Η παραδοσιακή εικόνα των Σκυθών και η ανατροπή της από τη σύγχρονη έρευνα
Η παραδοσιακή εικόνα των Σκυθών ως ενός ενιαίου, καθαρά νομαδικού και πολεμικού λαού αμφισβητείται ολοένα και περισσότερο από τη σύγχρονη επιστημονική έρευνα. Νέα δεδομένα δείχνουν ότι οι πληθυσμοί της σκυθικής στέπας διέθεταν πολύ πιο σύνθετες οικονομικές και διατροφικές πρακτικές απ’ ό,τι πιστευόταν μέχρι σήμερα.
Μια πρόσφατη μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό PLOS One και πραγματοποιήθηκε από διεθνή ερευνητική ομάδα υπό την καθοδήγηση των πανεπιστημίων της Βασιλείας και της Ζυρίχης, προσθέτει ένα ακόμη κρίσιμο κομμάτι σε αυτό το παζλ.
Η οδοντική πέτρα ως αρχείο καθημερινής ζωής
Οι ερευνητές εφάρμοσαν παλαιοπρωτεομική ανάλυση στην οδοντική πέτρα —την ορυκτοποιημένη πλάκα— ανθρώπων που έζησαν κατά την Εποχή του Σιδήρου σε περιοχές της σημερινής Ουκρανίας.
Η οδοντική πέτρα σχηματίζεται αργά κατά τη διάρκεια της ζωής ενός ατόμου και παγιδεύει μικροσκοπικά υπολείμματα τροφής. Έτσι, λειτουργεί ως ένα προσωπικό, βιολογικό αρχείο διατροφικών συνηθειών, πολύ πιο άμεσο από τα κεραμικά ή τα ζωικά οστά που βρίσκονται στους αρχαιολογικούς χώρους.
Τα αρχαιολογικά δείγματα της Ουκρανίας
Η ανάλυση βασίστηκε σε υπολείμματα 28 ατόμων από δύο σημαντικές σκυθικές τοποθεσίες, το Bilsk και το Mamai-Gora, στη βόρεια περιοχή της Μαύρης Θάλασσας.
Τα δείγματα αυτά επέτρεψαν στους επιστήμονες να ανιχνεύσουν συγκεκριμένες πρωτεΐνες, οι οποίες αποκαλύπτουν με ακρίβεια ποια τρόφιμα καταναλώνονταν σε ατομικό επίπεδο.
Γαλακτοκομικά από μηρυκαστικά: μια επιβεβαίωση
Τα αποτελέσματα έδειξαν ξεκάθαρα ότι οι Σκύθες κατανάλωναν γαλακτοκομικά προϊόντα από οικόσιτα μηρυκαστικά. Εντοπίστηκαν πρωτεΐνες γάλακτος που προέρχονται από βοοειδή, πρόβατα και αίγες.
Αυτό το εύρημα επιβεβαιώνει, σε μοριακό πλέον επίπεδο, τις ποιμενικές πρακτικές που είχαν ήδη προταθεί από παλαιότερες αρχαιολογικές ενδείξεις. Επιπλέον, υποδηλώνει ότι οι Σκύθες δεν κατανάλωναν μόνο φρέσκο γάλα, αλλά πιθανότατα και επεξεργασμένα προϊόντα, όπως τυρί ή γιαούρτι.
Το γάλα φοράδας και η μεγάλη έκπληξη
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της μελέτης ήταν η ανίχνευση πρωτεϊνών γάλακτος φοράδας στην οδοντική πέτρα ενός μόνο ατόμου.
Αν και αρχαίοι συγγραφείς, όπως ο Ηρόδοτος, αναφέρουν ότι οι λαοί της στέπας κατανάλωναν γάλα αλόγου, μέχρι σήμερα δεν υπήρχε άμεση βιομοριακή απόδειξη για αυτή την πρακτική σε σκυθικά συμφραζόμενα τόσο πρώιμης περιόδου.
