Έρμαια: Η αρχαία γιορτή του Ερμή, οι αγώνες και η απόλυτη ανατροπή!
Τα Έρμαια ήταν μία από τις πιο γνωστές και ευρέως διαδεδομένες εορτές της αρχαίας Ελλάδας, αφιερωμένη στον θεό Ερμή. Καθώς ο Ερμής ήταν, μεταξύ άλλων, ο κατεξοχήν προστάτης των αθλητών, των γυμναστηρίων και της παλαίστρας, η γιορτή αυτή είχε έντονο αθλητικό και νεανικό χαρακτήρα, αν και τα έθιμα διέφεραν σημαντικά από περιοχή σε περιοχή.
Η Εορτή στην Αρχαία Αθήνα: Νέοι και Παλαίστρα
Στην Αθήνα, τα Έρμαια αποτελούσαν τη σημαντικότερη γιορτή των νέων και των παιδιών που σύχναζαν στις παλαίστρες και τα γυμνάσια. Την ημέρα εκείνη, οι χώροι άθλησης ήταν στολισμένοι και πραγματοποιούνταν θυσίες, ενώ διεξάγονταν αθλητικοί αγώνες και παιχνίδια.
Η ατμόσφαιρα ήταν πιο χαλαρή σε σχέση με την αυστηρή καθημερινή πειθαρχία. Όπως μας πληροφορεί ο Πλάτων στον διάλογό του Λύσις, κατά τη διάρκεια των Ερμαίων, αγόρια και έφηβοι (νεανίσκοι) συναναστρέφονταν ελεύθερα στον ίδιο χώρο, παίζοντας παιχνίδια όπως τα «άρτια και περιττά» (μονά-ζυγά) με αστραγάλους.
Ωστόσο, υπήρχαν αυστηροί κανόνες για τους ενήλικες. Σύμφωνα με τον ρήτορα Αισχίνη, η νομοθεσία του Σόλωνα απαγόρευε ρητά στους ενήλικες (άνω των 30 ετών) να παρευρίσκονται στα Έρμαια των παιδιών, με στόχο την ηθική προστασία των ανηλίκων από πιθανή εκμετάλλευση.
Η Κρητική Ανατροπή: Οι Δούλοι στο Επίκεντρο
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες μαρτυρίες για τα Έρμαια προέρχεται από την Κρήτη, όπου η γιορτή είχε τον χαρακτήρα της κοινωνικής ανατροπής.
Όπως διασώζει ο Αθήναιος στο έργο του Δειπνοσοφισταί, αντλώντας από παλαιότερους συγγραφείς, κατά τα κρητικά Έρμαια υπήρχε αντιστροφή των κοινωνικών ρόλων. Οι δούλοι κάθονταν στα τραπέζια του συμποσίου και απολάμβαναν το γεύμα τους, ενώ οι κύριοί τους (οι ελεύθεροι πολίτες) αναλάμβαναν τον ρόλο των υπηρετών και τους σέρβιραν. Το έθιμο αυτό παρουσιάζει εκπληκτικές ομοιότητες με τα Ρωμαϊκά Σατουρνάλια (Saturnalia) και τα Βαβυλωνιακά Σάκαια, λειτουργώντας ως μια προσωρινή εκτόνωση της κοινωνικής πίεσης.
Τα Έρμαια στην Υπόλοιπη Ελλάδα
Τα Έρμαια γιορτάζονταν με λαμπρότητα σε πολλά ακόμη μέρη του αρχαίου ελληνικού κόσμου:
- Πελλήνη (Αχαΐα): Διοργανώνονταν μεγάλοι αθλητικοί αγώνες, όπου το έπαθλο για τους νικητές δεν ήταν κάποιο στεφάνι, αλλά μια ζεστή μάλλινη χλαίνα (μανδύας), γνωστή ως πελληνική χλαίνα.
- Φενεός (Αρκαδία): Εδώ ο Ερμής ήταν η σημαντικότερη θεότητα. Ο Παυσανίας αναφέρει πως οι κάτοικοι διοργάνωναν μεγαλοπρεπείς αγώνες προς τιμήν του, καθώς πίστευαν ότι ο θεός γεννήθηκε στο όρος Κυλλήνη, το οποίο βρισκόταν κοντά στην περιοχή τους.
- Δήλος και Ρόδος: Βρέθηκαν επιγραφές που μαρτυρούν τη διεξαγωγή Ερμαίων με έμφαση σε αθλητικά γεγονότα εφήβων και την προσφορά αναθημάτων.
Αρχαίες Μαρτυρίες για τα Έρμαια: Τα Πρωτότυπα Κείμενα
Η μελέτη των Ερμαίων βασίζεται σε μια σειρά από σπουδαία κείμενα της αρχαίας γραμματείας. Παρακάτω παρατίθενται τα σημαντικότερα αποσπάσματα που περιγράφουν τις τελετές, τους νόμους και τα έθιμα της εορτής.
1. Η Ατμόσφαιρα στην Παλαίστρα (Πλάτων)
Στον διάλογο Λύσις, ο Πλάτων μας μεταφέρει στην ημέρα της γιορτής σε μια αθηναϊκή παλαίστρα.
