Η Αγάπη στην Πράξη: Κοινωνία, Πολιτική και Φύση (Μέρος 3ο)

1. Αγάπη για τον Εχθρό

• “Καλλιέργησε την αγάπη και τη φιλία με έναν εχθρό” — Πιττακός ο Μυτιληναίος
• “Τον δε εχθρόν φίλον ποιείν και ευεργετείν” — Κλεόβουλος ο Λίνδιος
• «Τον δε εχθρόν ευεργετείν.» — Κλεόβουλος ο Λίνδιος (Διογ. Λαέρτ. Βίοι Φιλ. Α,91)
• «Καταφέρετε να βλέπετε τον χειρότερο εχθρό σας σαν αγαπητό φίλο σας, με την ίδια λαχτάρα.» — Σωκράτης
• “Τι πιο όμορφο υπάρχει από το να χαμογελάς στους εχθρούς σου;” — Σοφοκλής
• «Αλλήλοις θ ομιλείν, ως τους φίλους εχθρούς μη ποιήσαι, τους δε εχθρούς φίλους εργάσασθαι.» Να επικοινωνείτε προς αλλήλους κατά τρόπον ώστε να μην μετατρέπετε τους φίλους εις εχθρούς, αλλά να μεταβάλλετε τους εχθρούς εις φίλους. — Πυθαγόρας (Διογένης Λαέρτιος 8. 23)
• «Νίκησον αυτού την αγριότητα ταις ευποιίαις» Νίκησε την αγριότητα αυτού με τις ευεργεσίες (σου). — Ιεροκλής (Ανθ.Στοβ.477,37)
• «Έχθρας διαλύειν.» — Δελφικό παράγγελμα, Κλεόβουλος

2. Δεν Αντιδικούμε – Ανοχή Αδικίας

Η Αρχή της Μη Ανταπόδοσης: Μην Απαντάς στην Αδικία με Αδικία

• «Αδικούμενον τινα ου δεί ανταδικείν». Όταν αδικείται κάποιος, δεν πρέπει να ανταποδίδει την αδικία. — Πλάτων
• «Αφού απαγορεύεται γενικά το να αδικούμε, άρα ούτε όταν μας αδικούν πρέπει να αδικούμε». — Σωκράτης (Πλάτων, Κρίτων)
• «Ούτε γαρ ανταδικείν δει ούτε κακώς ποιείν ουδένα ανθρώπων ουδ αν οτιούν πάσχη υπ αυτών.» Ούτε λοιπόν να αντιδικεί κανείς πρέπει ούτε να κακοποιεί κανένα από τους ανθρώπους οτιδήποτε κι αν παθαίνει από αυτούς. — Πλάτων (Κριτ. 10, 49 Γ)

Καλύτερα να Αδικείσαι, Παρά να Αδικείς

• «Το αδικείν κάκιον εστί του αδικείσθαι.» Το να κάνει κανείς αδικία είναι χειρότερο από το να υπομένει αδικούμενος. — Πλάτων
• «Εγώ γάρ δη οίμαι και εμέ και σε και τους άλλους ανθρώπους το αδικείν του αδικείσθαι κάκιον ηγείσθαι.» Διότι εγώ πράγματι πιστεύω, καθώς και συ και οι άλλοι άνθρωποι, ότι το να αδικείς είναι χειρότερο του να αδικείσαι. — Σωκράτης (Πλάτων, Γοργίας 474ε)
• «Είναι προτιμότερο να αδικείσαι παρά να διαπράττεις αδικία.» — Σωκράτης
• «Ηττώ υπέρ δικαίου.» Να καταβάλλεσαι για το δίκαιο. — Δελφικό Παράγγελμα

Υπομονή, Ανοχή και Αντιμετώπιση των Ύβρεων

• «Ανέχου Πάσχων.» Να ανέχεσαι να αδικείσαι, να υποφέρεις (δείχνε υπομονή όταν αδικείσαι, όταν υποφέρεις.) — Ευριπίδης
• «Έτοιμός ειμί παρέχειν εμαυτόν τοις ξένοις, και αν βούλονται δέρειν έτι μάλλον η νυν δέρουσιν… (Ο Μαρσύας συμβολίζει την έπαρση και την αλαζονεία.) — Πλάτων (Κτήσιππος, Ευθύδημος 13, 285c)
• «Ακόμα κι αν σε βρίσουν η σε εξευτελίσουν η σε χτυπήσουν, μη θυμώνεις.» — Σωκράτης
• «Και γάρ τούτο λίαν κομψόν τω Κυνικώ παραπλέκεται: Δέρεσθαι αυτόν δει ως όνον και δερόμενον φιλείν αυτούς τους δέροντας ως πατέρα πάντων, ως αδελφόν.» Αυτός είναι ο τρόπος του φιλοσόφου: Να μαστιγώνεται σαν όνος και να αγαπάει αυτόν που τον χτύπησε, να είναι πατέρας και αδελφός όλης της ανθρωπότητας. — Επίκτητος (D. a. A. d. 3, 22, 54, 1)
• «Ήδιον, ουδέν, ουδέ μουσικώτερον έστ ή δύνασθαι λοιδωρούμενον φέρειν.» Τίποτα δεν είναι πιο ευχάριστο και δείγμα πνευματικής καλλιέργειας από το να μπορεί κανείς να υπομένει τα πειράγματα και τις κοροιδίες των άλλων. — Φιλήμων (Επιδικ.1)
• «Λοιδωρούμενος ποτε ανεχώρει. Του δ’ επιδιώκοντος ειπόντος, «τι φεύγεις;», «ότι», φησί, «του μεν κακώς λέγειν σύ την εξουσίαν έχεις, του δε μη ακούειν εγώ».» Κάποτε που κάποιος τον έβρισε, αυτός απεχώρησε. Και όταν αυτός που τον έβρισε του είπε: «γιατί φεύγεις;», «επειδή», λέει, «εσύ έχεις την εξουσία να βρίζεις, ενώ εγώ έχω την εξουσία να μην ακούω». — Διογένης Λαέρτιος (Βίοι Φιλ. Αρίστιππος ο Κυρηναίος 2, 70, 4-7)

Πραότητα και Μεγαλοψυχία Απέναντι στον Συνάνθρωπο

• «και την υμετέραν ηδικημένων όμως φιλανθρωπίαν διεξήειν..» — Αισχίνης (Περί της παραπρεσβείας)
• «Μεγαλοψυχίη το φέρειν πραέως πλημμέλειαν.» Μεγαλοψυχία είναι να υποφέρει κανείς με πραότητα τα σφάλματα των άλλων. — Δημόκριτος (Στοβ. Ανθολ.)
• «Όποιος συνήθισε ν’αντιμετωπίζει ήρεμα, με καλωσύνη και ευγένεια τα πράγματα της ζωής, αυτός εύκολα μπορεί να συναναστρέφεται τους ανθρώπους με ευγένεια και πραότητα.» — Πλούταρχος
• «Πράος ίσθι.» Να είσαι πράος. — Σόλων ο Αθηναίος
• «Τα σκυλιά δεν δαγκώνουν όσους πέφτουν κάτω, και ο θυμός σταματά και δεν ξεσπά σε άνθρωπο που θα δείξει ταπείνωση μπροστά στο θυμωμένο.» — Αριστοτέλης

