὐτοῦ βοηθῶσιν ἀλλήλοις, ἐκεραύνωσεν αὐτόν [τον Ασκληπιό]. διὰ τοῦτο ὀργισθεὶς Ἀπόλλων κτείνει Κύκλωπας τοὺς τὸν κεραυνὸν Διὶ κατασκευάσαντας.»

Απόδοση: Και ο Δίας, φοβούμενος μήπως οι άνθρωποι παίρνοντας θεραπεία από αυτόν [τον Ασκληπιό] βοηθούν ο ένας τον άλλον (αποφεύγοντας τον θάνατο), τον κεραυνοβόλησε. Εξαιτίας αυτού του γεγονότος, ο Απόλλωνας οργίστηκε και σκότωσε τους Κύκλωπες, αυτούς που είχαν κατασκευάσει τον κεραυνό για τον Δία.

Ο Άργης ως «Μορμώ» (Το Σκιάχτρο των Παιδιών)

Στην Ελληνιστική εποχή, η τρομακτική όψη των Κυκλώπων περνάει στην καθημερινή ζωή των αρχαίων Ελλήνων. Ο ποιητής Καλλίμαχος (3ος αι. π.Χ.) μας διασώζει μια εκπληκτική λαογραφική λεπτομέρεια: οι αρχαίες Ελληνίδες μητέρες χρησιμοποιούσαν το όνομα του Άργη (και του αδερφού του) για να φοβερίσουν τα άτακτα παιδιά τους, ακριβώς όπως χρησιμοποιείται σήμερα ο «Μπαμπούλας».

Καλλίμαχος, Ύμνος εις Άρτεμιν (Στίχοι 68-71)

Αρχαίο Κείμενο: «…μητὴρ μὲν Κύκλωπας ἑῇ ἐπὶ παιδὶ καλεῖται, / Ἄργην ἢ Στερόπην· ὁ δὲ δώματος ἐκ μυχάτοιο / Ἑρμείης σποδιῇ κεχριμένος ἔνδοθεν ἥκει, / αὐτίκα τὴν μορμὼ τῷ παιδίῳ μορμύσσεται·»

Απόδοση: «…η μητέρα φωνάζει τους Κύκλωπες για να φοβερίσει το παιδί της, / τον Άργη ή τον Στερόπη. Και τότε ο Ερμής, βγαίνοντας από το βάθος του σπιτιού / αλειμμένος με στάχτη (για να μοιάζει με Κύκλωπα από το καμίνι), / παίζει αμέσως το σκιάχτρο (τη μορμώ) στο παιδί.»

Ο Άργης ως Επιστήμονας και Μηχανικός (Σαν τον Αρχιμήδη)

Καθώς τα χρόνια περνούσαν, οι διανοούμενοι άρχισαν να απομυθοποιούν τα τέρατα και να αναζητούν την ιστορική ή επιστημονική αλήθεια πίσω από τον μύθο. Ο σπουδαίος Βυζαντινός λόγιος Ευστάθιος Θεσσαλονίκης (12ος αι. μ.Χ.), αντλώντας από αρχαιότερα χαμένα σχόλια, προτείνει κάτι ριζοσπαστικό: Ο Άργης δεν ήταν τέρας, αλλά ένας κορυφαίος αρχαίος μηχανικός, ειδικός στα οπτικά και την καύση, παρόμοιος με τον Αρχιμήδη!

