Η Ομολογία της Σύλληψης του Πολεμάρχου
Αυτό βέβαια δεν το αποφεύγω, αλλά δέχομαι, αν θέλεις, να σου φέρω αντίρρηση. Αναρωτιέμαι όμως, τι στο καλό θα έκανες αν συμφωνούσες [με τους Τριάκοντα], από τη στιγμή που ενώ λες ότι διαφωνούσες, σκότωσες τον Πολέμαρχο. Έλα τώρα, τι θα κάνατε αν τύχαινε να είστε αδέλφια ή γιοι του; Θα τον αθωώνατε; Γιατί πρέπει, άνδρες δικαστές, ο Ερατοσθένης να αποδείξει ένα από τα δύο: ή ότι δεν τον συνέλαβε, ή ότι το έκανε δικαιολογημένα. Αυτός όμως έχει ομολογήσει ότι τον συνέλαβε άδικα, ώστε έχει κάνει εύκολη για εσάς την τελική σας απόφαση (ψήφο) γι’ αυτόν.
Το Μήνυμα της Δίκης προς τους Πολίτες και τους Ξένους
Και βέβαια, πολλοί από τους πολίτες και τους ξένους έχουν έρθει για να μάθουν ποια γνώμη θα σχηματίσετε γι’ αυτούς. Από αυτούς, όσοι είναι δικοί σας πολίτες, όταν το μάθουν, θα φύγουν γνωρίζοντας ότι είτε θα τιμωρηθούν για όσα αδικήματα διαπράξουν, είτε, αν πετύχουν αυτά που επιδιώκουν, θα γίνουν τύραννοι της πόλης, ενώ αν αποτύχουν, θα έχουν την ίδια μοίρα με εσάς. Όσοι πάλι ξένοι βρίσκονται στην πόλη, θα μάθουν αν οι πόλεις διώχνουν άδικα τους Τριάκοντα ή δίκαια. Γιατί, αν αυτοί που έπαθαν τα δεινά τούς πιάσουν και τους αφήσουν ελεύθερους, σίγουρα θα θεωρήσουν τους εαυτούς τους ανόητους (περιττούς) που φρουρούν την πόλη για λογαριασμό σας.
Η Σύγκριση με τους Στρατηγούς των Αργινουσών
Δεν είναι λοιπόν φοβερό αν τους μεν στρατηγούς, οι οποίοι νικούσαν σε ναυμαχία, όταν δήλωσαν ότι λόγω τρικυμίας δεν μπορούσαν να ανασύρουν τους ναυαγούς από τη θάλασσα, τους τιμωρήσατε με θάνατο, θεωρώντας ότι έπρεπε να πάρετε εκδίκηση από αυτούς στο όνομα της ανδρείας των νεκρών· αυτούς εδώ όμως, που ως απλοί πολίτες έκαναν ό,τι μπορούσαν για να ηττηθείτε στις ναυμαχίες, και αφού πήραν την εξουσία ομολογούν ότι με τη θέλησή τους σκότωσαν πολλούς πολίτες χωρίς δίκη, δεν πρέπει άραγε να τιμωρηθούν και αυτοί και τα παιδιά τους από εσάς με τις πιο βαριές (έσχατες) ποινές;
Η Ανεπάρκεια της Θανατικής Ποινής για τα Εγκλήματά τους
Εγώ λοιπόν, άνδρες δικαστές, θεωρούσα ότι οι κατηγορίες ήταν επαρκείς. Γιατί νομίζω ότι μέχρι αυτό το σημείο πρέπει να κατηγορεί κανείς, μέχρι να αποδειχθεί ότι ο κατηγορούμενος έχει διαπράξει έργα άξια θανάτου. Γιατί αυτή την έσχατη ποινή μπορούμε να τους επιβάλουμε. Επομένως, δεν ξέρω τι νόημα έχει να κατηγορεί κανείς εκτενώς τέτοιους ανθρώπους, οι οποίοι ούτε αν πέθαιναν δύο φορές για καθένα από τα εγκλήματά τους δεν θα μπορούσαν να δώσουν την πρέπουσα ικανοποίηση.
Αναίρεση των Ισχυρισμών περί Προσφοράς στην Πόλη
Γιατί δεν του ταιριάζει καν να κάνει αυτό που συνηθίζεται σε τούτη την πόλη, δηλαδή να μην απολογείται καθόλου για τις κατηγορίες, αλλά λέγοντας άλλα πράγματα για τον εαυτό του, να σας εξαπατά (το δικαστήριο), αποδεικνύοντας σε εσάς ότι είναι γενναίοι στρατιώτες, ή ότι αιχμαλώτισαν πολλά εχθρικά πλοία ενώ ήταν τριήραρχοι, ή ότι έκαναν φιλικές πόλεις που ήταν εχθρικές. Πείτε του λοιπόν να αποδείξει πού σκότωσαν τόσους εχθρούς όσους πολίτες, ή πού αιχμαλώτισαν τόσα πλοία όσα πήραν οι ίδιοι και παρέδωσαν (στους εχθρούς), ή ποια τέτοια πόλη κατέκτησαν, σαν τη δική σας που υποδούλωσαν. Αλλά μήπως πήραν τόσα όπλα από τους εχθρούς όσα αφαίρεσαν από εσάς, ή μήπως κυρίευσαν τέτοια τείχη, σαν αυτά της δικής τους πατρίδας που γκρέμισαν; Αυτοί που κατεδάφισαν και τα φρούρια γύρω από την Αττική, και σας έδειξαν ότι δεν κατεδάφισαν τον Πειραιά επειδή το πρόσταζαν οι Λακεδαιμόνιοι, αλλά επειδή νόμιζαν ότι έτσι η δική τους εξουσία θα ήταν πιο ισχυρή. Πολλές φορές λοιπόν απόρησα με το θράσος όσων μιλούν υπέρ του, εκτός όταν αναλογιστώ ότι είναι χαρακτηριστικό των ίδιων ανθρώπων και να κάνουν όλα τα κακά και να επαινούν τέτοιους (κακούς) ανθρώπους.