Συγχώρεση, Συμφιλίωση και Έλεγχος του Θυμού

• «Αδικούμενος διαλλάσσου.» Να είσαι διαλλακτικός ακόμα κι όταν αδικείσαι. — Σόλων
• «Συγγνωμονικόν μάλλον η τιμωρητικόν τον πράον» Ο πράος άνθρωπος προτιμάει την συγχώρεση από την τιμωρία, είναι συγχωρητικός. — Αριστοτέλης
• «Συγγνώμη τιμωρίας κρείσσον.» Η συγγνώμη (συγχώρεση) είναι προτιμότερη από την τιμωρία. — Πιττακός
• «Μπροστά σ αυτούς που έσφαλαν παρά τη θέλησή τους από μία άστοχη κρίση, πρέπει να συγκρατούμε τον θυμό μας ». — Σοφοκλής
• «Αθάνατον οργή μη φύλαττε, θνητός ων». Σαν θνητός που είσαι, δεν πρέπει να διατηρείς οργή χωρίς τέλος. — Αριστοτέλης

3. Η Αγάπη της Ψυχής Ανώτερη από Αυτή του Σώματος

• «Η δε της ψυχής φιλία δια το αγνή είναι και ακορεστοτέρα εστιν» Η αγάπη της ψυχής, επειδή είναι αγνή, είναι και πιο ακόρεστη (σε σχέση με την αγάπη του σώματος). — Ξενοφών (Συμπόσιο,8,13,4-14,1)
• «Νη Δι, έφη, όπως δε και έτι μάλλον ευφραίνηται, βούλομαι αυτώ μαρτυρήσαι ως και πολύ κρείττων εστιν ο της ψυχής ή ο του σώματος έρως…» — Ξενοφών (Συμπόσιο,8,12,4-13,4)
• «Από την καθαρή ψυχή ,καλύτερο μερίδιο δεν έχει ο Θεός πάνω στη Γη» — Πυθαγόρας
• «Η ψυχή του ανθρώπου περισσότερο από κάθε τι από τον ανθρώπινα μετέχει του θείου και κοινωνεί με αυτό» — Σωκράτης
• «Η ομορφιά της ψυχής είναι άξια μεγαλύτερης τιμής από την ομορφιά του σώματος.» — Πλάτων

4. Να Αγαπάμε την Πατρίδα μας

• «Η πατρίς, ως έοικε, φίλτατον βροτοίς» Η πατρίδα, φαίνεται ότι είναι το πιο αγαπημένο πράγμα στους ανθρώπους. — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• «Φιλώ τέκνα αλλά πατρίδ εμήν μάλλον φιλώ.» Αγαπώ τα παιδιά μου, μα την πατρίδα μου την αγαπώ πιο πολύ. — Πλούταρχος (Ηθ.)
• «Θνήσκε υπέρ πατρίδος.» Να πεθαίνεις για την πατρίδα (ανώτατη ένδειξη Αγάπης προς την πατρίδα είναι η προσφορά της ίδιας της ζωής). — Δελφικό παράγγελμα
• «Μάτερ εμά, το τεόν, ω αιωνία Ελλάς…» Ο Πίνδαρος προσφωνεί την «μητέρα» Ελλάδα, παρέχοντας τη σταθερή και ασφαλή βεβαίωση ότι οι υποθέσεις της κατέχουν μέσα στην καρδιά των τέκνων της την υπέρτατη θέση… — Πίνδαρος
• «Ούτοι έγωγε ής γαίης δύναμαι γλυκερώτερον άλλο ιδέσθαι» — Όμηρος (Οδύσσεια,Ι,27). (ής γαίης = αυτή εδώ την γη (την πατρίδα του)).
• «Ουδέν γλύκιον πατρίδος» Τίποτε γλυκύτερο από την πατρίδα. — Όμηρος
• «Τι γαρ φίλτερον ανδρί πατρόας χθονός». Τι τάχα είναι περισσότερο αγαπημένο για τον άνθρωπο , από την πατρική του γη. — Αριστείδης
• «Ουδέν φίλτερον πατρώας γης , μακάριος δ όστις ευτυχών μένει εν τη ιδία αυτού πατρίδι» Τίποτε γλυκύτερο από την πατρίδα. Και ευτυχής εκείνος που δίχως μακριά της να τον διώχνουν βάσανα ,μένει στην πατρίδα του. — Ευριπίδης
• «Η Αγάπη που έχει κανείς για την πατρίδα του, προέρχεται από την Αγάπη που ένοιωσε για τη μητέρα του στην παιδική του ηλικία.» — Πυθαγόρας
• «Νόμιζε την πατρίδα οίκον, τους δε πολίτας εταίρους». — Ξενοφών
• «Ουδένα χρή νομίζειν αυτόν αυτού τινα είναι των πολιτών αλλά πάντας της πόλεως» Δεν πρέπει να νομίζει κανείς ότι ανήκει στον εαυτό του, αλλά στην πατρίδα. — Αντιφάνης
• « ..της προς πατρίδα φιλίας άλεκτος η διάθεσις..» Ήταν απερίγραπτη η Αγάπη του για την πατρίδα. — Διογένης Λαέρτιος (10, 10)

5. Η Αγάπη για τον Εαυτό μας (Φιλαυτία)

• «Φιλεί δ’ εαυτού πλείον ουδείς ουδένα» — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• “Πεφύκαμεν γαρ άπαντες τα μεν καθ αυτούς και παραπλήσια φίλα ηγείσθαι και κάλλιστα, αλεείνειν δε και εκτρέπεσθαι το υπερβάλλον” — Αγαθίας
• «..διό πάντα άνθρωπον χρή φεύγειν το σφόδρα φιλείν αυτόν» — Πλάτων (Στοβ. Ανθ.)
• «Φίλαυτοι, πολύ ή λίγο, είμαστε όλοι αναγκαστικά» — Αριστοτέλης. (φιλαυτία = αγάπη προς τον εαυτό μας)
• «Είναι φυσικό ν αγαπά κανείς τον εαυτό του. Ο εγωισμός, όμως, είναι ένα είδος αγάπης προς το εγώ μας, που δίκαια δυσφημίστηκε, γιατί δεν είναι πιά αγάπη για τον εαυτό μας, αλλά ένα αχαλίνωτο πάθος…» — Αριστοτέλης
• «Λίαν φιλών σεαυτόν ούχ έξεις φίλον» Αν αγαπάς υπερβολικά τον εαυτό σου, δεν θα έχεις φίλους. — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• «Ουκ έστιν ουδείς, όστις ουχ αυτόν φιλεί.» Δεν υπάρχει κανένας που δεν αγαπάει τον εαυτό του.
• «Δύο γαρ έστιν α μάλιστα ποιεί κήδεσθαι τους ανθρώπους και φιλείν, το τε ίδιον και το αγαπητόν.» — Αριστοτέλης (Πολιτικά, Bek.1262b, 22-23)

6. Αγάπη για Στοιχεία, Πράγματα ή Καταστάσεις

Αγάπη για το Αγαθό, την Αλήθεια και τη Δικαιοσύνη

• (για τον Ανακρέοντα) «..τό φιλητόν, εστιν ουν ουκ άλλο τι ή ταγαθόν.» Το αγαπητό δεν είναι λοιπόν τίποτα άλλο από το καλό. — Αριστοτέλης (Μεγάλα Ηθικά, 2,11,8,1-2)
• «..το ψεύδος αλλά μισείν, την δ’ αλήθειαν στέργειν» Αλλά να μισείς το ψεύδος και να αγαπάς την αλήθεια. — Πλάτων (Πολιτεία,485c,3-4)
• «Φίλος μεν Πλάτων, φιλτάτη δε αλήθεια» Ο Πλάτων μου είναι αγαπητός, αλλά πιο αγαπητή η αλήθεια. — Αντιφάνης
• «Ούτε γάρ εαυτόν ούτε τα εαυτού χρη τον γε μέγαν άνδρα εσόμενον στέργειν, αλλά τα δίκαια.» Εκείνος που θέλει να γίνει άριστος, δεν πρέπει να αγαπά περισσότερο τον εαυτό του, μήτε τα δικά του, αλλά τα δίκαια. — Πλάτων (Νόμοι, 732 Α)
• «Τρία προσόντα πρέπει να έχουν όσοι πρόκειται να αναλάβουν την διακυβέρνηση ενός κράτους: α) φιλία προς το υπάρχον καθεστώς β) την απαραίτητη ικανότητα γ) την αρετή εκείνη και την Αγάπη προς τη δικαιοσύνη, που ταιριάζουν στη χώρα στην οποία ζεί» — Αριστοτέλης