Ευστάθιος, Παρεκβολαί εις την Ομήρου Οδύσσειαν (Ραψωδία Α)

Αρχαίο Κείμενο: «Ἄργης, ᾧπερ ἀδελφὸς ἦν Βρόντης καθ’ Ἡσίοδον. ἐσκεύαζον δέ φασι αὐτοὶ τῷ Διὶ ὁ μὲν κεραυνοὺς ὁ δὲ βροντάς […] εἰκὸς δὲ μηχανικοὺς ἀνθρώπους αὐτοὺς εἶναι, τεχνωμένους ὁμοίως Ἀρχιμήδει, τὰς δι’ ἐνόπτρων ὡς οἷον ἀστραπαίας καύσεις…»

Απόδοση: «Ο Άργης, αδερφός του οποίου ήταν ο Βρόντης σύμφωνα με τον Ησίοδο. Έφτιαχναν, λένε, αυτοί για τον Δία ο ένας τους κεραυνούς και ο άλλος τις βροντές […] Είναι πολύ πιθανό να ήταν άνθρωποι μηχανικοί, που επινοούσαν μηχανές παρόμοια με τον Αρχιμήδη, δημιουργώντας μέσω κατόπτρων (καθρεφτών) αναφλέξεις σαν αστραπές…»

Ο Άργης ως Πολεμιστής στην Υπηρεσία του Διονύσου

Στο τεράστιο επικό έργο της Ύστερης Αρχαιότητας, τα Διονυσιακά (5ος αι. μ.Χ.), ο Νόννος ο Πανοπολίτης εντάσσει τον Άργη στον στρατό του θεού Διονύσου κατά τη μυθική του εκστρατεία εναντίον των Ινδών. Εδώ ο Άργης βγαίνει από το σιδηρουργείο του και παρουσιάζεται ως τρομακτικός οπλίτης της πρώτης γραμμής.

Νόννος, Διονυσιακά (Βιβλίο 14, Στίχοι 52-60)

(Ο Νόννος καταγράφει τον κατάλογο των δυνάμεων που ενώνονται με τον Διόνυσο)

Αρχαίο Κείμενο: «…ἤλυθε καὶ Στερόπης, συναολλίζοντο δὲ Βρόντῃ / Ἄργης ὀβριμόγυιος…»

Απόδοση: «…ήρθε (στη μάχη) και ο Στερόπης, και μαζί με τον Βρόντη συγκεντρώθηκε / και ο Άργης με τα πανίσχυρα άκρα…»

Η Ορφική Παράδοση: Οι Πρώτοι Δάσκαλοι των Τεχνών

Σύμφωνα με τα Ορφικά κείμενα και τα σχόλια των Νεοπλατωνικών φιλοσόφων (όπως ο Πρόκλος), ο Άργης και τα αδέρφια του είχαν έναν πολύ πιο ιερό και καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη του πολιτισμού. Δεν κατασκεύασαν απλώς τα όπλα των θεών, αλλά υπήρξαν οι πρώτοι δάσκαλοι των τεχνών.

Σχόλια του Πρόκλου & Ορφικά Αποσπάσματα (Orphicorum Fragmenta, Kern 179)

Βάσει της ορφικής θεολογίας, ο Άργης, ο Βρόντης και ο Στερόπης δίδαξαν την τέχνη της μεταλλουργίας και της δημιουργίας στους κατεξοχήν θεούς των τεχνών: τον Ήφαιστο και την Αθηνά.

Αρχαίο Κείμενο (Πρόκλος, Εις Τίμαιον 1.32): «Οἱ Κύκλωπες […] πρῶτοι τέκτονες […] οὗτοι γὰρ Ἥφαιστον καὶ Ἀθηνᾶν ἐδίδαξαν…»

Απόδοση: «Οι Κύκλωπες (στους οποίους ανήκει ο Άργης) […] είναι οι πρώτοι κατασκευαστές (τέκτονες) […] διότι αυτοί δίδαξαν τον Ήφαιστο και την Αθηνά…»

Το άρθρο Κύκλωπας Άργης: Ο Δημιουργός του Κεραυνού του Δία & Ο Μύθος Του εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο Στερόπης (από το αρχαίο ουσιαστικό στεροπή / ἀστεροπή, που σημαίνει «αστραπή») αποτελεί μία από τις πιο ισχυρές και αρχέγονες μορφές της ελληνικής μυθολογίας. Ανήκει στην πρώτη γενιά των Κυκλώπων, γνωστών ως Ουρανίων ή Ησιοδικών Κυκλώπων, και το όνομά του είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τη δημιουργία του απόλυτου όπλου της αρχαιότητας: του κεραυνού του Δία.

