Απολλόδωρος ο Αθηναίος: Η Ζωή, το Έργο και η Πνευματική του Κληρονομιά
Ο Απολλόδωρος ο Αθηναίος (γεννήθηκε περίπου το 180 π.Χ. και πέθανε μετά το 120 π.Χ.) υπήρξε ένας από τους πολυγραφότερους και επιδραστικότερους γραμματικούς, ιστορικούς και φιλολόγους της Ελληνιστικής εποχής. Το έργο του αποτέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο για τον τρόπο με τον οποίο οι μεταγενέστεροι Έλληνες και Ρωμαίοι συγγραφείς αντιλήφθηκαν τη χρονολογία, τη γεωγραφία και τη θρησκεία του αρχαίου κόσμου.
Ο Βίος του Απολλοδώρου
Αν και γεννήθηκε στην Αθήνα, ο Απολλόδωρος ταξίδεψε στην Αίγυπτο, όπου εντάχθηκε στον κύκλο των κορυφαίων λογίων της Αλεξανδρινής Βιβλιοθήκης.
- Μαθητεία: Υπήρξε μαθητής του περίφημου Αρίσταρχου της Σαμοθράκης (του σπουδαιότερου ίσως φιλολόγου της αρχαιότητας) και του στωικού φιλοσόφου Διογένη του Βαβυλώνιου.
- Η Φυγή (146 π.Χ.): Κατά τη διάρκεια των διωγμών που εξαπέλυσε ο Πτολεμαίος Η’ Φύσκων εναντίον των διανοουμένων της Αλεξάνδρειας, ο Απολλόδωρος αναγκάστηκε να διαφύγει.
- Διαμονή στην Πέργαμο και Επιστροφή: Αρχικά κατέφυγε στην Πέργαμο, το δεύτερο μεγάλο πνευματικό κέντρο της εποχής, και τελικά επέστρεψε στην πατρίδα του, την Αθήνα, όπου και αφιερώθηκε στη συγγραφή.
Το Συγγραφικό του Έργο (Εργογραφία)
Όλα τα πρωτότυπα έργα του Απολλοδώρου έχουν χαθεί. Γνωρίζουμε το περιεχόμενό τους μόνο μέσα από αποσπάσματα (fragments) που διέσωσαν μεταγενέστεροι συγγραφείς (όπως ο Στράβων, ο Διογένης Λαέρτιος και ο Στέφανος Βυζάντιος). Ο φιλόλογος Felix Jacoby τα συγκέντρωσε στο μνημειώδες έργο του Fragmenta Historicorum Graecorum (FGrHist 244).
| Τίτλος Έργου | Περιεχόμενο και Χαρακτηριστικά |
| Χρονικά (Χρονικά) | Το σπουδαιότερο έργο του. Μια έμμετρη παγκόσμια ιστορία (γραμμένη σε ιαμβικό τρίμετρο για να απομνημονεύεται εύκολα). Κάλυπτε την περίοδο από την πτώση της Τροίας (την οποία τοποθετούσε το 1184 π.Χ.) μέχρι την εποχή του (119 π.Χ.). Βασίστηκε στο έργο του Ερατοσθένη. |
| Περί θεών (Περὶ θεῶν) | Έργο σε 24 βιβλία. Ήταν μια εξονυχιστική, ορθολογική και ετυμολογική ανάλυση της ελληνικής θρησκείας, των μύθων και των ονομάτων των θεών. |
| Περί του νεών διακόσμου | Ένα εκτενές υπόμνημα σε 12 βιβλία πάνω στον «Κατάλογο των Νεών» (των πλοίων) από τη Ραψωδία Β’ της ομηρικής Ιλιάδας. Περιείχε τεράστιο πλούτο γεωγραφικών πληροφοριών. |
| Γῆς περίοδος | Ένα κωμικό έμμετρο γεωγραφικό σύγγραμμα, βασισμένο επίσης στον Ερατοσθένη. |
Το Μεγάλο Ζήτημα: Η Μυθολογική «Βιβλιοθήκη»
Στην ιστορία της λογοτεχνίας, το όνομα του Απολλοδώρου συνδέθηκε άρρηκτα με το διασημότερο εγχειρίδιο ελληνικής μυθολογίας, γνωστό ως «Βιβλιοθήκη Απολλοδώρου».