Η Αγάπη για τις Αρετές και τη Γνώση

• «Να αγαπάς τη μόρφωση, τη σωφροσύνη, τη φρονιμάδα, την αλήθεια, την πίστη, την εμπειρία, την επιδεξιότητα, την συνεργασία, την επιμέλεια, την οικονομία, την τέχνη, την ευσέβεια». — Θαλής ο Μιλήσιος
• «Φρόνησιν αγάπα». — Βίας ο Πριηνεύς (Δελ. Παρ.)
• «..αγαπητόν γαρ αν δόξειε και ταύτης τυχείν της γνώσεως.» — Αριστοτέλης (De.Gen. An., Bek.731b, 2-3)

Η Αγάπη για την Ίδια τη Ζωή, την Ψυχή και το Σώμα

• «(οι άνθρωποι)..εύχονται μεν γαρ ευδαιμονείν, αγαπώσι δε καν μόνον δύνωνται ζην.» — Αριστοτέλης (Απ. 1,6,55,44-45)
• «Φίλον γαρ είναι ημίν το σώμα, φίλην δε την ψυχήν, φίλα δε τα τούτων μέρη και τας δυνάμεις και τας ενεργείας…» — Αριστοτέλης (Στοβαίος, Ανθ. 2, 7, 13, 42-46)
• «Ώ φίλε Πάν τε και άλλοι όσοι τήδε θεοί, δοίητέ μοι καλώ γενέσθαι τα άνδοθεν. Έξωθεν δε όσα έχω, τοις εντός είναί μοι φίλια» …όλα τα εξωτερικά προς εμένα να είναι σε σχέση Αγάπης προς τα εσωτερικά μου (προς τον εσωτερικό μου κόσμο). — Προσευχή του Σωκράτη στον θεό Πάνα (Πλάτων, Φαίδρος 279 b, 8)

Η Δύναμη, η Ομορφιά και η Υποκειμενικότητα της Αγάπης

• «Τυφλούται περί το φιλούμενον ο φιλών.» Τυφλώνεται μ’ ότι αγαπά, όποιος αγαπά αληθινά. — Πλάτων (Νόμοι,731Ε)
• «…έγω δε κην όττω τις έραται…» Εγώ (λέω ότι είναι το πιο ωραίο πάνω στη γη) αυτό που αγαπάει ο καθένας. — Σαπφώ

Η Αγάπη για την Καθημερινότητα, το Οικείο και το Μέτρο

• «Τω όντι θαυμαστόν εστι φιλείν πράγμα, ω τοσαύτα λειτουργούμεν καθ εκάστην ημέραν.» — Επίκτητος (Απ.23,9-10)
• «Ήδιστον δ ότω πάρεστι λήψις ων ερά καθ ημέραν» Είναι πάρα πολύ ευχάριστο να μπορεί κανείς να εξασφαλίζει για κάθε ημέρα αυτά που αγαπά. — Σοφοκλής (απόσπ.329)
• «..δια το αυτό δε τούτο και χαίρομεν τοις συνήθεσι και πράγμασι και ανθρώποις, και φίλους τούτους καλούμεν τους γνωρίμους. Δηλοί ουν ταύτα σαφώς ότι το γνωστόν και το φανερόν αγαπητόν εστιν.» — Αριστοτέλης (Απ. 1,6,55,35-38)
• «Αγάπα των αγαθών μη την υπερβάλλουσαν κτήσιν, αλλά την μετρίαν απόλαυσιν.» — Ισοκράτης
• «Στέργε τα παρόντα ζητεί τα βελτίω.» Να αγαπάς τα παρόντα και να ζητάς για το μέλλον τα καλύτερα. — Ισοκράτης (Δημ.29)
• «…αγαπητού εδέσματος…» …αγαπημένου φαγητού… — Αξιόνικος (Φιλευρυπίδης).

Η Αγάπη για τον Κόπο και τα Δημιουργήματά μας

• «Τα επιπόνως γενόμενα πάντες μάλλον στέργουσι» Ο καθένας αγαπά περισσότερο ότι απέκτησε με κόπο. — Αριστοτέλης (Ηθ. Νικομ. Ι.1168α)
• «Οι ποιηταί τα αυτών ποιήματα και οι πατέρες τους παίδας αγαπώσι.» Οι ποιητές αγαπούν τα ποιήματά τους και οι πατέρες τα παιδιά τους.

7. Η Αγάπη στα Ζώα

• «Αεί κολιός ποτί κολοιόν ιζάνει: Επί των τοις ομοίοις προσομιλούντων. Επειδή ου μόνον εστι το ζώον φιλάλληλον και συνδυαστικόν και αγεληδόν πετόμενον, αλλά και αλίσκεται διά την αυτού σκιάν, προσερχόμενον αυτή καθ ύδατος ορασθείση» — Ζηνόβιος (E.c.L.T.e.D.2,47,1-5)
• «..κλαίον δε λιγέως, αδινώτερον ή τ οιωνοί, φήναι ή αγυπιοί γαμψώνυχες…» Και θρηνούσαν κλαίγοντας πιο σπαρακτικά απ’ τα σαρκοβόρα όρνεα, τους αλιάετους ή τους γύπες τους γαμψώνυχες, όταν τα μικρά τους οι αγρότες άρπαξαν, προτού κάνουν φτερούγες. — Όμηρος (Οδ.Π 216-218)
• «θηρσίν τε πάσι τέκνα τίκτουσιν φιλείν» — Στοβαίος (Ανθολόγιο)
• «Και τοις θηρίοις πόθος εγγίγνεται των συντρόφων.» Και τα άγρια ζώα ποθούν να βρεθούν κοντά με τα όμοιά τους. — Ξενοφών (Απομν.)

8. Πολιτικός Έρως – Πολιτική Φιλία ως Πολιτειακή Τελειότητα

• «Τέλος δε έχει ο πολιτικός το ομόνοιαν και στοργήν εμποιεί τη πόλει…» — Ολυμπιόδωρος (In Pl. Alc. Com.)
• «Οι ευ οικούντες την πόλιν φιλούσιν αλλήλους (ήν γάρ τούτο τέλος της πολιτικής επιστήμης, η φιλία και η ένωσις). Οι άρα τά αυτών πράττοντες ου φιλούσιν αλλήλους.» …Οι αγαθοί πολίτες αγαπούν ο ένας τον άλλον… — Ολυμπιόδωρος (In Pl. Alc. Com.)
• «Ούτω και έθνει κοινή και πόλεσι ταις προεστώσαις και καθ εαυτήν εκάστη πόλει μεγάλων αγαθών η προς αλλήλους φιλία και ομόνοια.» …μεγάλα αγαθά είναι η αγάπη μεταξύ των ανθρώπων και η ομόνοια. — Αριστείδης (Περί ομονοίας ταις πόλεσιν 531, 1-3)
• «Τας πόλεις συνέχειν η φιλία» Τις πόλεις συνέχει η Αγάπη/φιλία. — Αριστοτέλης Ηθ. Νικ. 1155 Α