Καταγωγή και Πρώιμα Χρόνια

Ο Στερόπης ήταν γιος του Ουρανού και της Γαίας. Αδέλφια του ήταν οι άλλοι δύο Κύκλωπες, ο Βρόντης (η βροντή) και ο Άργης (η λάμψη / ο κεραυνός), καθώς και οι Τιτάνες και οι Εκατόγχειρες. Σύμφωνα με τη μυθολογία, οι τρεις αυτοί Κύκλωπες είχαν γιγαντιαίο μέγεθος, τρομακτική δύναμη, απαράμιλλη δεξιοτεχνία στη μεταλλουργία και ένα μόνο, κυκλικό μάτι στη μέση του μετώπου τους.

Ο Ουρανός, βλέποντας την τρομακτική τους δύναμη και φοβούμενος μήπως του πάρουν την εξουσία, τους φυλάκισε στα έγκατα της γης, στα σκοτεινά Τάρταρα. Εκεί παρέμειναν δεμένοι ακόμα και όταν ο αδελφός τους, ο Τιτάνας Κρόνος, ανέτρεψε τον Ουρανό, καθώς και ο Κρόνος φοβήθηκε τη δύναμή τους.

Η Τιτανομαχία και το Δώρο στον Δία

Η μοίρα του Στερόπη και των αδελφών του άλλαξε ριζικά κατά την Τιτανομαχία. Όταν ο Δίας ξεκίνησε τον πόλεμο εναντίον του Κρόνου και των Τιτάνων, η Γαία τον συμβούλεψε να κατέβει στα Τάρταρα και να ελευθερώσει τους Κύκλωπες και τους Εκατόγχειρες, προκειμένου να τους έχει συμμάχους.

Ο Δίας σκότωσε τη δράκαινα Κάμπη που τους φρουρούσε και τους απελευθέρωσε. Ως ένδειξη ευγνωμοσύνης, ο Στερόπης, ο Βρόντης και ο Άργης κατασκεύασαν και του χάρισαν τα όπλα που θα του εξασφάλιζαν την κυριαρχία του σύμπαντος. Σε αυτόν τον καταμερισμό εργασίας:

• Ο Στερόπης έδωσε την αστραπή (τη λάμψη που προηγείται).
• Ο Βρόντης έδωσε τη βροντή (τον κρότο).
• Ο Άργης έδωσε τον κεραυνό (το καταστροφικό χτύπημα).

Επιπλέον, οι Κύκλωπες έφτιαξαν την τρίαινα του Ποσειδώνα και την κυνέη (το αόρατο κράνος) του Άδη. Με αυτά τα όπλα, οι θεοί του Ολύμπου νίκησαν τους Τιτάνες.

Ο Θάνατος του Στερόπη

Παρά τη συμβολή τους στην εδραίωση της εξουσίας του Δία, το τέλος του Στερόπη και των αδελφών του ήταν τραγικό. Ο μύθος συνδέεται με τον Ασκληπιό, τον θεό της ιατρικής.

Όταν ο Ασκληπιός έφτασε στο σημείο να ανασταίνει νεκρούς, ο Άδης παραπονέθηκε στον Δία ότι ανατρέπεται η φυσική τάξη. Ο Δίας, για να αποκαταστήσει την ισορροπία, κατακεραύνωσε τον Ασκληπιό. Ο θεός Απόλλωνας, πατέρας του Ασκληπιού, τυφλωμένος από οργή και αδυνατώντας να χτυπήσει τον ίδιο τον Δία, πήρε εκδίκηση σκοτώνοντας με τα βέλη του τον Στερόπη και τους άλλους Κύκλωπες (ή, σύμφωνα με μεταγενέστερες εκδοχές, τους γιους των Κυκλώπων), επειδή αυτοί είχαν κατασκευάσει τον θανατηφόρο κεραυνό.