Το Ολιγαρχικό Παρελθόν του Ερατοσθένη (Εποχή των Τετρακοσίων)
Γιατί δεν έπραξε τώρα για πρώτη φορά ενάντια στο πλήθος σας, αλλά και επί των Τετρακοσίων, ενώ εγκαθιστούσε ολιγαρχία στο στρατόπεδο, το έσκασε από τον Ελλήσποντο εγκαταλείποντας το πλοίο του ως τριήραρχος, μαζί με τον Ιατροκλή και άλλους, των οποίων τα ονόματα δεν χρειάζεται καθόλου να αναφέρω. Όταν δε έφτασε εδώ, έπραττε τα αντίθετα από αυτούς που ήθελαν να υπάρχει δημοκρατία. Και γι’ αυτά θα σας παρουσιάσω μάρτυρες.
Ο Ρόλος του ως «Έφορος» πριν από τους Τριάκοντα
Θα παραλείψω λοιπόν τη ζωή του στο ενδιάμεσο διάστημα. Αλλά όταν έγινε η ναυμαχία και η συμφορά για την πόλη, ενώ υπήρχε ακόμα δημοκρατία, από όπου (οι ολιγαρχικοί) ξεκίνησαν την εμφύλια διαμάχη, ορίστηκαν πέντε άνδρες ως «έφοροι» από αυτούς που ονομάζονταν εταίροι, με πρόσχημα να συγκεντρώνουν τους πολίτες αλλά ουσιαστικά ως αρχηγοί των συνωμοτών, ενεργώντας ενάντια στο πλήθος σας. Ανάμεσα σε αυτούς ήταν ο Ερατοσθένης και ο Κριτίας. Αυτοί τοποθέτησαν φύλαρχους στις φυλές, και έδιναν παραγγελίες για το τι έπρεπε να ψηφιστεί και ποιοι έπρεπε να αναλάβουν εξουσία, και αν ήθελαν να κάνουν κάτι άλλο, αυτοί έκαναν κουμάντο. Έτσι, δεν δεχόσασταν επιβουλή μόνο από τους εχθρούς, αλλά και από αυτούς, αν και ήταν πολίτες (σας), ώστε να μην ψηφίσετε τίποτα καλό και να στερηθείτε πολλά. Γιατί αυτό το γνώριζαν καλά, ότι αλλιώς δεν θα μπορούσαν να επικρατήσουν, αλλά αν εσείς δυστυχούσατε, θα τα κατάφερναν. Και θεωρούσαν ότι εσείς, επειδή επιθυμούσατε να απαλλαγείτε από τα παρόντα δεινά, δεν θα σκεφτόσασταν τα μελλοντικά. Ότι λοιπόν ανήκε στους εφόρους, θα σας παρουσιάσω μάρτυρες, όχι αυτούς που συνεργάζονταν τότε μαζί του -γιατί δεν θα μπορούσα- αλλά αυτούς που άκουσαν τον ίδιο τον Ερατοσθένη (να το λέει). Κι όμως, αν (οι μάρτυρες) ήταν συνετοί, θα κατέθεταν εναντίον τους και θα τιμωρούσαν αυστηρά τους δασκάλους των δικών τους σφαλμάτων, και τους όρκους (που έδωσαν), αν ήταν συνετοί, δεν θα τους θεωρούσαν δεσμευτικούς όταν επρόκειτο για το κακό των πολιτών, ούτε θα τους παρέβαιναν εύκολα όταν επρόκειτο για το καλό της πόλης. Προς αυτούς λοιπόν τόσα λέω, εσύ όμως φώναξέ μου τους μάρτυρες. Κι εσείς ανεβείτε. Ακούσατε τους μάρτυρες.
Η Αδράνεια απέναντι στα Εγκλήματα των Τριάκοντα
Τέλος, όταν ανέλαβε την εξουσία (ως ένας από τους Τριάκοντα), δεν συμμετείχε σε κανένα καλό, αλλά σε πολλά άλλα (κακά). Και όμως, αν ήταν καλός άνθρωπος, έπρεπε πρώτα απ’ όλα να μην ασκεί την εξουσία παράνομα, έπειτα να γίνει πληροφοριοδότης στη βουλή για όλες τις μηνύσεις, λέγοντας ότι είναι ψευδείς και ότι ο Βάτραχος και ο Αισχυλίδης δεν λένε την αλήθεια, αλλά καταγγέλλουν πράγματα πλασμένα από τους Τριάκοντα, κατασκευασμένα για τη βλάβη των πολιτών. Και βέβαια, άνδρες δικαστές, όσοι ήταν εχθρικοί προς το πλήθος σας, δεν έχαναν τίποτα με το να μένουν σιωπηλοί. Γιατί άλλοι ήταν αυτοί που έλεγαν και έκαναν εκείνα από τα οποία δεν ήταν δυνατόν να προκύψουν μεγαλύτερα κακά για την πόλη. Όσοι πάλι λένε ότι ήταν φίλα προσκείμενοι (στον λαό), πώς δεν το έδειξαν τότε, λέγοντας οι ίδιοι τα καλύτερα και αποτρέποντας αυτούς που έκαναν σφάλματα; Ίσως θα μπορούσε να πει ότι φοβόταν, και αυτό για μερικούς από εσάς θα είναι αρκετή δικαιολογία. (Προσέξτε) λοιπόν μήπως φανεί στον λόγο του να εναντιώνεται στους Τριάκοντα. Διαφορετικά, θα αποδειχθεί ξεκάθαρα εδώ ότι και εκείνα (τα εγκλήματα) του άρεσαν, και είχε τόση δύναμη ώστε, παρόλο που εναντιωνόταν, να μην πάθει κανένα κακό από αυτούς. Έπρεπε όμως να δείξει αυτή την προθυμία για τη δική σας σωτηρία, και όχι για τον Θηραμένη, ο οποίος έσφαλε πολλά απέναντί σας.