9. Αλληλεγγύη της Κοινωνίας, Δημοκρατία, Νομοθεσία

Βλέποντας με τα μάτια της Αγάπης, οι Έλληνες δόμησαν κοινωνίες με αυξημένο το κοινό αίσθημα, το αίσθημα συναλληλίας. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι εδώ γεννήθηκε η πραγματική (Άμεση) Δημοκρατία. Επίσης, όπως προαναφέραμε, ακόμα και ο θεσμός της βασιλείας όπου υπήρχε, είχε διαπλαστεί μέσω του αισθήματος της Φιλότητος: Οι βασιλείς της εποχής ήταν υπηρέτες των συμπολιτών τους. Έθεταν τον εαυτόν τους σε κίνδυνο για την υπεράσπιση των συμπολιτών τους. Οι βασιλείς των Ελλήνων (π.χ. Κόδρος, Λεωνίδας, Αλέξανδρος, κλπ) πάντοτε πήγαιναν στη μάχη στην πρώτη γραμμή, για να προσφέρουν θυσία τον εαυτόν τους στο σύνολο. Δεν απείχαν από τους πολέμους υπεράσπισης της πατρίδας τους δίνοντας εντολές από την ασφάλεια του παλατιού όπως γίνεται σήμερα. Έτσι δικαιολογούσαν και τη θεία καταγωγή τους, ότι είναι θείο γεγονός η θυσία για το κοινό καλό.

Για τον ίδιο λόγο στην Ελλάδα γεννήθηκε και ο θεσμός της “Χορηγίας” όπου οι πλούσιοι προσφέρουν μέρος των χρημάτων τους για κάποιο κοινωνικό έργο. Πρόκειται για μια κοινωνική προσφορά, που εξασφαλίζει την κοινωνική συνοχή.

Επίσης ο νόμος “Περί Αδυνάτου” στην Αθήνα και άλλες πόλεις όπου δινόταν ένα ποσό μηνιαίως σε οποιοδήποτε είχε χαμηλό εισόδημα.

Επίσης ο Ζάλευκος από το Ρήγιο που μαζί με τον Χαρώνδα από την Κατάνη ήταν οι πρώτοι νομοθέτες στην Ευρώπη, οι πρώτοι που έφτιαξαν μια συστηματική νομοθεσία, ώστε οι πολίτες να έχουν αίσθηση δικαιοσύνης, ότι προστατεύονται από αντικειμενικούς νόμους που δεν σχετίζονται με την εκάστοτε εξουσία.

10. Ανθρωπισμός: Αγάπη προς τον Άνθρωπο (Φιλαλληλία)

(Εδώ συγκεντρώνονται όλα τα αποφθέγματα που αφορούν τη φιλαλληλία και τη γενική παραίνεση της Αγάπης)

Η Φιλανθρωπία ως η Κορυφαία των Αρετών

• «Μάλλον βασιλικωτέρα φιλανθρωπία του λοιπού χορού των αρετών» Η Αγάπη προς τον συνάνθρωπο είναι κατά πολύ η σημαντικότερη από όλες τις αρετές (η προεξάρχουσα όλων των αρετών). — Θεμίστιος
• «Αγάπης δε ουδέν μείζον ούτε ίσον εστί» Τίποτε δεν είναι σπουδαιότερο ούτε ίσο με την Αγάπη. — Μένανδρος (Μενάνδρου γνώμαι μονόστιχοι)
• “Φιλοφροσύνη αμείνων” Η αγάπη είναι το καλύτερο. — Όμηρος
• “Πέρας μεν αρετών η φιλία, αρχή δε η ευσέβεια” Των αρετών το ανώτατο σημείο είναι η αγάπη, αρχή δε η ευσέβεια. — Πυθαγόρας
• «..της φιλίας …μεγίστης ούσης αρετής και ταις άλλαις ως τελειότητος επιφαινομένης. Πέρας μεν γαρ των αρετών η φιλία…η δε της φιλίας έξις ο τελειότατος των αρετών καρπός.» — Ιεροκλής
• «Η φιλανθρωπία εστί…ηδίστη και καλλίστη και προσφιλεστάτη θεοίς τε και ανθρώποις» — Ξενοφών (Οικονομικός 15.4)
• “Ο γενναίος περί σοφίαν και φιλίαν μάλιστα γίγνεται, ων το μεν εστί θνητόν αγαθόν, το δε αθάνατον” Ο ανώτερος άνθρωπος, περισσότερο από κάθε τι, αφιερώνεται στη Σοφία και την Αγάπη. Το πρώτο είναι θνητό αγαθό ενώ το δεύτερο είναι αθάνατο. — Επίκουρος (Προσφώνηση 78)

Η Ανθρωπιά ως Στάση Ζωής και Καθημερινή Πράξη

• «Αγαπάσθαι και οικείν ευδαιμόνως.» Να αγαπιέσθε και να κατοικείτε με ευδαιμονία (μεταξύ σας). — Πλάτων (Πολιτεία)
• «Χρω φιλανθρώπως και δικαίως τοις εντυγχάνουσι.» Να αγαπάς τους ανθρώπους και να τους συμπεριφέρεσαι με δικαιοσύνη, όσους τύχει να συναντήσεις. — Πλούταρχος (Ηθικά 88c)
• «Φιλοφρόνει πάσιν.» — Δελφικό Παράγγελμα
• «Φιλίαν αγάπα» — Δελφικό Παράγγελμα. Επίσης: Ξενοκράτης
• «Φιλοφρονήσασθαι αλλήλους» Να αγαπάτε αλλήλους (ο ένας τον άλλον). — Πλάτων (Νόμοι 738 D) Επίσης Ξενοφών
• «Η φιλανθρωπία είναι συνήθεια των ευγενέστερων και καλύτερων ανθρώπων.» — Πλάτων
• «..άνθρωπος ών, ώ το φιλείν έστι και φιλείσθαι και το χαρίζεσθαι και το ευχαριστείν» — Πλούταρχος
• «..αλλ αγαπάν σοι προσήκον.» ..αλλά σου ταιριάζει να αγαπάς. — Αριστείδης
• «Βούλου δ’ αρέσκειν πάσι, μη σαυτώ μόνον» Να θέλεις να είσαι αρεστός σε όλους, όχι μόνο στον εαυτό σου. — Μένανδρος
• «Ηδέως μεν έχε προς άπαντας, χρω δε τοις βελτίστοις…» Να φέρεσαι με γλυκό τρόπο σε όλους και να συναναστρέφεσαι με τους καλύτερους… — Ισοκράτης (Α, 6)
• «κοινός γίγνου» — Δελφικό παράγγελμα. Προσπάθησε να γίνεις δημοφιλής (να σε αγαπούν όλοι).