Ο Στερόπης ως Μεταλλουργός του Ηφαίστου

Στην ελληνιστική και ρωμαϊκή ποίηση, ο ρόλος των Κυκλώπων αλλάζει. Ο Στερόπης δεν παρουσιάζεται πλέον μόνο ως αρχέγονη θεότητα, αλλά ως κορυφαίος σιδηρουργός. Ο Καλλίμαχος και ο Βιργίλιος τον τοποθετούν μαζί με τον Βρόντη και τον Πυράκμονα (άλλη ονομασία του Άργη) στα εργαστήρια του Ηφαίστου, στα σπλάχνα του όρους Αίτνα στη Σικελία ή στα νησιά του Αιόλου (Λιπάρι). Εκεί, ο Στερόπης εμφανίζεται να σφυρηλατεί διαρκώς νέα όπλα για τους θεούς και τους ήρωες.

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (Αυτούσια)

Η ύπαρξη και ο ρόλος του Στερόπη τεκμηριώνονται απόλυτα μέσα από τις πρωτογενείς πηγές της αρχαίας γραμματείας.

1. Ησίοδος, Θεογονία (Στίχοι 139-141)

Ο Ησίοδος είναι ο πρώτος που καταγράφει ονομαστικά τον Στερόπη, περιγράφοντας τη γέννηση και τη φύση των Κυκλώπων:

«Γείνατο δ’ αὖ Κύκλωπας ὑπέρβιον ἦτορ ἔχοντας, Βρόντην τε Στερόπην τε καὶ Ἄργην ὀμβριμόθυμον, οἳ Ζηνὶ βροντήν τ’ ἔδοσαν τεῦξάν τε κεραυνόν.»

(Μετάφραση: Γέννησε [η Γαία] έπειτα τους Κύκλωπες που είχαν υπερήφανη καρδιά, τον Βρόντη, τον Στερόπη και τον βιαιότατο Άργη, αυτοί που στον Δία έδωσαν τη βροντή και έφτιαξαν τον κεραυνό.)

2. Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (1.1.2)

Ο Απολλόδωρος επιβεβαιώνει τον μύθο της φυλάκισής τους από τον Ουρανό:

«Μετὰ τούτους δὲ αὐτῷ τίκτει Γῆ Κύκλωπας, Ἄργην, Στερόπην, Βρόντην, ὧν ἕκαστος εἶχεν ἕνα ὀφθαλμὸν ἐπὶ τοῦ μετώπου. Ἀλλὰ τούτους μὲν Οὐρανὸς δήσας εἰς Τάρταρον ἔρριψε…»

(Μετάφραση: Μετά από αυτούς [τους Εκατόγχειρες], η Γη του γεννά τους Κύκλωπες, τον Άργη, τον Στερόπη και τον Βρόντη, από τους οποίους ο καθένας είχε ένα μάτι στο μέτωπο. Αλλά αυτούς ο Ουρανός, αφού τους έδεσε, τους έριξε στα Τάρταρα…)

3. Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (3.10.4)

Εδώ περιγράφεται η αιτία θανάτου τους από τον Απόλλωνα:

«Ζεὺς δὲ φοβηθεὶς μὴ λαβόντες ἄνθρωποι θεραπείαν παρ’ αὐτοῦ βοηθῶσιν ἀλλήλοις, ἐκεραύνωσεν αὐτόν [τον Ασκληπιό]. Καὶ διὰ τοῦτο ὀργισθεὶς Ἀπόλλων κτείνει Κύκλωπας τοὺς τὸν κεραυνὸν Διὶ κατασκευάσαντας.»

(Μετάφραση: Ο Δίας φοβούμενος μήπως οι άνθρωποι, λαμβάνοντας θεραπεία από αυτόν [τον Ασκληπιό] βοηθούν ο ένας τον άλλον [αποφεύγοντας τον θάνατο], τον κατακεραύνωσε. Και για αυτόν τον λόγο, ο Απόλλωνας οργισμένος σκοτώνει τους Κύκλωπες που είχαν κατασκευάσει τον κεραυνό για τον Δία.)