Εσωτερικές Διαμάχες για την Εξουσία, όχι για τον Λαό
Αλλά αυτός (ο Ερατοσθένης) θεωρούσε την πόλη εχθρική, ενώ τους δικούς σας εχθρούς τους θεωρούσε φίλους, όπως και τα δύο αυτά θα τα αποδείξω εγώ με πολλές ενδείξεις, και (θα αποδείξω) ότι οι διαφορές μεταξύ τους δεν γίνονταν για εσάς αλλά για τους εαυτούς τους, για το ποιοι θα χειριστούν τα πράγματα και θα εξουσιάζουν την πόλη. Γιατί αν δημιουργούσαν ταραχές (στασίαζαν) υπέρ όσων αδικούνταν, πού θα ήταν καλύτερα για έναν άρχοντα να αποδείξει την εύνοιά του, παρά τότε που ο Θρασύβουλος είχε καταλάβει τη Φυλή; Αυτός όμως, αντί να υποσχεθεί ή να κάνει κάτι καλό για αυτούς στη Φυλή, πήγε μαζί με τους συναρχόντες του στη Σαλαμίνα και την Ελευσίνα, συνέλαβε τριακόσιους πολίτες, τους οδήγησε στη φυλακή, και με μία μόνο ψήφο τους καταδίκασε όλους σε θάνατο. Κι όταν εμείς ήρθαμε στον Πειραιά και έγιναν οι ταραχές και γίνονταν οι συζητήσεις για συμφιλίωση, και οι δύο πλευρές είχαμε πολλές ελπίδες ότι θα συμφιλιωθούμε μεταξύ μας, όπως και οι δύο (παρατάξεις) έδειξαν. Γιατί αυτοί που βρίσκονταν στον Πειραιά, αν και ήταν πιο ισχυροί, τους άφησαν να φύγουν. Ενώ εκείνοι που πήγαν στο άστυ έδιωξαν τους Τριάκοντα εκτός από τον Φείδωνα και τον Ερατοσθένη, και εξέλεξαν άρχοντες αυτούς που ήταν οι μεγαλύτεροι εχθροί εκείνων (των Τριάκοντα), νομίζοντας ότι δικαιολογημένα οι ίδιοι θα μισούνταν από τους Τριάκοντα και θα αγαπιούνταν από αυτούς στον Πειραιά.
Η Σκληρότητα των «Δέκα» και η Συνέχιση του Πολέμου
Από αυτούς λοιπόν, ο Φείδων που υπήρξε ένας από τους Τριάκοντα, ο Ιπποκλής, ο Επιχάρης ο Λαμπτρεύς και άλλοι που φαίνονταν να είναι οι μεγαλύτεροι αντίπαλοι του Χαρικλή, του Κριτία και της εταιρείας τους, όταν ανέλαβαν την εξουσία, προκάλεσαν πολύ μεγαλύτερη διχόνοια και πόλεμο ενάντια σε αυτούς που ήταν στον Πειραιά παρά σε αυτούς στο άστυ. Με αυτό απέδειξαν φανερά ότι δεν δημιουργούσαν διχόνοια ούτε για χάρη αυτών που ήταν στον Πειραιά, ούτε για αυτούς που χάνονταν άδικα, ούτε τους λυπούσαν οι νεκροί ή αυτοί που επρόκειτο να πεθάνουν, αλλά (τους ένοιαζαν) όσοι είχαν μεγαλύτερη δύναμη και πλούταιναν γρηγορότερα. Αφού δηλαδή πήραν τα αξιώματα και την πόλη, πολεμούσαν και εναντίον των δύο (παρατάξεων): και εναντίον των Τριάκοντα που είχαν κάνει όλα τα κακά, και εναντίον σας που τα είχατε υποστεί όλα. Και όμως, αυτό ήταν ολοφάνερο σε όλους: ότι αν εκείνοι βρίσκονταν δικαιολογημένα στην εξορία, εσείς ήσασταν αδικαιολόγητα (εξόριστοι), και αν εσείς ήσασταν δικαιολογημένα, οι Τριάκοντα ήταν αδικαιολόγητα. Γιατί δεν διώχτηκαν από την πόλη έχοντας κατηγορηθεί για άλλες πράξεις, αλλά για αυτές ακριβώς. Επομένως πρέπει να οργίζεστε πάρα πολύ, επειδή ο Φείδων, ενώ εκλέχθηκε για να σας συμφιλιώσει και να σας επαναφέρει (στην πατρίδα), συμμετείχε στα ίδια εγκλήματα με τον Ερατοσθένη, και με το ίδιο σκεπτικό ήταν έτοιμος να βλάψει εξαιτίας σας αυτούς που ήταν πιο ισχυροί από αυτούς (τους Τριάκοντα), αλλά δεν ήθελε να επιστρέψει την πόλη σε εσάς που ήσασταν άδικα εξόριστοι. Αντίθετα, πήγε στη Σπάρτη και τους έπειθε να εκστρατεύσουν (εναντίον σας), διαβάλλοντας ότι η πόλη θα πέσει στα χέρια των Βοιωτών, και λέγοντας άλλα πράγματα με τα οποία νόμιζε ότι θα τους πείσει περισσότερο. Επειδή όμως δεν μπόρεσε να το πετύχει αυτό, είτε επειδή εμπόδιζαν τα ιερά, είτε επειδή δεν το ήθελαν οι ίδιοι (οι Σπαρτιάτες),
Η Επέμβαση των Λακεδαιμονίων και η Επίκληση Μαρτύρων
…δανείστηκε εκατό τάλαντα για να μπορεί να νοικιάζει μισθοφόρους, και ζήτησε για αρχηγό τον Λύσανδρο, ο οποίος ήταν πολύ ευνοϊκός προς την ολιγαρχία, εξαιρετικά εχθρικός προς την πόλη, και μισούσε ιδιαίτερα όσους ήταν στον Πειραιά. Έτσι, μισθώνοντας κάθε είδους ανθρώπους για την καταστροφή της πόλης, και φέρνοντας (στρατό από άλλες) πόλεις, και τελικά τους Λακεδαιμόνιους και όσους από τους συμμάχους μπόρεσαν να πείσουν, ετοιμάζονταν όχι να συμφιλιώσουν αλλά να καταστρέψουν την πόλη – αν δεν υπήρχαν κάποιοι γενναίοι άνδρες, στους οποίους πρέπει να δείξετε, παίρνοντας εκδίκηση από τους εχθρούς, ότι θα τους ανταποδώσετε τη χάρη. Αυτά βέβαια τα ξέρετε και εσείς οι ίδιοι, και δεν ξέρω τι νόημα έχει να φέρω μάρτυρες. Αλλά παρόλα αυτά: αφενός γιατί κι εγώ έχω ανάγκη να ξεκουραστώ, και αφετέρου γιατί σε μερικούς από εσάς είναι πιο ευχάριστο να ακούτε τα ίδια πράγματα από όσο το δυνατόν περισσότερους. (Ανεβείτε) Μάρτυρες.