Η Σύνδεση της Αγάπης με τη Δικαιοσύνη και το Ήθος

• “ἀγαπᾶν δὲ καὶ τιμᾶν καὶ σέβεσθαι κατὰ τὴν δικαιοσύνην” — Πλούταρχος
• «Το μηδέν αδικείν και φιλανθρώπως ποιεί.» Όταν κάποιος δεν αδικεί αυτό είναι εκδήλωση Αγάπης προς τους ανθρώπους. — Μένανδρος (Γν. Μον.)
• «Ουδέν μικρότερον φιληδονίας και φιλοκερδίας και αλαζονείας. Ουδέν κρείσσον μεγαλοψυχίας και πραότητος και φιλανθρωπίας» — Επίκτητος
• «Έστι δε της αρετής και το ευεργετείν τους αξίους… Φιλοίκειον είναι και φιλόφιλον και φιλέταιρον και φιλόξενον και φιλάνθρωπον και φιλοκαλον, ά δη πάντα των επαινουμένων εστί» — Αριστοτέλης
• «Ουκ άξιον απ όψεως, ω βουλή, ούτε φιλείν ούτε μισείν ουδένα, αλλά εκ των έργων σκοπείν.» — Λυσίας
• «Το μη συνειδέναι γαρ αυτού τω βίω αδίκημα μηδέν ηδονήν πολλήν έχει» Είναι μεγάλη ψυχική ικανοποίηση να γνωρίζεις ότι δεν αδίκησες ποτέ κανένα στη ζωή σου.— Αντιφάνης (Ανθ. Στοβ. ΚΔ,7).
• «Καλώς ακούειν μάλλον ή πλουτείν θέλε.» Να θέλεις περισσότερο να έχεις την εύνοια και τον έπαινο των άλλων, παρά να πλουτίζεις.— Μένανδρος
• «Άμεινον έφη επαιτείν ή απαίδευτον είναι. Οι μέν γάρ χρημάτων, οι δ’ ανθρωπισμού δέονται.» — Αρίστιππος ο Κυρηναίος

Η Φιλανθρωπία ως Στοιχείο Πολιτισμού και Ελληνικότητας

• «Όσω γαρ παιδεία και φιλανθρωπία προέχειν δοκείτε, τοσώσδε αίσχιον α μη χρη φαίνεσθαι διώκοντας.» Όσο νομίζετε ότι πρέπει να προέχουν η παιδεία και η Αγάπη προς τον συνάνθρωπο, τόσο αισχρό είναι αυτά να μην πρέπει να φαίνεσθε ότι τα επιδιώκετε. — Αριστείδης
• «..ούτως η πόλις ημών ου μόνον θεοφιλώς αλλά και φιλανθρώπως έσχεν…» Έτσι η πόλη μας ήταν όχι μόνο αγαπητή στους θεούς αλλά επίσης είχε αγάπη προς τους ανθρώπους… — Ισοκράτης
• «Αλλ ημίν τοις ημέρως και φιλανθρώπως ζην δοκούσι ποίον έργον απολείπεται γης, ποίον εν θαλάττη, τις εν όρεσι τέχνη, τις κόσμος διαίτης» Αλλά σε μας που ζούμε μια ζωή εξημερωμένη και φιλάνθρωπη, ποιο έργο μας έχει ξεφύγει είτε της στεριάς είτε της θάλασσας, είτε τέχνη του βουνού, και ευχάριστος τρόπος ζωής. — Πλούταρχος (Ηθικά)
• «Ο δ’ ουν Σόλων την ουσίαν του πατρός ελαττώσαντος εις φιλανθρωπίας τινάς..» — Πλούταρχος (Σόλων).
• «..εισίν Έλληνες τινες άνθρωποι ούτως ήμεροι και φιλάνθρωποι τους τρόπους ώστε…» — Δημοσθένης (Κατά Μειδίου).
• «Δύο γένη παρά τοις Έλλησιν ανθήσαι λέγεται,…δικαιοσύνη μεν το των Αιακιδών καλόν, φιλανθρωπία δε δείκνυσι το των Αθηναίων εξαίρετον» — Ιμέριος
• «..και πάντων τυχόντες των φιλανθρώπων υπερβολικώτερον..» — Πολύβιος
• «..δια δε ταύτης της φιλανθρωπίας ανακτησάμενοι την παρά τοις Έλλησιν εύνοιαν..» — Διόδωρος ο Σικελιώτης
• «Πολύδωρον ευδοκιμούντα εν Σπάρτη… εν δε ταις κρίσεσι τα δίκαια εφύλασσεν ουκ άνευ φιλανθρωπίας» — Παυσανίας (Λακωνικά, 3).
• «..ούτω θεοφιλώς και φιλανθρώπως διώκει την πόλιν..» (ο Ευαγόρας) — Ισοκράτης

Η Εσωτερική Αρμονία και η Ομορφιά της Ψυχής

• «το σώφρον εν τω φιλανθρώπω γενέσθαι..» — Πλούταρχος
• «Από όλο το βάρος και τον πόνο της ζωής, μια λέξη μας ελευθερώνει: Αγάπη.» — Σοφοκλής
• «H Aγάπη, ίση στο μήκος και στο πλάτος…αυτή είναι που την θεωρούν έμφυτη ως και στα μέλη των θνητών.» — Εμπεδοκλής (Απόσπ. 349)
• «Αν επιβληθείς στις επιθυμίες και στους φόβους σου, και ζεις απλά και αγαπάς τους γύρω σου, η φυσική ηδονή της ζωής θα σου αποκαλυφθεί» — Επίκουρος.
• «και, νη Δία, ούτω φιλανθρώπως προς ημάς έχεις, ως ξυγκινδυνεύειν» — Φιλόστρατος
• «Μειλιχίη. Τη φιλανθρωπία. Φιλώνται. Αγαπώσι, φιλούσι» — Σχόλια στον Ησίοδο
• «Εις όμματ εύνου φωτός εμβλέψαι γλυκύ» Είναι ευχάριστο να βλέπει κανείς την όψη ανθρώπου με φιλικά αισθήματα. — Ευριπίδης (Ίων,732).
• «Τα αισθήματα της καλοσύνης και της αγαθοεργίας πηγάζουν από τα στήθη (από τις καρδιές) των καλών, όπως από πλούσια πηγή» — Πλάτων.
• «Αντί να λέμε: «γνώθι σαυτόν», καλύτερα θα ήταν πολλές φορές να λέγαμε: «γνώρισε τους άλλους»» — Μένανδρος.
• «Ώς χαρίεν ο άνθρωπος, όταν άνθρωπος ή» Τι ωραίο πλάσμα που είναι ο άνθρωπος, όταν έχει ανθρωπιά. — Μένανδρος
• «Ου ποτέ σου φιλότης γηράσεται ουδέ θανείται» — Κριτίας (Αποσπ.1)

Η Οικουμενική Αγάπη και η Αδελφοσύνη των Ανθρώπων

• «Φιλάλληλον γαρ είναι και κοινωνικόν ζώον τον άνθρωπον.» Ο άνθρωπος είναι είδος που αγαπάει αλλήλους και είναι κοινωνικό. — Αριστοτέλης (Στοβαίος Ανθ. 2, 7, 13, 80)
• «Ως καλώς έχον εστί πασάν τε γην πατρίδα νομίζειν και πάντας ανθρώπους αδελφούς και φίλους, ως αν γένος μεν όντας θεού.» Είναι καλό να θεωρούμε όλη τη γη πατρίδα μας και όλους τους ανθρώπους αδερφούς μας και φίλους μας, γιατί είναι όλοι παιδιά του θεού. — Απολλώνιος Τυανεύς
• «Να αγαπάτε όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από τη φυλή η την θρησκεία στην οποία ανήκουν.» — Επίκτητος
• «Ει δ η προς τους πολίτας φιλία δι αυτήν αιρετή, αναγκαίον είναι και την προς ομοεθνείς και ομοφύλους, ώστε και την προς πάντας ανθρώπους…» …η Αγάπη…προς όλους τους ανθρώπους…είναι αναγκαία. — Αριστοτέλης
• «της φιλίας αντέχεσθαι δει, τουτ έστι της φιλανθρωπίας προς άπαντας.» Πρέπει να εμμένουμε στη φιλότητα, δηλαδή στην αγάπη προς όλους τους ανθρώπους. — Ιεροκλής

Η Φιλανθρωπία ως Θεία Επιταγή και Καθήκον

• «Ούκ έσθ’όπως γάρ ουν άνθρωπον αδικούντα σέβειν Θεόν. Αλλά κρηπίς ευσεβείας σοι νομιζέσθω η φιλανθρωπία» Άνθρωπος ο οποίος αδικεί δεν είναι δυνατόν να σέβεται τον Θεό. Αλλά βάθρο της ευσέβειας να θεωρείς την αγάπη προς τον άνθρωπο. — Πορφύριος
• “Η αγάπη προς τους ανθρώπους είναι καθήκον, αφού είμαστε παιδιά του ίδιου θεού” — Επίκτητος

