1. Εισαγωγή και Ιστορικό Πλαίσιο
Ο Αγάθων (περ. 448 π.Χ. – περ. 400 π.Χ.) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους και πιο καινοτόμους τραγικούς ποιητές της αρχαίας Αθήνας, μετά την εμβληματική τριάδα (Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης). Ήταν γνωστός για την ομορφιά του, τον πλούτο του, την εκλεπτυσμένη συμπεριφορά του και τον στενό του δεσμό με τον Παυσανία. Το έργο του εισήγαγε ριζοσπαστικές αλλαγές στην αρχαία τραγωδία, τόσο σε επίπεδο πλοκής όσο και σε επίπεδο μουσικής και δομής.
2. Βιογραφικά Στοιχεία
Ο Αγάθων καταγόταν από πλούσια και αριστοκρατική οικογένεια της Αθήνας. Σημαντικός σταθμός στην καριέρα του ήταν το 416 π.Χ., όταν κέρδισε την πρώτη του νίκη στους δραματικούς αγώνες στα Λήναια. Αυτό ακριβώς το γεγονός (το νικητήριο συμπόσιο) αποτελεί το σκηνικό για το διάσημο «Συμπόσιον» του Πλάτωνα.
Περί το 407 π.Χ., ο Αγάθων, συνοδευόμενος από τον σύντροφό του Παυσανία, εγκατέλειψε την Αθήνα και μετέβη στην αυλή του βασιλιά Αρχελάου στη Μακεδονία, όπου βρισκόταν ήδη ο Ευριπίδης. Εκεί πέθανε γύρω στο 400 π.Χ.
3. Δραματικές Καινοτομίες
Η συμβολή του Αγάθωνα στην εξέλιξη του αρχαίου δράματος, όπως μαρτυρείται κυρίως από τον Αριστοτέλη, συνοψίζεται σε τρεις βασικούς πυλώνες:
- Ολική Επινόηση της Πλοκής: Στο έργο του «Ἀνθεύς» (ή Ἄνθος), ο Αγάθων έγραψε την πρώτη τραγωδία στην ιστορία της οποίας τα πρόσωπα και η υπόθεση δεν προέρχονταν από τη μυθολογία, αλλά ήταν εξ ολοκλήρου δικά του δημιουργήματα.
- Τα «Εμβόλιμα» Χορικά: Ήταν ο πρώτος που αποσύνδεσε τα άσματα του Χορού από την κύρια πλοκή. Εισήγαγε τα «ἐμβόλιμα», δηλαδή μουσικά κομμάτια που λειτουργούσαν ως ιντερλούδια και μπορούσαν να τραγουδηθούν σε οποιοδήποτε έργο, μειώνοντας τον ρόλο του Χορού.
- Ρητορικό και Κομψό Ύφος: Επηρεασμένος έντονα από τον σοφιστή Γοργία, χρησιμοποιούσε περίτεχνα ρητορικά σχήματα, αντιθέσεις, παρηχήσεις και ρυθμικό λόγο (τα λεγόμενα γοργίεια σχήματα).
4. Ο Αγάθων μέσα από τις Αρχαίες Πηγές
Α. Αριστοτέλης («Ποιητική»)
Ο Αριστοτέλης μάς διασώζει τις πιο κρίσιμες φιλολογικές πληροφορίες για τη δραματουργία του Αγάθωνα.
Για την επινοημένη πλοκή στον «Ανθέα» (Ποιητική 1451b): «ἐν ἐνίαις μὲν ἓν ἢ δύο τῶν γνωρίμων ἐστὶν ὀνομάτων, τὰ δὲ ἄλλα πεποιημένα, ἐν ἐνίαις δὲ οὐθέν, οἷον ἐν τῷ Ἀγάθωνος Ἀνθεῖ· ὁμοίως γὰρ ἐν τούτῳ τά τε πράγματα καὶ τὰ ὀνόματα πεποίηται, καὶ οὐδὲν ἧττον εὐφραίνει.» (Μετάφραση: Σε μερικές [τραγωδίες] ένα ή δύο ονόματα είναι γνωστά, ενώ τα άλλα είναι πλαστά, σε άλλες πάλι κανένα, όπως στον “Ανθέα” του Αγάθωνα. Γιατί σε αυτό το έργο και τα γεγονότα και τα ονόματα είναι επινοημένα, αλλά δεν ευχαριστεί λιγότερο.)
Για τα Εμβόλιμα (Ποιητική 1456a): «τοῖς δὲ λοιποῖς τὰ ᾀδόμενα οὐδὲν μᾶλλον τοῦ μύθου ἢ ἄλλης τραγῳδίας ἐστίν· διὸ ἐμβόλιμα ᾄδουσιν πρώτου ἄρξαντος Ἀγάθωνος τοιούτου.» (Μετάφραση: Στους μεταγενέστερους, τα χορικά δεν ανήκουν στον μύθο περισσότερο από ό,τι σε μια άλλη τραγωδία. Γι’ αυτό τραγουδούν εμβόλιμα κομμάτια, πρακτική που πρώτος ξεκίνησε ο Αγάθωνας.)