Η Ομολογία της Σύλληψης του Πολεμάρχου
τοῦτο μέντοι οὐ φεύγω, ἀλλ᾽ ὁμολογῶ σοι, εἰ βούλει, ἀντειπεῖν. θαυμάζω δὲ τί ἄν ποτ᾽ ἐποίησας συνειπών, ὁπότε ἀντειπεῖν φάσκων ἀπέκτεινας Πολέμαρχον. φέρε δή, τί ἄν, εἰ καὶ ἀδελφοὶ ὄντες ἐτύχετε αὐτοῦ ἢ καὶ ὑεῖς; ἀπεψηφίσασθε; δεῖ γάρ, ὦ ἄνδρες δικασταί, Ἐρατοσθένην δυοῖν θάτερον ἀποδεῖξαι, ἢ ὡς οὐκ ἀπήγαγεν αὐτόν, ἢ ὡς δικαίως τοῦτ᾽ ἔπραξεν. οὗτος δὲ ὡμολόγηκεν ἀδίκως συλλαβεῖν, ὥστε ῥᾳδίαν ὑμῖν τὴν διαψήφισιν περὶ αὑτοῦ πεποίηκε.
Το Μήνυμα της Δίκης προς τους Πολίτες και τους Ξένους
καὶ μὲν δὴ πολλοὶ καὶ τῶν ἀστῶν καὶ τῶν ξένων ἥκουσιν εἰσόμενοι τίνα γνώμην περὶ τούτων ἕξετε. ὧν οἱ μὲν ὑμέτεροι ὄντες πολῖται μαθόντες ἀπίασιν ὅτι ἢ δίκην δώσουσιν ὧν ἂν ἐξαμάρτωσιν, ἢ πράξαντες μὲν ὧν ἐφίενται τύραννοι τῆς πόλεως ἔσονται, δυστυχήσαντες δὲ τὸ ἴσον ὑμῖν ἕξουσιν: ὅσοι δὲ ξένοι ἐπιδημοῦσιν, εἴσονται πότερον ἀδίκως τοὺς τριάκοντα ἐκκηρύττουσιν ἐκ τῶν πόλεων ἢ δικαίως. εἰ γὰρ δὴ αὐτοὶ οἱ κακῶς πεπονθότες λαβόντες ἀφήσουσιν, ἦ που σφᾶς γ᾽ αὐτοὺς ἡγήσονται περιέργους ὑπὲρ ὑμῶν τηρουμένους.
Η Σύγκριση με τους Στρατηγούς των Αργινουσών
οὐκ οὖν δεινὸν εἰ τοὺς μὲν στρατηγούς, οἳ ἐνίκων ναυμαχοῦντες, ὅτε διὰ χειμῶνα οὐχ οἷοί τ᾽ ἔφασαν εἶναι τοὺς ἐκ τῆς θαλάττης ἀνελέσθαι, θανάτῳ ἐζημιώσατε, ἡγούμενοι χρῆναι τῇ τῶν τεθνεώτων ἀρετῇ παρ᾽ ἐκείνων δίκην λαβεῖν, τούτους δέ, οἳ ἰδιῶται μὲν ὄντες καθ᾽ ὅσον ἐδύναντο ἐποίησαν ἡττηθῆναι ναυμαχοῦντας, ἐπειδὴ δὲ εἰς τὴν ἀρχὴν κατέστησαν, ὁμολογοῦσιν ἑκόντες πολλοὺς τῶν πολιτῶν ἀκρίτους ἀποκτιννύναι, οὐκ ἄρα χρὴ αὐτοὺς καὶ τοὺς παῖδας ὑφ᾽ ὑμῶν ταῖς ἐσχάταις ζημίαις κολάζεσθαι;
Η Ανεπάρκεια της Θανατικής Ποινής για τα Εγκλήματά τους
ἐγὼ τοίνυν, ὦ ἄνδρες δικασταί, ἠξίουν ἱκανὰ εἶναι τὰ κατηγορημένα: μέχρι γὰρ τούτου νομίζω χρῆναι κατηγορεῖν, ἕως ἂν θανάτου δόξῃ τῷ φεύγοντι ἄξια εἰργάσθαι. ταύτην γὰρ ἐσχάτην δίκην δυνάμεθα παρ᾽ αὐτῶν λαβεῖν. ὥστ᾽ οὐκ οἶδ᾽ ὅ τι δεῖ πολλὰ κατηγορεῖν τοιούτων ἀνδρῶν, οἳ οὐδ᾽ ὑπὲρ ἑνὸς ἑκάστου τῶν πεπραγμένων δὶς ἀποθανόντες δίκην δοῦναι δύναιντ᾽ ἂν ἀξίαν.