Η Αγάπη για τον Πλησίον και η Ισότητα

• “Ισότης Φιλότης” Αρχαία Ελληνική λαϊκή ρήση (που περιλαμβάνεις δύο σημαντικές έννοιες, την Αγάπη και την Ισότητα).
• «Ει δε γεύεται ανδρός ανήρ τι, φαίμέν κε γείτον έμμεναι νόω φιλήσαντ ατενέι γείτονι χάρμα πάντων επάξιον.» Αν ο άνθρωπος κάτι από τον άνθρωπο γεύεται, να πούμε μπορούμε πως γείτονας που μ όλη του τη σκέψη αγαπά τον γείτονά του, είναι ευτυχία που αξίζει ό,τι κι αν πεις. — Πίνδαρος (Νεμεονίκες, Ζ 127)
• «Αγάπα τα του πλησίου σου και τήρει ως τα σαυτού» — Κλεόβουλος

Η Αγάπη ως Οικουμενική Αρμονία και Κινητήριος Δύναμη

• «Του παντός αιώνος επιδραττόμενον το φιλότιμον και φιλάνθρωπον, εξαμιλλάται ταις πράξεσιν και ταις χάρισιν.» Στο μάκρος όλης της ζωής η φιλοτιμία και η Αγάπη προς το συνάνθρωπο σαν συμμετέχουν κάνουν σαν σε άμιλλα πράξεις ωραίες και ηθικά ευγενείς. — Πλούταρχος (Περι Κοιν. Ενν.)
• «Η φιλία περιχορεύει την οικουμένην κηρύττουσα δη πάσιν ημίν εγείρεσθαι επι τον μακαρισμόν.» (Η αγάπη-φιλία σέρνει το χορό ολόγυρα στην οικουμένη, καλώντας μας όλους να σηκωθούμε για τον ύμνο της ευτυχίας). — Επίκουρου (Προσφ. 52)
• «Αν υποθέσουμε ότι αυτό είναι δυνατό, (να μεταδώσουμε τη σοφία παντού) τότε ειλικρινά ο τρόπος ζωής των θεών θα περάσει στους ανθρώπους. Τα πάντα θα είναι γεμάτα δικαιοσύνη και φιλαλληλία και δεν θα έχουμε ανάγκη από τείχη η νόμους.» — Διογένης ο Οινοανδέας

Η Φιλοξενία και η Προστασία του Ξένου

• «..γιατί και αυτοί δικοί μου άνθρωποι είναι και ας μη γεννήθηκαν ακόμα. Αλλά και τους ξένους που έρχονται στα μέρη μας είναι πράξη Αγάπης το να τους βοηθάς.»— Διογένης ο Οινοανδέας
• «Η Αγάπη προς τον άνθρωπο μας προστάζει να βοηθάμε τους ξένους.» — Επίκουρος
• «Χρή ξείνον παρεόντα φιλείν» — Όμηρος (Οδύσσεια, 15,74).
• «οι τοίνυν Ατλάντιοι… πολλή μεν ευσεβεία και φιλανθρωπία τη προς τους ξένους δοκούσι διαφέρειν των πλησιοχώρων» — Διόδωρος ο Σικελιώτης
• «Η δε Κίμωνος αφθονία και την παλαιάν των Αθηναίων φιλοξενίαν και φιλανθρωπίαν υπερέβαλεν» — Πλούταρχος
• «Είναι ωραίο να φιλεύης αμέσως σε λιτό τραπέζι τον ξένο» — Φωκυλίδης ο Μιλήσιος.
• «Ξένον προτίμα, και φίλον κτήση καλόν» — Μένανδρος
• «Ξένοισι πιστοίς πιστός ών γίγνου φίλος» — Μένανδρος
• «Ξένους ξένιζε, και συ γάρ ξένος γ’έση» Τους ξένους να φιλοξενείς, γιατί και συ κάποτε θα είσαι ξένος. — Μένανδρος
• «Κανένας δεν είναι ξένος για μένα, αν είναι καλός.»— Μένανδρος
• «Του γαρ τε ξείνος μιμνήσκεται ήματα πάντα ανδρός ξεινοδόκου, ος κεν φιλότητα παράσχη.» Από όσους τον φιλοξενούν θυμάται ο ξένος πάντα εκείνον που τον καλοδέχτηκε με Αγάπη. — Όμηρος (Ο, 55)

Συμπόνια, Αλληλεγγύη και Στήριξη στους Αδύναμους

• «Ούτε εξ ιερού βωμόν ούτε εκ της ανθρωπίνης φύσεως αφαιρετέο τον έλεον.» Δεν πρέπει κανείς ούτε από χώρο ιερό να αφαιρεί τον βωμό, ούτε από την ανθρώπινη ψυχή την ευσπλαχνία. — Φωκίων
• «Ακούετε ω άνδρες Αθηναίοι, του νόμου της φιλανθρωπίας, ος ουδέ τους δούλους υβρίζεσθαι αξιοί» — Δημοσθένης
• «Μην αφαιρείτε τους βωμούς από τους ναούς και τη συμπόνοια από τις καρδιές σας.» — Πυθαγόρας
• «Ιδίας νόμιζε των φίλων τάς συμφοράς» Να νομίζεις ότι οι συμφορές των φίλων σου είναι και δικές σου. — Μένανδρος
• «Ανακουφίζονται αυτοί που λυπούνται, όταν τους συμπονούν οι φίλοι». — Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια, 1171a).
• «Τοίς ήσσοσι πάς τις ευνοίας φέρει» Στους αδύνατους ο καθένας τρέφει συμπάθεια. — Αισχύλος (Ικέτ.489).
• «Πόνει μετά δικαίου» Να συμπονάς αυτόν που έχει δίκιο. — Χίλων.
• «Οι δυστυχίες ενώνουν τους ανθρώπους» — Αριστοτέλης
• «ατυχούντι συνάχθου» Δελφικό παράγγελμα. (Επίσης, Ηράκλειτος). Να συμπάσχεις με αυτόν που ατυχεί.
• «Άξιον ανθρώπους όντας επ ανθρώπων συμφοραίς μη γελάν, αλλά ολοφύρεσθαι» — Δημόκριτος.
• «Ες κοινόν αλγείν τοις φίλοισι χρη φίλους.» Να συμπονεί το φίλο του πρέπει ο πιστός φίλος. — Ευριπίδης (Ιφ. Αυλ. 408)
• «Όποιος αφήνει τον ίδιο τον άνθρωπο να δυστυχή σοφός δεν είναι». — Ευριπίδης.
• «Μέμνησο πλουτών , τους πένητας ωφελείν» Αν πλουτίσης, θυμήσου να βοηθάς τους φτωχούς. — Μένανδρος.
• «Μηδενός καταφρόνει». Κανέναν μην περιφρονής. — Μένανδρος.
• «Όταν οι μεγάλοι βοηθούν τους μικρούς , σώζονται και αυτοί μαζί τους». — Αίσωπος.
• «Aεί νομίζονθ οι πένητες των θεών.» Ανέκαθεν οι φτωχοί λογίζονται προστατευόμενοι των θεών. — Μένανδρος
• «Ικέτην γέροντα και πένητα μη προδώς.» Ικέτη, γέροντα και φτωχό μην προδίδεις. — Μένανδρος
• «Συμπονείν τοις κακοπαθούσι.» — Πλούταρχος (Αντ.43)
• «Ο γαρ οίνος ο πολύς μάλιστα φαίνεται παρασκευάζειν… φιλανθρώπους, ελεήμονας…» — Αριστοτέλης