Οι Συνέπειες του Θανάτου του: Η Τιμωρία του Απόλλωνα

Δεν αναφέραμε τι συνέβη στον Απόλλωνα αφού σκότωσε τον Στερόπη και τα αδέλφια του. Ο Δίας εξοργίστηκε με τη δολοφονία των δημιουργών του κεραυνού και θέλησε να ρίξει τον Απόλλωνα στα Τάρταρα. Τελικά, με την παρέμβαση της μητέρας του (της Λητούς), η ποινή μειώθηκε: ο Απόλλωνας καταδικάστηκε να υπηρετήσει ως θνητός βοσκός τον βασιλιά Άδμητο στις Φερές της Θεσσαλίας για έναν ολόκληρο χρόνο.

Αρχαίο Κείμενο: Στην τραγωδία Άλκηστις του Ευριπίδη (στίχοι 3-6), ο ίδιος ο Απόλλωνας αφηγείται:

«…Ζεὺς γὰρ κατακτὰς παῖδα τὸν ἐμὸν αἴτιος Ἀσκληπιόν, στέρνοισιν ἐμβαλὼν φλόγα· οὗ δὴ χολωθεὶς τέκτονας Δίου πυρὸς κτείνω Κύκλωπας…» (Μετάφραση: Ο Δίας είναι υπαίτιος που σκότωσε τον γιο μου τον Ασκληπιό, ρίχνοντας φλόγα στο στήθος του· και εγώ, οργισμένος γι’ αυτό, σκότωσα τους Κύκλωπες, τους τεχνίτες της φωτιάς του Δία…)

Ο Στερόπης ως Πολεμιστής (Νόννος ο Πανοπολίτης)

Στην ύστερη αρχαιότητα, ο ρόλος του Στερόπη επεκτείνεται. Στο επικό ποίημα Διονυσιακά (5ος αιώνας μ.Χ.), ο Στερόπης, ο Βρόντης και ο Άργης εγκαταλείπουν για λίγο τα αμόνια τους και συμμετέχουν ως στρατηγοί στην εκστρατεία του θεού Διονύσου εναντίον των Ινδών. Εκεί, ο Στερόπης περιγράφεται να πολεμάει με τρομακτική αγριότητα, χρησιμοποιώντας τη δύναμή του για να συνθλίβει τους εχθρούς.

Αρχαίο Κείμενο: Διονυσιακά (Βιβλίο 28, στίχοι 193-195):

«…καὶ Στερόπης πεπόνητο· σὺν αἰθαλόεντι δὲ χαλκῷ ἀσπίδα δινεύων τετυπωμένην…» (Μετάφραση: …και ο Στερόπης μόχθησε [στη μάχη]· και στριφογυρίζοντας την ανάγλυφη ασπίδα του με τον καπνισμένο χαλκό…)

Λατρεία: Ο Βωμός των Κυκλώπων

Παρότι οι Κύκλωπες ήταν τερατώδεις και αρχέγονες θεότητες, υπήρχε σημείο στην Αρχαία Ελλάδα όπου τους λάτρευαν επισήμως. Ο περιηγητής Παυσανίας μας πληροφορεί ότι στον Ισθμό της Κορίνθου υπήρχε αρχαίος βωμός αφιερωμένος σε αυτούς, όπου οι θνητοί προσέφεραν θυσίες, αναγνωρίζοντας την ιερότητά τους ως κατασκευαστών.

Αρχαίο Κείμενο: Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις – Κορινθιακά (2.2.1):

«…ἔστι δὲ καὶ Κυκλώπων βωμός, καὶ θύουσιν ἐπ’ αὐτῷ Κύκλωψιν.» (Μετάφραση: …και υπάρχει επίσης βωμός των Κυκλώπων, και πάνω σε αυτόν προσφέρουν θυσίες στους Κύκλωπες.)