Αναίρεση των Ισχυρισμών περί Προσφοράς στην Πόλη
οὐ γὰρ δὴ οὐδὲ τοῦτο αὐτῷ προσήκει ποιῆσαι, ὅπερ ἐν τῇδε τῇ πόλει εἰθισμένον ἐστί, πρὸς μὲν τὰ κατηγορημένα μηδὲν ἀπολογεῖσθαι, περὶ δὲ σφῶν αὐτῶν ἕτερα λέγοντες ἐνίοτε ἐξαπατῶσιν, ὑμῖν ἀποδεικνύντες ὡς στρατιῶται ἀγαθοί εἰσιν, ἢ ὡς πολλὰς τῶν πολεμίων ναῦς ἔλαβον τριηραρχήσαντες, ἢ πόλεις πολεμίας οὔσας φίλας ἐποίησαν: ἐπεὶ κελεύετε αὐτὸν ἀποδεῖξαι ὅπου τοσούτους τῶν πολεμίων ἀπέκτειναν ὅσους τῶν πολιτῶν, ἢ ναῦς ὅπου τοσαύτας ἕσας αὐτοὶ παρέδοσαν, ἢ πόλιν ἥντινα τοιαύτην προσεκτήσαντο οἵαν τὴν ὑμετέραν κατεδουλώσαντο. ἀλλὰ γὰρ ὅπλα τῶν πολεμίων τοσαῦτα ἐσκύλευσαν ὅσα περ ὑμῶν ἀφείλοντο, ἀλλὰ τείχη τοιαῦτα εἷλον οἷα τῆς ἑαυτῶν πατρίδος κατέσκαψαν; οἵτινες καὶ τὰ περὶ τὴν Ἀττικὴν φρούρια καθεῖλον, καὶ ὑμῖν ἐδήλωσαν ὅτι οὐδὲ τὸν Πειραιᾶ Λακεδαιμονίων προσταττόντων περιεῖλον, ἀλλ᾽ ὅτι ἑαυτοῖς τὴν ἀρχὴν οὕτω βεβαιοτέραν ἐνόμιζον εἶναι. πολλάκις οὖν ἐθαύμασα τῆς τόλμης τῶν λεγόντων ὑπὲρ αὐτοῦ, πλὴν ὅταν ἐνθυμηθῶ ὅτι τῶν αὐτῶν ἐστιν αὐτούς τε πάντα τὰ κακὰ ἐργάζεσθαι καὶ τοὺς τοιούτους ἐπαινεῖν.
Το Ολιγαρχικό Παρελθόν του Ερατοσθένη (Εποχή των Τετρακοσίων)
οὐ γὰρ νῦν πρῶτον τῷ ὑμετέρῳ πλήθει τὰ ἐναντία ἔπραξεν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν τετρακοσίων ἐν τῷ στρατοπέδῳ ὀλιγαρχίαν καθιστὰς ἔφευγεν ἐξ Ἑλλησπόντου τριήραρχος καταλιπὼν τὴν ναῦν, μετὰ Ἰατροκλέους καὶ ἑτέρων, ὧν τὰ ὀνόματα οὐδὲν δέομαι λέγειν. ἀφικόμενος δὲ δεῦρο τἀναντία τοῖς βουλομένοις δημοκρατίαν εἶναι ἔπραττε. καὶ τούτων μάρτυρας ὑμῖν παρέξομαι.
Ο Ρόλος του ως «Έφορος» πριν από τους Τριάκοντα
τὸν μὲν τοίνυν μεταξὺ βίον αὐτοῦ παρήσω: ἐπειδὴ δὲ ἡ ναυμαχία καὶ ἡ συμφορὰ τῇ πόλει ἐγένετο, δημοκρατίας ἔτι οὔσης, ὅθεν τῆς στάσεως ἦρξαν, πέντε ἄνδρες ἔφοροι κατέστησαν ὑπὸ τῶν καλουμένων ἑταίρων, συναγωγεῖς μὲν τῶν πολιτῶν ἄρχοντες δὲ τῶν συνωμοτῶν, ἐναντία δὲ τῷ ὑμετέρῳ πλήθει πράττοντες: ὧν Ἐρατοσθένης καὶ Κριτίας ἦσαν. οὗτοι δὲ φυλάρχους τε ἐπὶ τὰς φυλὰς κατέστησαν, καὶ ὅ τι δέοι χειροτονεῖσθαι καὶ οὕστινας χρείη ἄρχειν παρήγγελλον, καὶ εἴ τι ἄλλο πράττειν βούλοιντο, κύριοι ἦσαν: οὕτως οὐχ ὑπὸ τῶν πολεμίων μόνον ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τούτων πολιτῶν ὄντων ἐπεβουλεύεσθε ὅπως μήτ᾽ ἀγαθὸν μηδὲν ψηφιεῖσθε πολλῶν τε ἐνδεεῖς ἔσεσθε. τοῦτο γὰρ καλῶς ἠπίσταντο, ὅτι ἄλλως μὲν οὐχ οἷοί τε ἔσονται περιγενέσθαι, κακῶς δὲ πραττόντων δυνήσονται: καὶ ὑμᾶς ἡγοῦντο τῶν παρόντων κακῶν ἐπιθυμοῦντας ἀπαλλαγῆναι περὶ τῶν μελλόντων οὐκ ἐνθυμήσεσθαι. ὡς τοίνυν τῶν ἐφόρων ἐγένετο, μάρτυρας ὑμῖν παρέξομαι, οὐ τοὺς τότε συμπράττοντας οὐ γὰρ ἂν δυναίμην, ἀλλὰ τοὺς αὐτοῦ Ἐρατοσθένους ἀκούσαντας. καίτοι εἰ ἐσωφρόνουν κατεμαρτύρουν ἂν αὐτῶν, καὶ τοὺς διδασκάλους τῶν σφετέρων ἁμαρτημάτων σφόδρ᾽ ἂν ἐκόλαζον, καὶ τοὺς ὅρκους, εἰ ἐσωφρόνουν, οὐκ ἂν ἐπὶ μὲν τοῖς τῶν πολιτῶν κακοῖς πιστοὺς ἐνόμιζον, ἐπὶ δὲ τοῖς τῆς πόλεως ἀγαθοῖς ῥᾳδίως παρέβαινον: πρὸς μὲν οὖν τούτους τοσαῦτα λέγω, τοὺς δὲ μάρτυράς μοι κάλει. καὶ ὑμεῖς ἀνάβητε. τῶν μὲν μαρτύρων ἀκηκόατε.