Το εύρημα αυτό δείχνει ότι τα άλογα δεν είχαν μόνο ρόλο στη μετακίνηση, τον πόλεμο ή τη συμβολική εξουσία, αλλά συμμετείχαν —έστω περιορισμένα— και στο διατροφικό σύστημα.
Γιατί το γάλα αλόγου εμφανίζεται τόσο σπάνια;
Η παρουσία γάλακτος φοράδας σε ένα μόνο άτομο από τα 28 δημιουργεί εύλογα ερωτήματα. Οι ερευνητές προτείνουν δύο βασικές ερμηνείες.
Από τη μία πλευρά, οι πρωτεΐνες του γάλακτος ιπποειδών μπορεί να είναι λιγότερο σταθερές και να αποδομούνται ευκολότερα με την πάροδο του χρόνου. Αυτό θα καθιστούσε την ανίχνευσή τους σπάνια στα αρχαιολογικά δείγματα.
Από την άλλη πλευρά, η κατανάλωση γάλακτος φοράδας ίσως δεν ήταν διαδεδομένη σε ολόκληρο τον πληθυσμό. Πιθανόν να σχετιζόταν με συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες, τελετουργικές πρακτικές ή ιδιαίτερες περιστάσεις.
Οι Σκύθες ως πολυπολιτισμική κοινωνία
Η μελέτη ενισχύει τη σύγχρονη άποψη ότι οι Σκύθες δεν αποτελούσαν έναν ενιαίο και ομοιογενή λαό. Γενετικές και αρχαιολογικές έρευνες έχουν ήδη δείξει ότι ο όρος «Σκύθες» περιγράφει μια ποικιλία πληθυσμών με διαφορετικές καταβολές.
Οι οικονομικές τους πρακτικές συνδύαζαν την κινητή κτηνοτροφία, τη γεωργία και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μορφές πιο μόνιμης εγκατάστασης. Τα νέα διατροφικά δεδομένα έρχονται να ενισχύσουν αυτή την εικόνα εσωτερικής ποικιλομορφίας.
Η σημασία της παλαιοπρωτεομικής στην αρχαιολογία
Σε μεθοδολογικό επίπεδο, η έρευνα αναδεικνύει την παλαιοπρωτεομική ανάλυση της οδοντικής πέτρας ως ένα ιδιαίτερα ισχυρό εργαλείο.
Σε αντίθεση με τις αναλύσεις σταθερών ισοτόπων, που δίνουν γενικές πληροφορίες για τη διατροφή, ή τα λιπίδια σε κεραμικά σκεύη, που δείχνουν τι επεξεργαζόταν αλλά όχι ποιος το κατανάλωνε, οι πρωτεΐνες της οδοντικής πέτρας συνδέονται άμεσα με συγκεκριμένα άτομα.
Περιορισμοί και μελλοντικές έρευνες
Οι ίδιοι οι συγγραφείς τονίζουν ότι τα ευρήματα αποτελούν μόνο ένα πρώτο βήμα. Το δείγμα περιορίζεται σε δύο τοποθεσίες της Ουκρανίας και δεν επιτρέπει την πλήρη ανασύσταση της σκυθικής διατροφής.
Η κατανόηση των περιφερειακών διαφορών, της κοινωνικής θέσης, του φύλου και της χρονικής εξέλιξης αυτών των πρακτικών θα απαιτήσει ευρύτερες και πιο εκτεταμένες μελέτες σε ολόκληρη την ευρασιατική στέπα.
Συμπέρασμα
Η ανάλυση της οδοντικής πέτρας αποκαλύπτει ότι η καθημερινή ζωή των Σκυθών ήταν πολύ πιο σύνθετη απ’ όσο υπέθεταν παλαιότερα οι ιστορικοί. Η διατροφή τους δεν περιοριζόταν σε απλοϊκά σχήματα, αλλά αντανακλούσε μια δυναμική κοινωνία με ποικίλες οικονομικές και πολιτισμικές πρακτικές.
Κάθε νέο μοριακό στοιχείο μάς φέρνει πιο κοντά σε μια πιο ανθρώπινη και ρεαλιστική εικόνα των λαών της Εποχής του Σιδήρου.
