Εισαγωγή
Ο γάμος στην αρχαία Ελλάδα δεν ήταν υποχρεωτικός, αλλά η κοινωνική πίεση έκανε την ένταξη σε αυτόν σχεδόν αναπόφευκτη. Οι άγαμοι συχνά υπέμεναν δημόσια χλεύη, περιφέρονταν γυμνοί και τραγουδούσαν τραγούδια που παραδέχονταν ότι δίκαια τιμωρούνταν. Η δημιουργία οικογένειας εξυπηρετούσε δύο βασικούς σκοπούς: την απόκτηση απογόνων για την πόλη και την εξασφάλιση περίθαλψης των γονέων στα γεράματα.
Μονογαμία και ηλικίες γάμου
Στις περισσότερες ελληνικές πόλεις επικρατούσε το μονογαμικό σύστημα. Οι άνδρες μπορούσαν να διατηρούν εξωσυζυγικές σχέσεις, αλλά η νόμιμη σύζυγος ήταν πάντα μία. Η κατάλληλη ηλικία γάμου για τους άνδρες ήταν 24–30 ετών και για τις γυναίκες 12–16. Στην Αθήνα, ένας νόμος απαγόρευε την ένωση άνδρα με γυναίκα εκτός αθηναϊκής οικογένειας, αν και πολλές φορές δεν εφαρμόζονταν αυστηρά.
Το συνοικέσιο και η εγγύς
Η επιλογή συζύγου για τα κορίτσια γινόταν μέσω συνοικεσίου, που αναλάμβαναν οι προξενήτρες. Οι γονείς συμφωνούσαν για τη σύνδεση των παιδιών τους ενώπιον μαρτύρων. Η συμφωνία αυτή ονομαζόταν εγγύς, μια σημαντική νομική πράξη που λειτουργούσε ως αρραβώνας.
Στο πλαίσιο της εγγύς, ο πατέρας της νύφης έδινε το πρᾶγμα, δηλαδή μέρος της περιουσίας του, που περιλάμβανε χρήματα, ρούχα, έπιπλα ή κοσμήματα. Το πρᾶγμα παρέμενε στην οικογένεια της νύφης σε περίπτωση διαζυγίου, ενώ στη Σπάρτη, η νύφη είχε μεγαλύτερη ανεξαρτησία και μπορούσε να διατηρήσει την περιουσία της.
Τελετές γάμου στην Αρχαία Αθήνα
Οι γάμοι στην Αθήνα γίνονταν κυρίως το βράδυ, συνήθως τον Ιανουάριο, και διαρκούσαν τρεις ημέρες:
Πρώτη μέρα:
Ο πατέρας της νύφης έκανε προσφορές στους θεούς και η νύφη πρόσφερε τα παιδικά της παιχνίδια στην Άρτεμη, θεά της παρθενίας. Στη συνέχεια γινόταν εξαγνιστικό λουτρό με ιερό νερό από την πηγή Καλλιρόη, το λεγόμενο λουτροπόρος.
Δεύτερη μέρα:
Γινόταν γιορτή για τους καλεσμένους στο σπίτι της νύφης. Η νύφη φορούσε μακρύ βιολετί ή κόκκινο φόρεμα, νυφικά παπούτσια και κοσμήματα. Ο γαμπρός φορούσε λευκό ιμάτιο και στεφάνι λουλουδιών. Αργότερα, ξεκινούσε μεγάλη πομπή με άμαξα, βόδια και αναμμένους πυρσούς. Τραγουδούσαν γαμήλιους ύμνους και τα αγόρια μοίραζαν ψωμάκια στους καλεσμένους. Ο γαμπρός σηκωνόταν τη νύφη για να μπουν στο σπίτι χωρίς να αγγίξει τα πόδια της το έδαφος, σύμβολο καλής τύχης.
Τρίτη μέρα:
Η πομπή από το σπίτι της νύφης στο σπίτι του γαμπρού μετέφερε δώρα, κυρίως την πρᾶγμα της νύφης. Όλοι οι γάμοι ήταν αφιερωμένοι στη θεά Ήρα, προστάτιδα του θεσμού του γάμου.
Γάμος στην Αρχαία Σπάρτη
Στη Σπάρτη, οι γυναίκες παντρεύονταν γύρω στα 18, κατάλληλες για αναπαραγωγή. Ο γάμος γινόταν συχνά με αρπαγή: ο γαμπρός έπαιρνε την κοπέλα, την έντυνε με ανδρικά ρούχα και τη μετέφερε σε αχυρένιο κρεβάτι. Στη συνέχεια, επέστρεφε στο στρατόπεδο και η επαφή συνεχίζονταν κρυφά για μήνες, έως ότου η γυναίκα αποκτούσε εμπειρία και παιδιά.
Ο επίσημος αρραβώνας δεν ήταν απαραίτητος για νόμιμο γάμο και οι γυναίκες μπορούσαν να γίνουν κληρονόμοι της γης. Στην πραγματικότητα, περίπου τα 2/5 της γης στη Σπάρτη ανήκαν στις γυναίκες, δίνοντάς τους δύναμη και εξουσία.
Διαζύγιο και κοινωνικοί ρόλοι
Στην Αθήνα, ο άνδρας είχε πάντα το δικαίωμα να διώξει τη γυναίκα του. Οι γυναίκες σπάνια μπορούσαν να εγκαταλείψουν το σπίτι. Η απιστία τιμωρούνταν αυστηρά και για τους δύο, αλλά η τιμωρία της γυναίκας ήταν πιο ήπια λόγω έλλειψης δικαιωμάτων.
Στη Σπάρτη, η οικογένεια δημιουργούνταν για την αναπαραγωγή παιδιών. Εάν η γυναίκα δεν μπορούσε να γεννήσει, ο άνδρας μπορούσε να πάρει άλλη γυναίκα ή να έχει συγκατάθεση για παιδί από άλλο άνδρα. Στη Σπάρτη, οι γυναίκες συμμετείχαν στα κοινά και είχαν ενεργό ρόλο, ενώ οι άνδρες απουσίαζαν λόγω στρατιωτικών υποχρεώσεων.
Παλλακίδες και εταίρες
Οι παλλακίδες ήταν δούλες που ζούσαν με τη νόμιμη σύζυγο, ενώ οι εταίρες ήταν ελεύθερες, ανεξάρτητες και κατείχαν χρήματα. Οι εταίρες συντρόφευαν τους άνδρες στα συμπόσια και επηρέαζαν σημαντικές πολιτικές αποφάσεις, όπως η σχέση του Περικλή με την Ασπασία.