Η Αδράνεια απέναντι στα Εγκλήματα των Τριάκοντα
τὸ δὲ τελευταῖον εἰς τὴν ἀρχὴν καταστὰς ἀγαθοῦ μὲν οὐδενὸς μετέσχεν, ἄλλων δὲ πολλῶν. καίτοι εἴπερ ἦν ἀνὴρ ἀγαθός, ἐχρῆν αὐτὸν πρῶτον μὲν μὴ παρανόμως ἄρχειν, ἔπειτα τῇ βουλῇ μηνυτὴν γίγνεσθαι περὶ τῶν εἰσαγγελιῶν ἁπασῶν, ὅτι ψευδεῖς εἶεν, καὶ Βάτραχος καὶ Αἰσχυλίδης οὐ τἀληθῆ μηνύουσιν, ἀλλὰ τὰ ὑπὸ τῶν τριάκοντα πλασθέντα εἰσαγγέλλουσι, συγκείμενα ἐπὶ τῇ τῶν πολιτῶν βλάβῃ. καὶ μὲν δή, ὦ ἄνδρες δικασταί, ὅσοι κακόνοι ἦσαν τῷ ὑμετέρῳ πλήθει, οὐδὲν ἔλαττον εἶχον σιωπῶντες: ἕτεροι γὰρ ἦσαν οἱ λέγοντες καὶ πράττοντες ὧν οὐχ οἷόν τ᾽ ἦν μείζω κακὰ γενέσθαι τῇ πόλει. ὁπόσοι δ᾽ εὖνοί φασιν εἶναι, πῶς οὐκ ἐνταῦθα ἔδειξαν, αὐτοί τε τὰ βέλτιστα λέγοντες καὶ τοὺς ἐξαμαρτάνοντας ἀποτρέποντες; ἴσως δ᾽ ἂν ἔχοι εἰπεῖν ὅτι ἐδεδοίκει, καὶ ὑμῶν τοῦτο ἐνίοις ἱκανὸν ἔσται. ὅπως τοίνυν μὴ φανήσεται ἐν τῷ λόγῳ τοῖς τριάκοντα ἐναντιούμενος: εἰ δὲ μή, ἐνταυθοῖ δῆλος ἔσται ὅτι ἐκεῖνά τε αὐτῷ ἤρεσκε, καὶ τοσοῦτον ἐδύνατο ὥστε ἐναντιούμενος μηδὲν κακὸν παθεῖν ὑπ᾽ αὐτῶν.
Εσωτερικές Διαμάχες για την Εξουσία, όχι για τον Λαό
χρῆν δ᾽ αὐτὸν ὑπὲρ τῆς ὑμετέρας σωτηρίας ταύτην τὴν προθυμίαν ἔχειν, ἀλλὰ μὴ ὑπὲρ Θηραμένους, ὃς εἰς ὑμᾶς πολλὰ ἐξήμαρτεν. ἀλλ᾽ οὗτος τὴν μὲν πόλιν ἐχθρὰν ἐνόμιζεν εἶναι, τοὺς δ᾽ ὑμετέρους ἐχθροὺς φίλους, ὡς ἀμφότερα ταῦτα ἐγὼ πολλοῖς τεκμηρίοις παραστήσω, καὶ τὰς πρὸς ἀλλήλους διαφορὰς οὐχ ὑπὲρ ὑμῶν ἀλλ᾽ ὑπὲρ ἑαυτῶν γιγνομένας, ὁπότεροι τὰ πράγματα πράξουσι καὶ τῆς πόλεως ἄρξουσιν. εἰ γὰρ ὑπὲρ τῶν ἀδικουμένων ἐστασίαζον, ποῦ κάλλιον ἦν ἀνδρὶ ἄρχοντι, ἢ Θρασυβούλου Φυλὴν κατειληφότος, τότε ἐπιδείξασθαι τὴν αὑτοῦ εὔνοιαν; ὁ δ᾽ ἀντὶ τοῦ ἐπαγγείλασθαί τι ἢ πρᾶξαι ἀγαθὸν πρὸς τοὺς ἐπὶ Φυλῇ, ἐλθὼν μετὰ τῶν συναρχόντων εἰς Σαλαμῖνα καὶ Ἐλευσῖνάδε τριακοσίους τῶν πολιτῶν ἀπήγαγεν εἰς τὸ δεσμωτήριον, καὶ μιᾷ ψήφῳ αὐτῶν ἁπάντων θάνατον κατεψηφίσατο. ἐπειδὴ δὲ εἰς τὸν Πειραιᾶ ἤλθομεν καὶ αἱ ταραχαὶ γεγενημέναι ἦσαν καὶ περὶ τῶν διαλλαγῶν οἱ λόγοι ἐγίγνοντο, πολλὰς ἑκάτεροι ἐλπίδας εἴχομεν πρὸς ἀλλήλους ἔσεσθαι, ὡς ἀμφότεροι ἔδειξαν. οἱ μὲν γὰρ ἐκ Πειραιῶς κρείττους ὄντες εἴασαν αὐτοὺς ἀπελθεῖν: οἱ δὲ εἰς τὸ ἄστυ ἐλθόντες τοὺς μὲν τριάκοντα ἐξέβαλον πλὴν Φείδωνος καὶ Ἐρατοσθένους, ἄρχοντας δὲ τοὺς ἐκείνοις ἐχθίστους εἵλοντο, ἡγούμενοι δικαίως ἂν ὑπὸ τῶν αὐτῶν τούς τε τριάκοντα μισεῖσθαι καὶ τοὺς ἐν Πειραιεῖ φιλεῖσθαι.