Η Ύψιστη Αξία και η Αναγκαιότητα της Φιλίας

• «Από όλα τα δώρα που η θεία πρόνοια μας χαρίζει για να κάνει τη ζωή μας πλήρη και χαρούμενη, η Αγάπη / φιλία είναι το ομορφότερο.» — Επίκουρος
• «Κάλιστον η φιλία των αγαθών.» Η Αγάπη είναι το καλύτερο από όλα τα αγαθά. — Στοβαίος
• «Ζην ούκ άξιος, ότω μηδέ εις εστι χρηστός φίλος» Δεν αξίζει να ζει, όποιος δεν έχει ούτε ένα καλό φίλο. — Δημόκριτος.
• «πυρός και ύδατος ο φίλος αναγκαιότερος» — Αρχαία Ελληνική παροιμία.
• «Φιλία εις αλλήλους ανακρίνασθαι.» Να αναζητάτε Αγάπη μεταξύ σας. — Ευριπίδης (Ιππ.253)

Η Δύναμη της Προσφοράς και η Αμοιβαιότητα της Αγάπης

• «Έστιν δε βέλτιον το φιλείν ή το φιλείσθαι.» Είναι καλύτερο να αγαπάς από το να σε αγαπούν. — Αριστοτέλης (Μεγάλα Ηθικά 2, 11, 34, 4)
• «Ο αληθινός φίλος νοιώθει χαρά κυρίως όταν προσφέρει, όχι όταν παίρνει.» — Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια,1159α)
• « στέργετε τώς φιλέοντας ιν ήν φιλέητε φιλήσθε.» Να αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, ώστε όταν εσείς αγαπάτε να σας αγαπούν. — Μόσχος (Αποσπάσματα 2, 8)
• “Τον φιλέοντα φιλείν και τω προσιόντι προσείναι” Να αγαπάς αυτόν που σε αγαπά και αυτόν που σε καλοδέχεται να τον καλοδέχεσαι (Ν ανταποδίδης την Αγάπη με Αγάπη). — Ησίοδος (Έργα και ημέραι)
• «Ουδ’ υφ’ ενός φιλέεσθαι δοκέει μοι ο φιλέων μηδένα.» Μου φαίνεται πως από κανένα δεν θα αγαπηθεί αυτός που δεν αγαπάει κανένα. — Δημόκριτος

Ο Φίλος ως «Άλλος Εαυτός» και Θεραπευτής στις Δυσκολίες

• «Ά γάρ εις εαυτόν τις θέλει, ταύτα και είς τον φίλον, είπερ άλλος αυτός ο φίλος» …ο φίλος είναι άλλος εαυτός. — Αριστοτέλης (Ηθ.Νικ. Bekker,1166A,1,5-6)
• «Νόμιζε αδελφούς τους αληθινούς φίλους» — Μένανδρος
• «Ο σωματικά άρρωστος χρειάζεται γιατρό, ο ψυχικά άρρωστος φίλο». — Μένανδρος.
• «Λύπης ιατρός εστιν ο χρηστός φίλος.» — Μένανδρος
• «Τους πραγματικούς φίλους τους γνωρίζουμε στη δυστυχία» — Ισοκράτης.

Πίστη, Αφοσίωση και Κοινοκτημοσύνη

• «Φίλων ουδέν ίδιον ,αλλά κοινά τα χρήματα». Μεταξύ φίλων δεν είναι τίποτε ιδιόκτητο, αλλά ότι έχουν είναι κοινό. — Ευριπίδης.
• «Κοινά τα των φίλων» Κοινά είναι όλα τα αγαθά των φίλων. — Πλάτων (Φαίδρος).
• «Δεί τους φιλούντας πίστιν, ού λόγους έχειν» Πρέπει αυτοί που αγαπιούνται να έχουν πραγματική πίστη, και όχι αγάπη μόνο στα λόγια. — Μένανδρος
• «Στέργε φίλους άχρις θανάτου. Πίστις γάρ αμείνων» — Φωκυλίδης (Γνώμαι, 219).
• «Όσο μακρυά κι αν είσαι, μην ξεχνάς τους αγαπημένους σου ανθρώπους» — Αριστοφάνης.
• «Φιλίας δικαίας κτήσις ασφαλεστάτη» Η Αγάπη/φιλία που έχει σαν βάση τη δικαιοσύνη, είναι απόκτημα βέβαιο. — Μένανδρος
• «..ούτω συμβαίνει και την οικειότητα την προς αλλήλους (τους ανθρώπους)» — Αριστοτέλης (Πολιτικά, Bek.1262b, 18-19)
• «..τους αγαθούς άνδρας ασπάζεσθε και φιλείν..» — Ιεροκλής

Το Μέτρον στην Αγάπη και η Αποφυγή των Υπερβολών

• «Οι νέοι φιλούσι τε άγαν και μισούσιν άγαν.» Οι νέοι αγαπάνε πολύ και μισούν πολύ. — Αριστοτέλης
• «Οι πέρα στέρξαντες, οίδε και πέρα μισούσι.» Όσοι αγάπησαν πάρα πολύ, αυτοί μισούν και πάρα πολύ. (Τραγ. Απόσπ. Αδέσπ. 78)
• «Αγάπη άκαιρος ίσον εστί τω μισείν.» Αγάπη που δεν εκφράζεται στην κατάλληλη στιγμή μοιάζει σα να’ναι μίσος. — Σωκράτης

Οικογενειακή Στοργή: Σύζυγοι, Γονείς και Παιδιά

• «ποιος καλόγνωμος και μυαλωμένος άνδρας δεν νοιώθει Αγάπη και δε νοιάζεται για το ταίρι του» — Όμηρος (Ιλιάδα IX 341-342).
• «Ένα σπίτι γεμάτο Αγάπη είναι μια ζεστή γωνιά.» — Λυσίας
• “Μη δείχνεσαι ποτέ στα παιδιά σου με αυστηρό πρόσωπο. Η γλύκα σου κερδίζει την αγάπη τους” — Φωκυλίδης
• «Στοργήν δε στοργή οπώπαμεν.» Γνωρίσαμε τη στοργή μέσα από τη στοργή. — Εμπεδοκλής
• «Οι άνθρωποι μοιάζουν μεταξύ τους. Οι μεγαλύτεροι των θνητών, μα και οι πιο μικροί αγαπάνε τα παιδιά τους.» — Ευριπίδης.
• «Στέργε τεήν άλοχον. Τι γαρ ηδύτερον και άρειον, η όταν ανδρί γυνή φρονέηι φίλα γήραος άχρις και πόσις ήι αλόχωι…» — Φωκυλίδης
• «Ους τρέφεις αγάπα.» Να αισθάνεσαι Αγάπη για αυτούς που μεγαλώνεις. — (Δελφικό παράγγελμα / Ηράκλειτος)
• «Ότι μαθαίνει το παιδί με Αγάπη, το διατηρεί στοργικά μέχρι τα γηρατειά του. Πρέπει λοιπόν να διαπαιδαγωγούνται με καλοσύνη τα παιδιά.» — Ευριπίδης
• «Γλυκύτατο είναι να βλέπης των γονέων σου τα μάτια». — Σοφοκλής.
• «Γιατί δεν υπάρχει τίποτα πιο όμορφο από όταν με μια γνώμη αγαπημένο αντρόγυνο φροντίζει για το σπίτι.» — Όμηρος (Οδ. Ζ 184)
• «Ηδύ γε πατήρ τέκνοισιν, ει στοργήν έχει» Γλυκό πράγμα είναι για τα παιδιά ο πατέρας όταν τα αγαπά. — Φιλήμων (Αδήλ. 108)
• «Παις στέργει τε και στέργεται υπό των γεννησάντων» Το παιδί αγαπάει τους γονείς του και αγαπιέται από αυτούς.— Πλάτων (Νόμοι 754 Β)

