Ποιοι ήταν οι Γυμνοσοφιστές;
Ο όρος «Γυμνοσοφιστές» (γυμνός + σοφιστής/σοφός) είναι η ονομασία που έδωσαν οι αρχαίοι Έλληνες στους Ινδούς ασκητές, φιλοσόφους και ιερείς που συνάντησαν κατά την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Ινδία (327–325 π.Χ.).
Οι άνδρες αυτοί ανήκαν πιθανότατα σε κάστες Βραχμάνων, περιπλανώμενων Σραμάνας (Jain ή Βουδιστών) ή ήταν γιόγκι. Χαρακτηρίζονταν από την πλήρη περιφρόνησή τους για τα υλικά αγαθά, τα ενδύματα (περιφέρονταν γυμνοί ή ρακένδυτοι) και τον φυσικό πόνο. Ζούσαν συνήθως στα δάση, έτρωγαν μόνο φρούτα και ρίζες, και αφιέρωναν τη ζωή τους στον διαλογισμό και τη φιλοσοφική αναζήτηση, θεωρώντας το σώμα ως μια προσωρινή «φυλακή» της ψυχής.
Η Επαφή με τον Μέγα Αλέξανδρο: Το Παιχνίδι των Αινιγμάτων
Η πιο διάσημη αλληλεπίδραση των Ελλήνων με τους Γυμνοσοφιστές διασώζεται κυρίως από τον Πλούταρχο στον «Βίο του Αλεξάνδρου». Όταν ο Αλέξανδρος κατέλαβε περιοχές της Ινδίας, διαπίστωσε ότι αυτοί οι φιλόσοφοι υποκινούσαν τους τοπικούς ηγεμόνες (όπως τον βασιλιά Σάββα) να επαναστατήσουν εναντίον του.
Συνέλαβε δέκα από αυτούς. Επειδή φημίζονταν για τη σοφία και την ετοιμολογία τους, ο Μακεδόνας στρατηλάτης αποφάσισε να δοκιμάσει την ευφυΐα τους υποβάλλοντάς τους σε μια σειρά από εξαιρετικά δύσκολα αινίγματα.
Αρχαίο Ελληνικό Κείμενο (Αυτούσιο Απόσπασμα)
Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι: Αλέξανδρος, Κεφ. 64:
«Τῶν δὲ Γυμνοσοφιστῶν τοὺς μάλιστα τὸν Σάββαν ἀναπείσαντας ἀποστῆναι καὶ κακὰ πλεῖστα τοῖς Μακεδόσι παρασχόντας λαβὼν δέκα, δεινοὺς δοκοῦντας εἶναι περὶ τὰς ἀποκρίσεις καὶ βραχυλόγους, ἐρωτήματα προὔθηκεν αὐτοῖς ἄπορα, φήσας ἀποκτενεῖν τὸν μὴ ὀρθῶς ἀποκρινάμενον πρῶτον, εἶτ’ ἐφεξῆς οὕτω τοὺς ἄλλους· ἕνα δὲ τὸν πρεσβύτατον ἐκέλευσεν ἐπικρίνειν.»
Νεοελληνική Απόδοση: Από τους Γυμνοσοφιστές, συνέλαβε τους δέκα που είχαν παρακινήσει περισσότερο τον Σάββα να επαναστατήσει και είχαν προκαλέσει τα μεγαλύτερα δεινά στους Μακεδόνες. Επειδή θεωρούνταν δεινοί και λακωνικοί στο να δίνουν απαντήσεις, τους έθεσε άλυτα αινίγματα, λέγοντάς τους ότι θα θανατώσει πρώτον εκείνον που δεν θα απαντήσει σωστά, και μετά τους υπόλοιπους με τη σειρά, ορίζοντας τον γηραιότερο από αυτούς ως κριτή.
Τα Εννέα Ερωτήματα και οι Απαντήσεις
- Ερώτηση: Ποιοι είναι περισσότεροι, οι ζωντανοί ή οι νεκροί; Απάντηση (1ος): «Τοὺς ζῶντας· οὐκέτι γὰρ εἶναι τοὺς τεθνηκότας» (Οι ζωντανοί, διότι οι νεκροί δεν υπάρχουν πια).
- Ερώτηση: Ποιο τρέφει τα μεγαλύτερα θηρία, η γη ή η θάλασσα; Απάντηση (2ος): «Τὴν γῆν… μέρος γὰρ αὐτῆς εἶναι τὴν θάλατταν» (Η γη, γιατί η θάλασσα είναι απλώς ένα μέρος της).
- Ερώτηση: Ποιο είναι το πιο πανούργο ζώο; Απάντηση (3ος): Εκείνο που δεν έχει ανακαλύψει ακόμα ο άνθρωπος.
- Ερώτηση: Γιατί παρακινήσατε τον Σάββα σε ανταρσία; Απάντηση (4ος): «Καλῶς ζῆν βουλόμενος ἢ καλῶς ἀποθανεῖν» (Επειδή ήθελα ή να ζήσει ελεύθερος και ωραία ή να πεθάνει ένδοξα).