Η Σκληρότητα των «Δέκα» και η Συνέχιση του Πολέμου
τούτων τοίνυν Φείδων ὁ τῶν τριάκοντα γενόμενος καὶ Ἱπποκλῆς καὶ Ἐπιχάρης ὁ Λαμπτρεὺς καὶ ἕτεροι οἱ δοκοῦντες εἶναι ἐναντιώτατοι Χαρικλεῖ καὶ Κριτίᾳ καὶ τῇ ἐκείνων ἑταιρεία, ἐπειδή αὐτοὶ εἰς τὴν ἀρχὴν κατέστησαν, πολὺ μείζω στάσιν καὶ πόλεμον ἐπὶ τοὺς ἐν Πειραιεῖ ἢ τοῖς ἐξ ἄστεως ἐποίησαν. ᾧ καὶ φανερῶς ἐπεδείξαντο ὅτι οὐχ ὑπὲρ τῶν ἐν Πειραιεῖ οὐδ᾽ ὑπὲρ τῶν ἀδίκως ἀπολλυμένων ἐστασίαζον, οὐδ᾽ οἱ τεθνεῶτες αὐτοὺς ἐλύπουν οὐδ᾽ οἱ μέλλοντες ἀποθανεῖσθαι, ἀλλ᾽ οἱ μεῖζον δυνάμενοι καὶ θᾶττον πλουτοῦντες. λαβόντες γὰρ τὰς ἀρχὰς καὶ τὴν πόλιν ἀμφοτέροις ἐπολέμουν, τοῖς τε τριάκοντα πάντα κακὰ εἰργασμένοις καὶ ὑμῖν πάντα κακὰ πεπονθόσι. καίτοι τοῦτο πᾶσι δῆλον ἦν, ὅτι εἰ μὲν ἐκεῖνοι δικαίως ἔφευγον, ὑμεῖς ἀδίκως, εἰ δ᾽ ὑμεῖς δικαίως, οἱ τριάκοντα ἀδίκως: οὐ γὰρ δὴ ἑτέρων ἔργων αἰτίαν λαβόντες ἐκ τῆς πόλεως ἐξέπεσον, ἀλλὰ τούτων. ὥστε σφόδρα χρὴ ὀργίζεσθαι, ὅτι Φείδων αἱρεθεὶς ὑμᾶς διαλλάξαι καὶ καταγαγεῖν τῶν αὐτῶν ἔργων Ἐρατοσθένει μετεῖχε καὶ τῇ αὐτῇ γνώμῃ τοὺς μὲν κρείττους αὑτῶν δι᾽ ὑμᾶς κακῶς ποιεῖν ἕτοιμος ἦν, ὑμῖν δὲ ἀδίκως φεύγουσιν οὐκ ἠθέλησεν ἀποδοῦναι τὴν πόλιν, ἀλλ᾽ ἐλθὼν εἰς Λακεδαίμονα ἔπειθεν αὐτοὺς στρατεύεσθαι, διαβάλλων ὅτι Βοιωτῶν ἡ πόλις ἔσται, καὶ ἄλλα λέγων οἷ ᾤετο πείσειν μάλιστα. οὐ δυνάμενος δὲ τούτων τυχεῖν, εἴτε καὶ τῶν ἱερῶν ἐμποδὼν ὄντων εἴτε καὶ αὐτῶν οὐ βουλομένων,
Η Επέμβαση των Λακεδαιμονίων και η Επίκληση Μαρτύρων
ἑκατὸν τάλαντα ἐδανείσατο, ἵνα ἔχοι ἐπικούρους μισθοῦσθαι, καὶ Λύσανδρον ἄρχοντα ᾐτήσατο, εὐνούστατον μὲν ὄντα τῇ ὀλιγαρχίᾳ, κακονούστατον δὲ τῇ πόλει, μισοῦντα δὲ μάλιστα τοὺς ἐν Πειραιεῖ. μισθωσάμενοι δὲ πάντας ἀνθρώπους ἐπ᾽ ὀλέθρῳ τῆς πόλεως, καὶ πόλεις ἐπάγοντες, καὶ τελευτῶντες Λακεδαιμονίους καὶ τῶν συμμάχων ὁπόσους ἐδύναντο πεῖσαι, οὐ διαλλάξαι ἀλλ᾽ ἀπολέσαι παρεσκευάζοντο τὴν πόλιν εἰ μὴ δι᾽ ἄνδρας ἀγαθούς, οἷς ὑμεῖς δηλώσατε παρὰ τῶν ἐχθρῶν δίκην λαβόντες, ὅτι καὶ ἐκείνοις χάριν ἀποδώσετε. ταῦτα δὲ ἐπίστασθε μὲν καὶ αὐτοί, καὶ οὐκ οἶδ᾽ ὅ τι δεῖ μάρτυρας παρασχέσθαι: ὅμως δέ: ἐγώ τε γὰρ δέομαι ἀναπαύσασθαι, ὑμῶν τ᾽ ἐνίοις ἥδιον ὡς πλείστων τοὺς αὐτοὺς λόγους ἀκούειν.
Γλωσσάρι
| Αρχαία Λέξη / Τύπος στο κείμενο | Αρχικός Τύπος / Λήμμα | Νεοελληνική Απόδοση / Σημασία |
| ἀκρίτους | ἄκριτος, -ος, -ον | χωρίς δίκη |
| ἀνελέσθαι | ἀναιροῦμαι | να περισυλλέξουν (εδώ: τους ναυαγούς/νεκρούς από τη θάλασσα) |
| ἀντειπεῖν | ἀντιλέγω | να φέρω αντίρρηση, να μιλήσω εναντίον |
| ἀπεψηφίσασθε | ἀποψηφίζομαι | αθωώσατε (με την ψήφο σας) |
| ἀπήγαγεν | ἀπάγω | συνέλαβε, οδήγησε στη φυλακή ή στον δήμιο |
| διαψήφισιν | διαψήφισις (-εως), ἡ | η τελική ψηφοφορία των δικαστών |
| εἰσαγγελιῶν | εἰσαγγελία, ἡ | καταγγελία (κυρίως για εγκλήματα κατά του πολιτεύματος) |
| ἐκκηρύττουσιν | ἐκκηρύττω | εξορίζουν με δημόσιο κήρυγμα, προγράφουν |
| ἐπίκουρους | ἐπίκουρος, ὁ | μισθοφόρους, βοηθούς (στον πόλεμο) |
| ἐσκύλευσαν | σκυλεύω | πήραν ως λάφυρα, απογύμνωσαν τον νεκρό εχθρό |
| ἐστασίαζον | στασιάζω | δημιουργούσαν εσωτερικές ταραχές, βρίσκονταν σε εμφύλια διαμάχη |
| ἑταίρων | ἑταῖρος, ὁ | (εδώ) μέλη των ολιγαρχικών πολιτικών λεσχών (εταιρειών) |
| ἐφίενται | ἐφίεμαι | επιθυμούν σφοδρά, επιδιώκουν, ορέγονται |
| ὁ φεύγων (τῷ φεύγοντι) | φεύγω | ο κατηγορούμενος (αποτελεί βασικό νομικό όρο) |
| περιεῖλον | περιαιρέω -ῶ | κατεδάφισαν, γκρέμισαν ολόγυρα (για τα τείχη) |
| συνειπών | συναγορεύω | μιλώντας υπέρ κάποιου, συνηγορώντας, συμφωνώντας |
| τριηραρχήσαντες | τριηραρχέω -ῶ | αναλαμβάνω τη δαπάνη και τη διοίκηση μιας τριήρους (ως λειτουργία) |
| ὑεῖς | ὑός, ὁ | οι γιοι (αττικός τύπος του ουσιαστικού υἱός) |
Ανάλυση Ρητορικής Στρατηγικής
Η ρητορική στρατηγική του Λυσία στο συγκεκριμένο τμήμα του λόγου στοχεύει στον πλήρη εγκλωβισμό του Ερατοσθένη και στην αποδόμηση κάθε πιθανής υπερασπιστικής γραμμής. Τα βασικά του «όπλα» είναι:
- Η Παγίδευση (Ερώτησις / Διαλεκτική συζήτηση): Στην αρχή του αποσπάσματος, ο Λυσίας ενσωματώνει έναν σύντομο, άμεσο διάλογο (ερωταπόκριση) με τον κατηγορούμενο. Αναγκάζει τον Ερατοσθένη να παραδεχτεί δημόσια ότι συνέλαβε τον αδελφό του, Πολέμαρχο. Με αυτή την ομολογία, η δίκη μετατρέπεται από ζήτημα απόδειξης ενοχής σε ζήτημα αξιολόγησης της πράξης.