Η Ακριβής Ετυμολογία και Συμβολισμός

Το όνομα Στερόπης προέρχεται από το ρήμα στεροπέω-ῶ (εκπέμπω λάμψη/αστράφτω) και το ουσιαστικό ἀστεροπή (ποιητικός τύπος της λέξης αστραπή). Στην αρχαία αντίληψη της Μετεωρολογίας, το φυσικό φαινόμενο χωριζόταν σε τρία στάδια, τα οποία προσωποποιούσαν τα τρία αδέλφια:

1. Στερόπης: Η εκτυφλωτική λάμψη στον ουρανό (το οπτικό ερέθισμα που φτάνει πρώτο).
2. Βρόντης: Ο βαρύς ήχος που ακολουθεί (το ηχητικό ερέθισμα).
3. Άργης (ή Πυράκμων): Η ίδια η ενέργεια/η φωτιά που χτυπάει τη γη (το καταστροφικό χτύπημα).

Το άρθρο Στερόπης: Ο Άγνωστος Κύκλωπας που Έφτιαξε το Απόλυτο Όπλο του Δία εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Οι Κύκλωπες, οι γιγάντιες μονόφθαλμες μορφές της ελληνικής μυθολογίας, αποτελούν εδώ και αιώνες σύμβολα ενός χαμένου και μυστηριώδους κόσμου. Από τα ομηρικά έπη έως τις λαϊκές παραδόσεις της ελληνικής υπαίθρου, η παρουσία τους συνδέεται με τόπους αρχαίους και ανεξήγητους.

Ωστόσο, τον Φεβρουάριο του 1931, μια ανακάλυψη στη Δυτική Μακεδονία προκάλεσε σοκ και έδωσε την εντύπωση ότι ο μύθος ίσως έκρυβε έναν πυρήνα αλήθειας.

Πού βρέθηκε ο «Κύκλωπας» της Κοζάνης;

Μετά από έντονες βροχοπτώσεις και κατολισθήσεις στην ορεινή περιοχή μεταξύ των χωριών Εράτυρα και Τραπεζίτσα στον νομό Κοζάνης, κάτοικοι εντόπισαν κάτι ασυνήθιστο. Το έδαφος αποκάλυψε έναν μαρμάρινο τάφο τεράστιων διαστάσεων.

Οι πρώτες αναφορές έκαναν λόγο για κατασκευή πολύ μεγαλύτερη από έναν συνηθισμένο αρχαίο τάφο. Οι τοπικές αρχές ειδοποίησαν άμεσα την κυβέρνηση μέσω τηλεγραφήματος, περιγράφοντας ένα εύρημα που ξεπερνούσε κάθε προσδοκία.

Σύμφωνα με την αναφορά, μέσα στον τάφο βρέθηκε ένας ανθρώπινος σκελετός γιγαντιαίου μεγέθους.

Η αποκάλυψη που συγκλόνισε την Ελλάδα

Η είδηση δημοσιεύθηκε στην πρώτη σελίδα της εφημερίδας «Βραδυνή» στις 27 Φεβρουαρίου 1931 και γρήγορα εξαπλώθηκε σε ολόκληρη τη χώρα.

Οι εργάτες χρειάστηκαν ώρες για να μετακινήσουν τις βαριές λίθινες πλάκες του τάφου. Όταν τελικά άνοιξαν το μνημείο, αντίκρισαν έναν σκελετό πρωτοφανών διαστάσεων.

Οι περιγραφές της εποχής ανέφεραν:

• Το κρανίο ζύγιζε περίπου 35 οκάδες (περίπου 45 κιλά).
• Κάθε χέρι υπολογιζόταν κοντά στα 26 κιλά.
• Μόνο το κρανίο και τα χέρια άγγιζαν συνολικά τα 100 κιλά.

Όμως το στοιχείο που προκάλεσε δέος δεν ήταν μόνο το μέγεθος.

Στο κέντρο του μετώπου υπήρχε μία και μοναδική οπή, εκεί όπου κανονικά θα βρίσκονταν οι δύο οφθαλμικές κόγχες.