- Ερώτηση: Ποιο προηγείται, η μέρα ή η νύχτα; Απάντηση (5ος): Η μέρα κατά μία ημέρα. (Σημείωση: Στην απορία του Αλεξάνδρου, ο φιλόσοφος δικαιολογήθηκε λέγοντας ότι «οι παράξενες ερωτήσεις απαιτούν παράξενες απαντήσεις»).
- Ερώτηση: Πώς μπορεί να γίνει κανείς ιδιαίτερα αγαπητός; Απάντηση (6ος): Αν, ενώ έχει τεράστια δύναμη, δεν προκαλεί τον φόβο στους άλλους.
- Ερώτηση: Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να γίνει θεός; Απάντηση (7ος): Αν καταφέρει να κάνει κάτι που είναι αδύνατον να κάνει άνθρωπος.
- Ερώτηση: Τι είναι πιο δυνατό, η ζωή ή ο θάνατος; Απάντηση (8ος): Η ζωή, γιατί είναι αυτή που αντέχει τόσα πολλά δεινά.
- Ερώτηση: Μέχρι πότε πρέπει να ζει ο άνθρωπος; Απάντηση (9ος): Μέχρι τη στιγμή που δεν θα θεωρεί τον θάνατο προτιμότερο από τη ζωή.
Όταν ο Αλέξανδρος ρώτησε τον δέκατο –που είχε ρόλο κριτή– ποιος απάντησε χειρότερα, ο γέροντας είπε έξυπνα: «Ο ένας απάντησε χειρότερα από τον άλλον». Ο Αλέξανδρος, εντυπωσιασμένος από την ετοιμολογία και την αφοβία τους, τους χάρισε τη ζωή και τους άφησε ελεύθερους δίνοντάς τους πλούσια δώρα (τα οποία φυσικά εκείνοι περιφρονούσαν).
Η Μαρτυρία του Στράβωνα και του Αρριανού
Ο ιστορικός και γεωγράφος Στράβων (στα Γεωγραφικά του, Βιβλίο 15), βασιζόμενος στις καταγραφές του Μεγασθένη και του Ονησίκριτου, διαιρεί τους Ινδούς σοφούς σε δύο κατηγορίες:
- Βραχμάνες (Brachmanes): Ορθόδοξοι ιερείς της ινδουιστικής παράδοσης που δίδασκαν τις μεταφυσικές θεωρίες.
- Γαρμάνες / Σραμάνες (Garmanes/Sramanas): Ασκητές που ζούσαν απόλυτα φυσική ζωή στα δάση.
Ο γνωστότερος Γυμνοσοφιστής στην ελληνική γραμματεία είναι ο Κάλανος (το πραγματικό του όνομα ήταν Σφίνης). Σε αντίθεση με τον αρχηγό των Γυμνοσοφιστών, τον περήφανο Δάνδαμη (ο οποίος αρνήθηκε να συναντήσει τον Αλέξανδρο λέγοντας ότι ο γιος του Δία δεν έχει να του προσφέρει τίποτα που να χρειάζεται), ο Κάλανος ακολούθησε τη μακεδονική στρατιά.
Όταν ο Κάλανος αρρώστησε στην Περσία, ζήτησε από τον Αλέξανδρο να του φτιάξουν μια νεκρική πυρά. Ανέβηκε πάνω της ζωντανός, χωρίς να δεθεί, και κάηκε εντελώς ατάραχος μπροστά στα μάτια των Ελλήνων, προκαλώντας τον απόλυτο θαυμασμό για τον αυτοέλεγχο και τη νίκη του духου επί της σάρκας.
Η Επίδραση στην Ελληνική Φιλοσοφία
Η συνάντηση αυτή δεν ήταν απλώς ιστορικά ενδιαφέρουσα, αλλά άφησε βαθύ αποτύπωμα στην εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής σκέψης.
Ο Έλληνας φιλόσοφος Πύρρων ο Ηλείος, ο οποίος συμμετείχε στην εκστρατεία του Αλεξάνδρου, συνομίλησε εκτενώς με τους Γυμνοσοφιστές. Εντυπωσιάστηκε τόσο πολύ από την αταραξία, την απόλυτη ηρεμία και την περιφρόνησή τους προς τα ανθρώπινα πάθη, που επιστρέφοντας στην Ελλάδα θεμελίωσε τον Σκεπτικισμό (γνωστό και ως Πυρρωνισμό).
Ο Πύρρωνας δίδαξε την «Εποχή» (την αποχή από κάθε δογματική κρίση) ως τον μοναδικό δρόμο για την Αταραξία – έναν φιλοσοφικό στόχο που φέρει ξεκάθαρα, σύμφωνα με τους μελετητές (όπως ο Διογένης Λαέρτιος), τα σπέρματα της ινδικής ασκητικής παράδοσης την οποία βίωσε δίπλα στους Γυμνοσοφιστές.