- Προκατάληψις (Πρόβλεψη και αναίρεση επιχειρημάτων): Ο Λυσίας γνωρίζει τι θα πει ο Ερατοσθένης: «Διαφωνούσα με τους Τριάκοντα, φοβόμουν, απλώς εκτελούσα εντολές, ανήκα στη μετριοπαθή παράταξη του Θηραμένη». Ο ρήτορας προλαβαίνει αυτούς τους ισχυρισμούς και τους καταρρίπτει εκ των προτέρων (προκατάληψη). Αποδεικνύει ότι ο Ερατοσθένης είχε μακρύ ολιγαρχικό παρελθόν (από την εποχή των 400) και ότι η σύγκρουσή του με τους άλλους τυράννους δεν αφορούσε τη σωτηρία του λαού, αλλά τη διανομή της εξουσίας.
- Το Ρητορικό Παράδειγμα και η Σύγκριση (Αργινούσες vs. Τριάκοντα): Χρησιμοποιεί το νωπό, τραυματικό γεγονός της καταδίκης των νικητών στρατηγών των Αργινουσών. Το επιχείρημα είναι συντριπτικό (a fortiori): Αν εσείς καταδικάσατε σε θάνατο στρατηγούς που νίκησαν επειδή μια καταιγίδα τους εμπόδισε να μαζέψουν τους ναυαγούς, πώς είναι δυνατόν να αθωώσετε ανθρώπους που ηττήθηκαν, κατέλυσαν τη δημοκρατία και σκότωσαν συνειδητά και χωρίς δίκη αθώους πολίτες;
- Αύξησις (Μεγιστοποίηση του εγκλήματος): Ο Λυσίας τονίζει ότι τα εγκλήματα των Τριάκοντα είναι τόσο τερατώδη, που η θανατική ποινή (η εσχάτη των ποινών) είναι ουσιαστικά ανεπαρκής. Ακόμα κι αν πέθαιναν δύο φορές για κάθε τους έγκλημα, δεν θα πλήρωναν για όσα έκαναν.
- Πολιτικοποίηση της Δίκης: Ανάγει τη δίκη από προσωπική υπόθεση σε πανελλήνιο ζήτημα. Προειδοποιεί τους δικαστές ότι όλοι οι πολίτες και οι ξένοι (μέτοικοι, σύμμαχοι) παρακολουθούν για να δουν αν η αθηναϊκή δημοκρατία έχει τη δύναμη και τη δικαιοσύνη να τιμωρήσει τους δυνάστες της.
Μικρή Σημείωση για το Ύφος (Ισχνός Χαρακτήρας)
Το ύφος του Λυσία αποτελεί την επιτομή του «ισχνοῦ χαρακτῆρος» . Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;
- Σαφήνεια και Απλότητα: Λείπουν οι δυσνόητες λέξεις, οι μακροσκελείς, δαιδαλώδεις περίοδοι και οι υπερβολικά ποιητικές εκφράσεις. Ο λόγος του ρέει φυσικά, μοιάζει με τον καθημερινό λόγο ενός μορφωμένου Αθηναίου. Αυτό τον έκανε απολύτως κατανοητό στους απλούς πολίτες που αποτελούσαν τους ενόρκους (Ηλιαστές).
- Ηθοποιία: Ο Λυσίας είναι αριστοτέχνης στο να προσαρμόζει τον λόγο στον χαρακτήρα αυτού που τον εκφωνεί (εδώ στον δικό του χαρακτήρα: ενός φιλήσυχου μετοίκου που αδικήθηκε βάναυσα). Αποπνέει μετριοπάθεια, ειλικρίνεια και αξιοπρέπεια, κερδίζοντας τη συμπάθεια (εὔνοια) του ακροατηρίου.
- Κρυμμένη Δεξιοτεχνία (Αφέλεια): Το μεγαλύτερο κατόρθωμα του Λυσία είναι ότι η ρητορική του τέχνη… δεν φαίνεται. Ο λόγος μοιάζει αβίαστος και ειλικρινής. Ωστόσο, πίσω από την απλότητα κρύβεται αυστηρή λογική δομή, τέλεια χρήση των αντιθέσεων («ἡμεῖς – ὑμεῖς», «δικαίως – ἀδίκως») και χειρισμός του συναισθήματος με χειρουργική ακρίβεια.
- Ενάργεια: Η ικανότητά του να περιγράφει τα γεγονότα τόσο ζωντανά, ώστε οι δικαστές να τα βλέπουν να εκτυλίσσονται μπροστά στα μάτια τους σαν ταινία.