Πλάτων, Λύσις (206d): «…ἐλθόντες γὰρ εἰσελάβομεν αὐτόθι τεθυκότας τε τὰ Ἑρμαῖα καὶ τὰ περὶ τὰ ἱερεῖα σχεδόν τι ἤδη πεπραγμένα, καὶ πάντας ἐν τῇ αὐλῇ παίζοντας ἠμφιεσμένους τὰς ἑορταστικὰς στολάς… οἱ μὲν πολλοὶ ἐν τῇ αὐλῇ ἔπαιζον ἔξω, οἱ δέ τινες τοῦ ἀποδυτηρίου ἐν γωνίᾳ ἠστραγάλιζον…»
Μετάφραση/Σχόλιο: Το κείμενο περιγράφει τους νέους να φορούν εορταστικές στολές, να έχουν ολοκληρώσει τις θυσίες και να παίζουν αστραγάλους.
2. Η Νομοθεσία για την Προστασία των Παίδων (Αισχίνης)
Ο ρήτορας Αισχίνης παραθέτει τον νόμο του Σόλωνα που ρύθμιζε την παρουσία των ενηλίκων κατά τη διάρκεια των αγώνων των παιδιών.
Αισχίνης, Κατά Τιμάρχου (1.12): «…μηδ᾽ ἐξέστω τοῖς ὑπὲρ τὴν ἡλικίαν οὖσιν εἰσιέναι τῶν Ἑρμαίων, ἐὰν μὴ υἱὸς ᾖ τινι τῶν εἰσιόντων ἢ ἀδελφὸς ἢ γαμβρός· ἐὰν δέ τις παρὰ ταῦτα εἰσίῃ καὶ παρῇ ἐν τῷ γυμνασίῳ, θανάτῳ ζημιούσθω.»
Μετάφραση/Σχόλιο: Ο νόμος ήταν εξαιρετικά αυστηρός, προβλέποντας ακόμη και τη θανατική ποινή για όποιον ενήλικα (χωρίς συγγενική σχέση) παραβίαζε τον ιερό χώρο των παιδιών κατά τα Έρμαια.
3. Η Κοινωνική Ανατροπή στην Κρήτη (Αθήναιος)
Μια μοναδική μαρτυρία για το πώς γιορτάζονταν τα Έρμαια στην Κρήτη, όπου οι ρόλοι δούλων και αφεντικών αντιστρέφονταν.
Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί (14.639b): «Καρύστιος δ᾽ ἐν τοῖς Ἱστορικοῖς Ὑπομνήμασί φησι: παρὰ Κρησὶν Ἑρμαίων ἑορτῆς ἀγομένης, ἐν ᾗ οἱ δοῦλοι εὐωχοῦνται, οἱ δὲ κύριοι διακονοῦσι· τὸ δ᾽ αὐτὸ γίγνεται καὶ ἐν Τροιζῆνι.»
Μετάφραση/Σχόλιο: Εδώ επιβεβαιώνεται ότι στην Κρήτη και την Τροιζήνα, οι δούλοι γευμάτιζαν (εὐωχοῦνται) και οι κύριοι τους υπηρετούσαν (διακονοῦσι).
4. Τα Έπαθλα στην Πελλήνη (Πίνδαρος & Σχολιαστές)
Ο Πίνδαρος αναφέρεται στους αγώνες που γίνονταν προς τιμήν του Ερμή στην Πελλήνη, όπου το βραβείο ήταν ένας ιδιαίτερος μανδύας.
Πίνδαρος, Ολυμπιόνικοι (9.97-98): «…καὶ ψυχρᾶν ὁπότ᾽ εὐδιανὸν φάρμακον αὐρᾶν Πελλάνα φέρε…»
Σχόλια αρχαίων εξηγητών:
«Ἐν Πελλήνῃ τῆς Ἀχαΐας ἀγὼν ἄγεται τὰ Ἑρμαῖα, ἐν ᾧ τίθεται ἆθλον χλαῖνα. Διὸ καὶ φάρμακον εἶπε ψυχρᾶν αὐρᾶν, ἐπεὶ ἡ χλαῖνα ἀλεξητήριόν ἐστι ῥίγους.»
Μετάφραση/Σχόλιο: Το κείμενο ονομάζει το έπαθλο (τη μάλλινη χλαίνα) ως «φάρμακο για τον κρύο αέρα».
5. Οι Αγώνες στον Φενεό (Παυσανίας)
Ο περιηγητής Παυσανίας μας δίνει πληροφορίες για την τοπική λατρεία στην Αρκαδία.
Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις (8.14.10): «…ἄγεται δὲ καὶ ἀγὼν Ἑρμαῖα Φενεάταις…»
Βιβλιογραφία & Αρχαίες Πηγές
Το παραπάνω άρθρο αντλεί στοιχεία από τα εξής κλασικά κείμενα και αρχαίους συγγραφείς:
- Πλάτων, Λύσις (206d – 207a): Η κλασική αναφορά για τη διεξαγωγή των Ερμαίων στην παλαίστρα της Αθήνας και το παιχνίδι των αγοριών.
- Αισχίνης, Κατά Τιμάρχου (1.10 – 1.12): Η αναφορά στους νόμους του Σόλωνα περί απαγόρευσης εισόδου ενηλίκων κατά τη διάρκεια των Ερμαίων, με ποινή θανάτου.
- Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί (Βιβλίο ΙΔ’, 639b): Το απόσπασμα που αναφέρει την ανατροπή των κοινωνικών ρόλων (δούλοι και κύριοι) στην Κρήτη, επικαλούμενος τον Καρύστιο τον Περγαμηνό.
- Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις (Αρκαδικά, 8.14.10): Περιγραφή της λατρείας του Ερμή και των αγώνων στον Φενεό και στην ευρύτερη Αρκαδία.
- Πίνδαρος, Ολυμπιόνικοι (Οδ. 9, στ. 97): Αναφορά στους αγώνες της Πελλήνης και στο έπαθλο της χλαίνας.