Για πολλούς, η εξήγηση φαινόταν προφανής: επρόκειτο για έναν Κύκλωπα.

Η παρέμβαση των αρχαιολογικών αρχών

Η υπόθεση έφτασε γρήγορα στο Υπουργείο Παιδείας, το οποίο έστειλε τον Έφορο Αρχαιοτήτων Μακεδονίας για έρευνα. Παρά την αρχική κινητοποίηση, δεν δημοσιεύθηκε ποτέ επίσημο πόρισμα.

Ξαφνικά, οι πληροφορίες σταμάτησαν.

Η σιωπή αυτή ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τις φήμες και τα σενάρια γύρω από την ανακάλυψη.

Σύνδεση με τα Κυκλώπεια τείχη και τον Όμηρο

Κάτοικοι της περιοχής συνέδεσαν το εύρημα με τα λεγόμενα Κυκλώπεια τείχη, τις τεράστιες λιθοδομές που η αρχαία παράδοση απέδιδε σε υπεράνθρωπους κατασκευαστές.

Παράλληλα, πολλοί θυμήθηκαν την περιγραφή του Πολύφημου στην Οδύσσεια του Ομήρου και τη συνάντησή του με τον Οδυσσέα. Σε μια περιοχή γεμάτη ιστορία και μύθους, η ιδέα ενός πραγματικού τάφου Κύκλωπα δεν φαινόταν αδύνατη.

Οι φήμες που ακολούθησαν

Τα επόμενα χρόνια, η ιστορία απέκτησε σχεδόν θρυλικές διαστάσεις. Κυκλοφόρησαν αφηγήσεις που μιλούσαν για:

• στρατιωτική εμπλοκή,
• μυστική απομάκρυνση των οστών,
• μεταφορά τους από το αεροδρόμιο Τατοΐου στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ωστόσο, καμία από αυτές τις ιστορίες δεν επιβεβαιώθηκε ποτέ.

Μύθος ή παρερμηνεία;

Σήμερα, πολλοί ερευνητές θεωρούν πιθανό το εύρημα να σχετιζόταν με απολιθωμένα οστά μεγάλων προϊστορικών ζώων, όπως ελέφαντες ή μαστόδοντες. Το κεντρικό άνοιγμα στο κρανίο θα μπορούσε να είναι η ρινική κοιλότητα, η οποία εύκολα παρερμηνεύεται ως «μονό μάτι».

Παρόμοιες παρεξηγήσεις πιθανόν συνέβαλαν και στη γέννηση του ίδιου του μύθου των Κυκλώπων στην αρχαιότητα.

Γιατί ο μύθος επιβιώνει μέχρι σήμερα;

Παρά την έλλειψη αποδείξεων, η ιστορία του «Κύκλωπα της Κοζάνης» συνεχίζει να ζει. Μεταδίδεται προφορικά, αναβιώνει σε ντοκιμαντέρ και επανεμφανίζεται δυναμικά στα κοινωνικά δίκτυα.

Ο λόγος είναι απλός: οι άνθρωποι γοητεύονται από τα σημεία όπου η αρχαιολογία συναντά τον μύθο.

Έτσι, σχεδόν έναν αιώνα μετά, το ίδιο ερώτημα παραμένει ζωντανό:

Υπήρξαν ποτέ πραγματικά οι Κύκλωπες ή πρόκειται για έναν από τους πιο ισχυρούς θρύλους της ελληνικής ιστορίας;

Βιβλιογραφία

• Εφημερίδα Βραδυνή, φύλλο 27 Φεβρουαρίου 1931
• Adrienne Mayor, The First Fossil Hunters: Dinosaurs, Mammoths and Myth in Greek and Roman Times
• Paul Jordan, The Atlas of Archaeology

Το άρθρο Ο Κύκλωπας της Κοζάνης: Η μυστηριώδης ανακάλυψη γιγάντιου σκελετού το 1931 εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.