Η σύγχρονη βιβλιογραφία (ήδη από τον 19ο αιώνα) έχει αποδείξει 100% ότι το έργο αυτό ΔΕΝ γράφτηκε από τον Απολλόδωρο τον Αθηναίο. Η «Βιβλιοθήκη» περιέχει αναφορές σε συγγραφείς (όπως ο Κάστωρ ο Ρόδιος) που έζησαν δεκαετίες μετά τον θάνατο του Απολλοδώρου. Οι μελετητές ονομάζουν τον άγνωστο συγγραφέα αυτού του έργου (του 1ου ή 2ου αιώνα μ.Χ.) Ψευδο-Απολλόδωρο. Το έργο αποδόθηκε ψευδώς στον Απολλόδωρο στην ύστερη αρχαιότητα για να αποκτήσει κύρος, εκμεταλλευόμενο τη φήμη του έργου του Περί θεών.
Αυτούσια Αρχαία Κείμενα και Αποσπάσματα
Παρακάτω παρατίθενται αυτούσια τα αρχαία κείμενα. Το πρώτο είναι ένα γνήσιο σωζόμενο απόσπασμα του Απολλοδώρου (όπως διασώζεται από τον Διογένη Λαέρτιο), και το δεύτερο είναι η διάσημη εισαγωγή της Βιβλιοθήκης του Ψευδο-Απολλοδώρου, που παραδοσιακά (αν και εσφαλμένα) φέρει το όνομά του.
1. Γνήσιο Απόσπασμα από τα «Χρονικά» (Μαρτυρία)
Ο Διογένης Λαέρτιος, στο έργο του Βίοι Φιλοσόφων (Βιβλίο 8, 51-52), προσπαθώντας να χρονολογήσει τη ζωή του φιλοσόφου Εμπεδοκλή, επικαλείται ως απόλυτη αυθεντία τον Απολλόδωρο:
«Ἀπολλόδωρος δ’ ὁ γραμματικὸς ἐν τοῖς Χρονικοῖς φησιν ὡς ἦν Μέτωνος υἱός, εἰς Θούριους δ’ αὐτὸν νεωστὶ παντελῶς ἐκτισμένους ἀπελθεῖν… καὶ πάλιν Ἀπολλόδωρός φησιν…»
(Ο γραμματικός Απολλόδωρος λέει στα Χρονικά του ότι [ο Εμπεδοκλής] ήταν γιος του Μέτωνα, και ότι πήγε στους Θούριους οι οποίοι είχαν μόλις ιδρυθεί…)
2. Το διάσημο κείμενο του Ψευδο-Απολλοδώρου (Βιβλιοθήκη Α’, 1.1)
Αυτή είναι η αυτούσια αρχή της περιβόητης «Βιβλιοθήκης», του έργου που δίδασκε τη μυθολογία στους αρχαίους Έλληνες και αποδιδόταν για αιώνες στον Απολλόδωρο:
«Οὐρανὸς πρῶτος τοῦ παντὸς ἐδυνάστευσε κόσμου. Γήμας δὲ Γῆν ἐτέκνωσε πρώτους τοὺς ἑκατόγχειρας προσαγορευομένους, Βριάρεων Γύην Κόττον, οἳ μεγέθει τε ἀνυπέρβλητοι καὶ δυνάμει καθειστήκεσαν, χεῖρας μὲν ἀνὰ ἑκατὸν ἔχοντες, κεφαλὰς δὲ ἑκάτερος πεντήκοντα.»
(Ο Ουρανός κυβέρνησε πρώτος ολόκληρο τον κόσμο. Αφού παντρεύτηκε τη Γη, γέννησε πρώτους αυτούς που ονομάζονταν Εκατόγχειρες, τον Βριάρεω, τον Γύη και τον Κόττο, οι οποίοι ήταν ανυπέρβλητοι σε μέγεθος και δύναμη, έχοντας ο καθένας από εκατό χέρια και πενήντα κεφάλια.)
Το Χρονολογικό του Σύστημα: Η έννοια της «Ακμής»
Ο Απολλόδωρος δεν είχε στη διάθεσή του το σημερινό ημερολογιακό σύστημα. Για να γράψει τα Χρονικά του και να χρονολογήσει ιστορικά πρόσωπα, εξέλιξε μια ευφυέστατη μεθοδολογία που επηρέασε όλη την αρχαιότητα.