Η Φύση μας είναι η Αγάπη: Αποφυγή του Μίσους και της Έχθρας

• «Ούτοι συνέχθειν, αλλά συμφιλείν έφυν.» Γεννήθηκα για ν’ αγαπώ, όχι για να μισώ. — Σοφοκλής (Αντιγόνη)
• «Φιλότητα αντί διαφοράς εθέλειν.» Να θέλετε Αγάπη αντί της έχθρας. — Ανδοκίδης
• «…μηνιθμόν μεν απορρίψαι φιλότητα δ’ελέσθαι…» … διωξε το θυμό και επέλεξε την Αγάπη… — Όμηρος (Ιλιάδα Β.)
• «Απέχθειαν φεύγε.» Να αποφεύγεις το μίσος. – (Δελφικό παράγγελμα / Ηράκλειτος)
• «Είθε, να μην είμαι εχθρός κανενός και είθε να είμαι φίλος του αιώνιου και του μόνιμου. Είθε να αγαπώ, να επιθυμώ και να επιτυγχάνω μόνο ό,τι είναι καλό…» — Ευσέβιος (Στοβαίος)

Η Δύναμη της Ομόνοιας και της Ομοφροσύνης

• «Ομόνοια μέγιστον αγαθόν δοκεί ταις πόλεσιν είναι». — Ξενοφών.
• «Από ομονοίης τα μεγάλα έργα.» Από την ομόνοια γίνονται τα μεγάλα έργα. — Δημόκριτος
• «Ομόνοιαν χρωμένοις, σωτήριον.» Η Ομόνοια είναι σωτήρια σε όσους την τηρούν. — Αίσωπος.
• «Ομόνοιαν άσκει.» Να ασκείς την ομόνοια.— Θέογνις
• «Ομοφροσύνη φιλίην ποιεί.» Η ενότητα φρονήματος και αισθημάτων δημιουργεί αγάπη/φιλία.— Δημόκριτος
• «…ομοφροσύνην οπάσειαν εσθλήν (θεοί)..» — Όμηρος (Οδ. Ζ 182)

Κοινωνική Συνύπαρξη, Αλληλεγγύη και Επικοινωνία

• «Το μεν ζην οι γονείς μετά των θεών ημίν έδωκαν… Το δ ευ ζην εστί κοινωνικώς ζην και φιλικώς και σωφρόνως και δικαίως.» — Πλούταρχος
• «Τόσο τα νιάτα, όσο και τα γηρατειά, χωρίς αλληλεγγύη δεν κατορθώνουν τίποτα.» — Θουκυδίδης
• «Η σοφία των θεών το έθεσε έτσι ώστε ο άνθρωπος να έχει την ανάγκη των συνανθρώπων του.» — Θεόκριτος
• «Παν γαρ εν φίλον τόδε.» Όλοι εμείς εδώ οι φίλοι είμαστε ένα σώμα και μια ψυχή. — Ευριπίδης (Ορεστ.1192)
• «Ότω δε μη ένι κοινωνία, φιλία ουκ αν είη.» Σε όποιον δεν έχει επικοινωνία με άλλους, σε αυτόν δεν μπορεί να υπάρξει αγάπη/φιλία. — Πλάτων (Γοργίας)
• «..συνεστάναι γάρ χωρίς φιλίας και κοινωνίας αμάχανον» — Έκφαντος (Περί. βασ.).

Συμφιλίωση, Καλές Σχέσεις και Όρκοι Αγάπης

• «Η συμφιλίωση κάνει καλό και στους δύο αντιπάλους.» — Θουκυδίδης
• «…κατά φιλότητα συγγίγνεσθαι…» Να συναναστρέφεσθε με αγάπη — Ηρόδοτος (1.172)
• «Ευνοητικώς μέντοι γε προς αλλήλους διακείσθαι και φιλικώς και δοκιμαστικώς και αποδεκτικώς» Λοιπόν, να διάκεισθε με εύνοια και με Αγάπη προς αλλήλους, και με επιδοκιμασίες και με αποδοχή. — Ζήνων (Στοβ. Ανθ.)
• «…Φιλότητα μετ αμφοτέροισι βάλωμεν….» …να βάλουμε Αγάπη μεταξύ τους… — Όμηρος (Ιλιάδα Δ 16)
• «…φιλότητα παράσχη…» …πρόσφερε Αγάπη — Όμηρος (Ιλιάδα Γ354)
• «…φιλότητα και όρκια πιστά ταμόντες…» … Αγάπη θέτοντας και κάνοντας πιστούς όρκους … — Όμηρος (Ιλιάδα Γ73)
• «Οργή φιλούντων ολίγον ισχύει χρόνον.» Η οργή όσων διακατέχονται από Αγάπη πραύνεται γρήγορα. — Μένανδρος

Πραότητα, Ανιδιοτέλεια, Ευγνωμοσύνη και Συγχώρεση

• «Τους μεν φίλους εχθρούς μη ποιήσαι, τους δε εχθρούς φίλους εργάσασθαι». — Πυθαγόρας
• «Τον φίλο πρέπει να τον ευεργετείς, για να γίνει περισσότερο φίλος, και τον εχθρό να τον ευεργετείς, για να τον κάνεις φίλο.» — Κλεόβουλος
• «Ώσπερ μέλιτταν ου δια το κέντρον μισείς, αλλά δια τον καρπόν τημελείς, ούτω και φίλον μη δι επίπληξιν αποστραφής, αλλά δια την εύνοιαν αγάπα» — Επίκτητος
• «Ο εγωιστής συγκεντρώνει τον κόσμο στον εαυτόν του. ο αλτρουιστής δίνει τον εαυτόν του σε όλον τον κόσμο» — Στοβαίος.
• «Θεού πέφυκε δώρον ευγνώμων τρόπος.» Ο ευγνώμων τρόπος των ανθρώπων, είναι δώρο Θεού. — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• «Ευγνώμων γίγνου.» Να έχεις καλά αισθήματα, να είσαι καλοκάγαθος, ευμενής, επιεικής, ευγενής κλπ. προς κάποιον.
• «Χάριτας δικαίας και δίδου και λάμβανε.» Δίκαιες εύνοιες και να δίνεις, και να λαμβάνεις. — Μένανδρος
• «Όταν συναντήσει η πραότητα τη βιαιότητα και την αγριότητα, αφαιρεί απ αυτές ένα μεγάλο μέρος.»— Ευριπίδης (Αρχέλαος)

Η Ελλάς αγάπησε τον άνθρωπο, αποθέωσε τον άνθρωπο και τον ανέβασε στα αετώματα των ναών. Ύμνησε τις ψυχοπνευματικές του ικανότητες και τον έκανε να αγαπήσει το σώμα του. Για αυτό και συχνά τα αγάλματα των θεών παρουσιάζονται γυμνά. Παρακίνησε τον άνθρωπο να υμνεί την ομορφιά της φύσης και της ύπαρξης. Αυτό εκφράστηκε και μέσω της ποίησης, της ζωγραφικής, των τεχνών.

11. Αγάπη για τη Φύση

Η Αγάπη για τη Φύση και ό,τι μας περιβάλλει αποτυπώνεται στην Ελληνική θρησκεία, όπου ποταμοί, όρη και άλλα στοιχεία της Φύσης προσωποποιούνται. Ποιος επρόκειτο να μολύνει ένα ποτάμι αν σε αυτό εφορεύει ένας ποτάμιος θεός;