Β. Πλάτων («Συμπόσιον»)
Στο Συμπόσιον, ο Αγάθων παρουσιάζεται ως ένας ευγενής, ραφιναρισμένος οικοδεσπότης. Ο λόγος που εκφωνεί για τον Έρωτα είναι ένα αριστούργημα ρητορικής επίδειξης, γεμάτος γοργίεια σχήματα, συμμετρία και ποιητικότητα, αν και ο Σωκράτης τον ανασκευάζει διαλεκτικά στη συνέχεια.
Γ. Αριστοφάνης («Θεσμοφοριάζουσαι»)
Ο κωμωδιογράφος Αριστοφάνης σατιρίζει ανελέητα τον Αγάθωνα για τη θηλυπρέπειά του, την υπερβολική φροντίδα της εμφάνισής του και το εξεζητημένο του ύφος. Στις Θεσμοφοριάζουσες, ο Αγάθων εμφανίζεται στη σκηνή ντυμένος με γυναικεία ρούχα, υποστηρίζοντας πως για να γράψει ένα έργο με γυναίκες ηρωίδες, πρέπει να ταυτιστεί και να νιώσει όπως αυτές (ένα πρώιμο σχόλιο για την ψυχολογική μέθοδο στην τέχνη).
5. Διασθενθέντα Αποσπάσματα (Fragmenta)
Από το έργο του δεν διασώζεται καμία ολόκληρη τραγωδία. Έχουν διασωθεί ωστόσο περίπου 40 στίχοι (αποσπάσματα) μέσα από παραθέματα μεταγενέστερων συγγραφέων (κυρίως από τον Αριστοτέλη και τον Αθήναιο). Ακολουθούν τα πιο φημισμένα:
Απόσπασμα 1: Το Ανέφικτο της Αλλαγής του Παρελθόντος Διασώζεται από τον Αριστοτέλη στα Ηθικά Νικομάχεια (VI, 2, 1139b):
«μόνου γὰρ αὐτοῦ καὶ θεὸς στερίσκεται, ἀγένητα ποιεῖν ἅσσ᾽ ἂν ᾖ πεπραγμένα.» (Μετάφραση: Γιατί από αυτό και μόνο στερείται ακόμα και ο θεός, από το να κάνει αγένητα [να ξεγίνει] ό,τι έχει ήδη γίνει.)
Απόσπασμα 2: Η Σχέση Τέχνης και Τύχης Διασώζεται επίσης στα Ηθικά Νικομάχεια (VI, 4, 1140a19):
«τέχνη τύχην ἔστερξε καὶ τύχη τέχνην.» (Μετάφραση: Η τέχνη αγάπησε την τύχη και η τύχη την τέχνη.)
Απόσπασμα 3: Ο χαρακτήρας των φαύλων Διασώζεται από τον Στοβαίο (Ανθολόγιον):
«φαῦλοι βροτῶν γὰρ τοῦ πονεῖν ἡσσώμενοι θανεῖν ἐρῶσι·» (Μετάφραση: Διότι οι φαύλοι θνητοί, μη αντέχοντας τον κόπο, επιθυμούν να πεθάνουν.)
Οι Τίτλοι των Χαμένων Έργων
Αν και κανένα έργο του δεν σώζεται ακέραιο, το λεξικό της Σούδας (βυζαντινή εγκυκλοπαίδεια) και άλλες πηγές μάς έχουν διασώσει επτά (7) συγκεκριμένους τίτλους τραγωδιών του. Εκτός από τον καινοτόμο «Ἀνθέα» (ή Ἄνθος), ο Αγάθων έγραψε τα εξής έργα, τα οποία (αντίθετα με τον Ανθέα) αντλούσαν τα θέματά τους από τον παραδοσιακό μύθο:
- Ἀερόπη
- Ἀλκμαίων
- Θυέστης
- Ἰλίου Πέρσις (Η Άλωση της Τροίας)
- Μυσοί
- Τήλεφος
Μουσικές Καινοτομίες: Η «Νέα Μουσική»
Ο Αγάθων δεν καινοτόμησε μόνο στη δομή (εμβόλιμα χορικά) και την πλοκή, αλλά και στη μουσική σύνθεση. Ανήκε στους εκπροσώπους της λεγόμενης «Νέας Μουσικής» των τελών του 5ου αιώνα π.Χ. (μαζί με τον Τιμόθεο και τον Φιλόξενο).