Βασίστηκε σε δύο πυλώνες:
- Τις Ολυμπιάδες: Χρησιμοποιούσε τους Ολυμπιακούς Αγώνες (που γίνονταν κάθε 4 χρόνια) ως το απόλυτο μέτρο σύγκρισης για να συγχρονίσει τα γεγονότα.
- Την «Ακμή» (Floruit): Υπέθετε ότι ένας σπουδαίος άνθρωπος βρίσκεται στο ζενίθ της πνευματικής ή σωματικής του δύναμης (την ακμή του) ακριβώς στο 40ό έτος της ηλικίας του. Αν ο Απολλόδωρος γνώριζε πότε ένας φιλόσοφος ή ποιητής έγραψε το σπουδαιότερο έργο του, τοποθετούσε αυτόματα τη γέννησή του 40 χρόνια πίσω. Αν πάλι γνώριζε ποιος ήταν ο δάσκαλος και ποιος ο μαθητής, υπέθετε μια διαφορά ηλικίας περίπου 40 ετών (μια βιολογική γενιά) μεταξύ τους.
Η Φιλολογική του Μέθοδος: Στωικοί και Ορθολογισμός
Στο έργο του Περί θεών, ο Απολλόδωρος δεν κατέγραφε απλώς μύθους σαν παραμύθια. Προσπαθούσε να τους αναλύσει επιστημονικά, επηρεασμένος βαθύτατα από τη Στωική φιλοσοφία.
- Ετυμολογία: Πίστευε ότι η αλήθεια κρύβεται στη ρίζα των λέξεων. Ανέλυε τα ονόματα των θεών για να αποδείξει ότι η θρησκεία ήταν απλώς η προσωποποίηση φυσικών φαινομένων. Για παράδειγμα, πίστευε ότι η θεά Αθηνά αντιπροσώπευε τον ανθρώπινο νου και την πνευματική διαύγεια, ενώ ο Διόνυσος τη δύναμη της φύσης και του κρασιού.
- Κριτική στους ποιητές: Ως μαθητής του Αρίσταρχου (ο οποίος διόρθωσε τα κείμενα του Ομήρου), ο Απολλόδωρος προσπαθούσε να καθαρίσει τους μύθους από τις υπερβολές των αρχαίων ποιητών, αναζητώντας τον λογικό, ιστορικό πυρήνα κάθε αφήγησης.
Η Παράδοση των Κειμένων: Τα «Σχόλια»
Αφού τα αυθεντικά του βιβλία δεν σώθηκαν, πώς γνωρίζουμε όλα τα παραπάνω; Η απάντηση βρίσκεται στα Σχόλια (Scholia).
Τα αρχαία και βυζαντινά χειρόγραφα (π.χ. του Ομήρου, του Ησιόδου ή του Σοφοκλή) είχαν τεράστια περιθώρια γύρω από το κυρίως κείμενο. Εκεί, οι μεταγενέστεροι γραμματικοί σημείωναν τις εξηγήσεις τους, γράφοντας συχνά: «Όπως λέει ο Απολλόδωρος στο 3ο βιβλίο του…». Μέσα από το μικροσκοπικό ξεκαθάρισμα χιλιάδων τέτοιων σημειώσεων στα περιθώρια, οι σύγχρονοι φιλόλογοι (όπως ο Felix Jacoby που αναφέραμε) κατάφεραν να ανασυνθέσουν τη σκέψη του.
Η Αόρατη Κληρονομιά του: Οι Χριστιανοί Χρονογράφοι
Η ειρωνεία είναι ότι το έργο αυτού του παγανιστή λογίου διασώθηκε και εργαλειοποιήθηκε από τους πρώτους Χριστιανούς. Ο Ευσέβιος της Καισαρείας (3ος-4ος αιώνας μ.Χ.) και άλλοι εκκλησιαστικοί ιστορικοί, πήραν το μαθηματικό/χρονολογικό μοντέλο του Απολλοδώρου (Χρονικά) και το χρησιμοποίησαν για να συγχρονίσουν την ελληνική ιστορία με τα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης, θέλοντας να αποδείξουν ότι η εβραϊκή/χριστιανική παράδοση ήταν αρχαιότερη.