- Ο Πλούταρχος (στο έργο του Περὶ Μουσικῆς 1136c-d) αναφέρει ότι ο Αγάθων εισήγαγε το «χρωματικό γένος» (χρωματικὴ ἁρμονία) στην τραγωδία, μια μουσική κλίμακα με ημιτόνια που προσέδιδε μεγαλύτερη συναισθηματική ένταση, πάθος και «γλυκύτητα» στις μελωδίες, κάτι που οι συντηρητικοί της εποχής θεωρούσαν παρακμή και απόδειξη «θηλυπρέπειας».
Πρόσθετες Αρχαίες Πηγές & Ιστορικά Ανέκδοτα
Α. Αριστοφάνης («Βάτραχοι»)
Εκτός από τις Θεσμοφοριάζουσες, ο Αριστοφάνης αναφέρει τον Αγάθωνα και στους Βατράχους (405 π.Χ.). Όταν ο θεός Διόνυσος κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο, ρωτάται για τον Αγάθωνα, ο οποίος είχε ήδη φύγει για τη Μακεδονία (και πιθανώς μόλις είχε πεθάνει). Η απάντηση του Διονύσου δείχνει μια σπάνια, ειλικρινή εκτίμηση του Αριστοφάνη προς τον ποιητή:
«ἀγαθὸς ποιητὴς καὶ ποθεινὸς τοῖς φίλοις.» (Μετάφραση: Καλός ποιητής και του λείπει πολύ των φίλων του). Στη συνέχεια, ο Διόνυσος λέει χαριτολογώντας ότι ο Αγάθων πήγε στο «συμπόσιο των Μακάρων», παίζοντας με τη λέξη “συμπόσιο” (λόγω της φήμης του ως οικοδεσπότη) και υπονοώντας τον θάνατό του στη μακεδονική αυλή.
Β. Αιλιανός («Ποικίλη Ιστορία»)
Ο Κλαύδιος Αιλιανός διασώζει ανέκδοτα για τη στενή σχέση του Αγάθωνα με τον Ευριπίδη, οι οποίοι βρίσκονταν μαζί στην αυλή του βασιλιά Αρχελάου στη Μακεδονία (γύρω στο 407-406 π.Χ.). Αναφέρει ένα περιστατικό όπου ο Ευριπίδης σε ένα συμπόσιο, αν και ηλικιωμένος, φίλησε τον Αγάθωνα, λέγοντας πως «το φθινόπωρο των ωραίων ανθρώπων είναι εξίσου όμορφο με την άνοιξή τους».
Γ. Αριστοτέλης («Ρητορική»)
Στη Ρητορική (1402a), ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί τον Αγάθωνα για να εξηγήσει την έννοια της «πιθανότητας» (τὸ εἰκός) στη λογική και τη δραματουργία.
Το Πιο Διάσημο Απόσπασμα (Fragmentum) Περί Πιθανοτήτων
Υπάρχει ένα ρητό του Αγάθωνα που έχει μείνει στην ιστορία της λογοτεχνικής θεωρίας και μνημονεύεται από τον Αριστοτέλη (Ποιητική 1456a & Ρητορική 1402a). Είναι το περίφημο «παράδοξο της πιθανότητας»:
«τάχ᾽ ἄν τις εἰκὸς αὐτὸ τοῦτ᾽ εἶναι λέγοι, βροτοῖσι πολλὰ τυγχάνειν οὐκ εἰκότα.» (Μετάφραση: Ίσως κάποιος να έλεγε πως το πιο πιθανό είναι ακριβώς αυτό: να συμβαίνουν στους θνητούς πολλά απίθανα πράγματα.)
Σημείωση: Αυτό το παράδοξο δείχνει την επιρροή των Σοφιστών στον Αγάθωνα, καθώς παίζει με τη γλώσσα και τη λογική (είναι απολύτως φυσιολογικό/πιθανό να συμβαίνουν απρόσμενα/απίθανα γεγονότα).
Η Μακεδονική Αυλή και το Τέλος
Η μετακίνηση του Αγάθωνα (μαζί με τον σύντροφό του Παυσανία, τον Ευριπίδη, τον ζωγράφο Ζεύξι και άλλους διανοούμενους) στην Πέλλα δεν ήταν τυχαία. Ο βασιλιάς Αρχέλαος Α’ της Μακεδονίας εφάρμοσε ένα εκτενές πρόγραμμα εκσυγχρονισμού και εξελληνισμού του βασιλείου του. Συγκέντρωσε την ελίτ της αθηναϊκής διανόησης για να αναβαθμίσει πολιτισμικά το παλάτι του. Ο Αγάθων έζησε τα τελευταία του χρόνια εκεί, μακριά από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο που κατέστρεφε την Αθήνα, και απεβίωσε εκεί γύρω στο 400 π.Χ. (ή ελάχιστα πριν).
